Залуһиннь хәәкрсн дууһинь соңсад, гергнь үкм хурдарн һарад гүүһәд тосад аашдг болна. Гергн санна: «Я-а, дәрк, нег юмн болҗ оч кевтә мини залуд» гиһәд, сарсаһад, гүүһәд аашдг болна.

Йир өөрдәд ирнә гергн, э-э, эн залу гергиг мөрәрн көөһәд, чөдрәрн гүвдәд, мөрнә дор-деернь орулад, гергиг гүвддг болна. «Чи мини әлд инәсн, әлд уульсиг сурх юмбч? Би чамас сурлһа авни? Чи әлд ю кевчи? гиҗ. Кезә? Эн заңган эс хайхлач, ода чамаг иигәд би эн һурвн төмртә чөдрәр цокад алдг күмб» гиһәд хәәкрәд, залу һалзурад, көөһәд мөрәр гергиг уха-сегәһинь алдудлад, үкхднь күргнә.

Гергн әрә киитә келҗ йовна: «Я-а, дәрк минь, би танд хөөннь тас ам аңһашгов үүнәс хооран, әм авртн, бичә намаг иигҗ алтн, - болна. - Буйн болтн, бийим әмд тәвтн, цаарань эврән медхт, үзхт би ямаран болхинь», гиһәд мөргәд сурна.

Тиигхлә залу келнә: «Хәрнь, келсн үг - керчсн модн. Үгдән бат бол. Би чамд негл дәкҗ тәвҗ өгчәнәв», - гиһәд, мөрән хәрү эргүләд, адун талан ирнә.

Тиигәд тер мөрддчн байрта, негдвәр, эзнь әмд үлдсн, хойрд- вар, көгшн ээҗ гүнь әмд үлдсн.

Тиигҗ тер эзн залу әмд үлдҗ аҗрһ мөрнь селвг өгәд. Гергнь түүнә хөөн мел чичрдг торһн мет өмннь һульдрад бәәдг болҗ.

Иим хойр хулһнын күр иигәд энүгәр чилҗәнә. Ухата болхла, сантн, сүүлтә болхла, шармтн*. Хуучнд худл уга, ховд үнн уга гидгтн мел үнн, эсий?

9. Алтн нуһсн

Ик кезәнә нег белвсн гергн бәәҗ. Хойр бичкн көвүтә, хот- хоолынь кедг нег элгн эмгтә бәәҗ. Эднд уңг-тохмаснь үлдсн нег алтн нуһсн бәәҗ, алтар баадг. Не, тиигәд бәәдг болна эдн.

Нег дәкҗ нег һоньр залу* ирәд, мел эргәд бәәнә. Не, үдү-түдү болҗаһад эн бер тер залута хәнцәд бәәдг болна.

Не, иигәд-тиигәд бәәҗәһәд, генткн залу гемндг болна. Баавһань сурна: «Не, ю иднч, ю уунач?» - болна.

Тиигхлә залу шалд гитл келнә: «Ай, мел тер нуһсан алад чанҗ өгич, би тегәд эдгхв эрк биш», - гинә.

43

Тиигхлә бер гүүһәд эмгнд ирнә: «Я-а, я-а, ээҗ, ода залу гемтә кевтнә. Ю иднәч гихлә, мел тер алтн нуһсыг идхләрн, тиигәд эрк биш эдгхв, гинә», - болна.

Эмгн келнә: «Я-а, хәәмнь, терчн мана теҗәлм, бидн цааранднь яһҗ бәәхмб?» - гинә.

Бер келнә: «А, залу эдгтхәл, учрнь олдх, - гинә. - Не, тер нуһсан алад, эд-бод кеһәд авад иртн, - болна. - Шөлинь, махинь идәд, залум эдгх», - болна. Эмгнд арһ уга, алх болна. Не, тиигәд ээҗ эн хойр көвүһән дуудад келнә: «Эктн иим туңку* юм һарһҗана, - гинә. - Шулун нег миисин кичг авч иртн», - болна.

Көвүд гүүһәд, миисин кичг авад күрч ирнә. Түнгиг алад, нуһсиг бас алад, нуһсна толһаһинь ик көвүндән идүләд, барун хүмәһинь* дүүднь идүләд, наадк махнаснь бас айта арһтаһинь идүләд, үлдсинь миисин кичгәс немәд, чанад, ишкәд, шөлтәһинь залуд авч одна эмгн.

Не, бер, ханад, залудан өгчл бәәнә: «Не, мә, ид, у, шулун эдг, - болна. - Бәәсн нег күмсән алчквдн, чамаг эдгтхә гиһәд, - келнә. - Не, чи ода эдгәд, босад, көдлмш хәәҗ авч, маниг асрхч», - бол- на. Залу келҗл бәәнә: «Э-э, тиим, би йовад әлд болвчн көдлхв», - гинә.

Не, нуһсан идсн үдү-түдү болад, «Ой, һарч ирх дурм күрчәнә», -гинә.

Һаза һархар бәәнә, баавһа келнә: «Ю-у, хәәмнь, үүнд тулһин өөр, үмснд һарч ир, би ахулчкв», - гинә. Не, залу үмсиг теечкәд, сууна, энч санҗана, не, ода би алтар баахв гиҗ. Хәрнь гиһич, харар шард өгәд һоҗҗана энчн. Тиигхлә залу медчкнә, ай, эн эмгн нег әәл кечквә гиһәд санчкна.

Тиигәд цааранднь гемтәв гиһәд, бослго кевтнә. Не, баавһа дәкәд сурна: «Не, ода чи яһад эс эдгнәч? Ода ю иднәч? Ю уунач?» - болна.

Нег үдү-түдү болҗаһад, залу келнә: «Би ода чини хойр көвүһич идхләрн, тегәд йосндан эдгхв», - болна.

Тиигхлә баавһа саначрхад, санҗаһад, келнә: «Не, би чини сур- сиг күцәнәв, би мел чама угаһар бәәҗ чадшгов», - гинә.

Залу байрлад, маасхлзад инәһәд: «Не, би күләнәв», - гинә.

Не, бер бас эмгндән ирәд келнә: «Не, ээҗ, иим-иим юмн болҗана, хойр көвүнәсн хаһцх болҗанав. Арһ уга, би залу угаһар бәәҗ чадшгов», - гинә.

44

Нә, ээҗд арһ уга, саак хойр көвүһән дуудад келнә: «Не, хәәмнь, хойр сәәхн иньгм минь, ода арһ уга, экинтн келсиг күцәх кергтәв би, - гинә. - Асхн күртл алад, тан хойриг мах шөлинь тер залуд би авч одх зөвтәв, - гинә. - Эктн тас ухаһан гееҗәнә эн залуһас көлтә, - болна. - Не, та хойр шулун гидгәр нанд хойр нохан кичиг авч иртн, - гинә. - Цаадкинь би медхв», - болна.

Хойр көвүн гүүһәд часин дунд хойр нохан кичг авад күрч ирнә. Эмгн хойр кичгиг эд-бод кеһәд, хойр көвүг ора, бүрүллә хот- хоолынь өгәд йовулна. Эмгн келнә: «Тан хойрт үүнд үлдҗ болшго, тадн хойр һар-һаран бәрлдәд нарн һарх үзг хәләһәд йовтн, - гинә. - Ода яахв теңгртн тан хойриг хәләх, зуг һар-һаран бичә тәвтн», - гинә. Тиигҗ келәд, хойраннь халхаснь үмсәд, хойр көвүһән нарн һарх үзг хәләлһәд йовулад оркна. Арднь усн-цасн ууляд, эмгн хойр нохан кичгән чавчад, чанад шөлтә махтаһинь ик модн тәрмрт* кеһәд, залуд авад ирнә.

Залу маасхлзад, инәмскләд, идҗл, ууҗл бәәнә. Арднь үдү-түдү болад, одак залу саак һарч ирх болҗана. Одак сәәхн баавһань бас келнә: «Я-а, хәәмнь, үүнд үмснә захд һарад ирчк, би ахулчков», - гинә.

Не, залуд юмб, сууна үмснә захднь. Саак бас улм харар шард һоҗад окна. Не, залу тас ю ухалхан эс медҗ чадна. Не, тиигәд до- лан хонг кевтнә залу, алтар бааҗахш. Кедг керг уга, залу йовҗ одна. Эн санла, эн баавһаг мекләд, тер алтн нуһсинь идәд алтар баадг күн болхар седлә, зуг тер санань күцсн уга, тегәд тас йовҗ одна эн.

Арднь баавһа хойр көвүһән, алтн нуһсан геесн, һәргтә күн яахм, хоосн харалад сууна, эмгн бас зальврад сууна: «Э-э, чавас, хойр сәәхән иньгм эн-терго йовтхал» гиһәд.

Не, тер хойр көвүн йова-йова йовҗ нур-цандг ик уснд ирнә. Генткн ик хү сәлькн көдләд, эн хойриг салһад хайчкна, негнь тенд, негнь энд. Не, тиигәд бичкн көвүнь нег усна захд ухан-медән уга унтҗ кевттлнь, үкр хәрүлҗ йовсн нег үрн-садн уга өвгн олҗ авна. «Я-а, хәәмнь, юн көвүмчи? Әлдәсвчи? Яһад энд кевтхмчи?» - бол- на.

Көвүн келнә: «Көвүн уга күүнд көвүн болнав, үрн уга күүнд үрн болнав», - гинә.

45

Ай, өвгн байрлад, көвүг босхад, гертән эмгндән авч ирнә. «Я-а, яһлав, эмгн шулун цә чан, көвү олҗ авув, көвүһән йөрәхм», - болна. А-а, хәәмнь, эмгн байрлад, ухан-сегән уга, цәәһән чанад, көвүһән йөрәһәд, теңкән уга.

Не, иигәд-тиигәд асхн ора болна. Көвүн келнә: «Аав, ээҗ, би һарад мөрән үзнәв», - гинә. Өвгн, эмгн келнә: «Уга, бәг, чи үүнд үмснә захд һарад ирчк. Төрго би, аавчн, ахулад авчкв», - болна.

Көвүн сууһад һарч ирнә. Мә чамд, алтар шард өгәд һарч ирнә, мөрән үзхин ормд, яа-яа. Эн өвгн эмгн хойр теңкән уга байрта бәәнә, нам эн көвүнчн өңгәр көвүн биш бәәҗ. Манд теңгр үнндән эн көвүг заяҗ, болна.

Не, тиигәд бәәһәд бәәнә, аавтаһан көвүн үкринь хәләлцәд. Тернь нег байн күүнә үкр бәәҗ, өвгнә хәрүлҗәсн.

Не үдү-түдү болна. Генткн зәңг соңсгдна, хаана күүкнд күргд сөрмҗ кеҗәдгчн гиҗ, ик нәр-хүрм болхмҗ болҗ.

Көвүн келнә: «Аав ээҗ хойр, би тер хүрм оч хәләнәв», - гинә.

Эднь келнә: «Я-а, хәәмнь, бәг, чи тиим олн әмтн дотр геедрҗ одхч», - гинә.

Көвүн келнә: «Уга, би ик холас хәләнәв», гиһәд күч өглго йовҗ одна. Не, тиигәд нәәрт ирҗ үдү-түдү болхла, нег меддг эмгн эн көвүг шинҗләд меднә, эн көвүн хара көвүн биш гиһәд. Хаана күүкнд шимлдәд, эн көвүг бәрҗ авад, хойр көләснь харачас дүүҗләд, дорнь нохан баасар утад, көвүн бөөлҗәд нуһсна барун хүмәһән һарһад өгчкнә. Терүгинь хаана күүкн авчкад, көвүг тәәләд тәвчкнә.

Көвүн нег усна көвәд одад ууляд кевтнә. Ардаран унад гиҗгиннь арс җулһрулад, өмәрән унад маңнаннь арс җулһрулад, тиигәд бәәтлнь модн деер суусн хойр шовун күүндҗәнә: «Ай, эн көвүнд икл шалтан болҗл», - болна.

Нег шовунь келнә: «Уга, энчн ата-марһаһан авч чадхмн», - гинә.

Негнь келнә: «Яһҗ?» - гинә.

Тернь келнә: «Мел үүнәс хол биш альмн урһсн модн бәәнә. Нег моднднь улан альмн, нег моднднь цаһан альмн. Тер улан альмн цаһан альмн хойр энүнд нөкд болхм, - гинә. - Цаһан аль- минь тер күүкнә халхднь түркхлә, тер күүкн һунҗн болад, һарад гүүх. Дәкәд тер үкрин халхд улан альм түркхлә, хәрү күүкн болҗ хүврх», - гинә.

46

Ай, эн көвүн терүгинь соңсчкад, гүүһәд, тер моднд ирәд, улан цаһан хойр альм хавтхлҗ авад, хаана нутг темцәд һарна. Хаана күүкн кевтсн герт ирәд, сө иргәрнь мөлкҗ орад, күүкнә халхднь цаһан альман түркәд оркна. Эн күүкнчн цаһан һунҗн болад, һарадчн гүүнә.

Көвүн ардаснь гүүһәд, көөһәд, эцк өвгнә үкрмүдт көөһәд ору- лад: «Аав, аав, нөкд болтн, эн һунҗиг бәрҗ авх кергтә», - болна.

«Ай, я-а, яаһлав, юн һунҗн энч?» - болад, аав нөкд болад, бәрәд уйчкад.

Ээҗнь келнә: «Я-а, хәәмнь, әлд иим удан йоввч? Бидн чамаһан геечкәд, уульн гиҗ үкн алдвдн», - гинә.

Тиигҗәтл, хан зар тараҗ: «Күүкм геедрҗ одв. Олҗ өгсн күүнд күүкән мордулнав», гиҗ.

Не, көвүн келнә: «Би бас хаана күүк хәәлцнәв, эн һунҗ унад, - гинә. - Нанд мөрнго, эн һунҗн мини мөрн болх», - болна.

Аав-ээҗнь келнә: «Я-а, хәәмнь, күн үкр ундви, яһлав», - гинә.

Көвүн келнә: «Би энүг сурһад, мөрнәс хурдн кехв», - гинә. Тиигәд көвүн һунҗан унад, довтлад, хаана күүк хәәҗ йовдг бол- на. Тиигә йовтл нег зәңг һарна, тенд нег хан бәәдгчн, юм меддг медлһч, болна. Түүнднь эн көвүн наньчн кесг әмтн ирцхәнә, хаана күүк медхәр.

Не, эн көвүн бас ирнә. Әмтн орад чилхлә, көвүн орна. Тер әмтс келнә: «Хаана күүкн малд тохрҗ», - болна. Нег өнчн көвү һашута кевәр хордаҗ гиҗ.

Не, әмтн шуукрлдад һарад бәәдгчн. Не, эн көвүн орна. Мә чамд, эн юм меддг хань энүнә ах бәәҗ. Тер усна өөр ирәд ик хү салькн эн хойриг салһхла, тер ахнь йовҗ йовтл, генткн өөрнь ирәд, нег хөн һәрд сууҗ. Тиигн гихнь нег орн-нутгт хан кергтә бәәҗ. Тер хөн һәрд әлд ирәд сууна, тер күн хан болх тиим учрта бәәҗ. Тиигәд эн ахнь хан болсн бәәҗ.

Не, ахнь дүүдән келнә: «Эй, чи яһҗахмчи? Өөрч әмтн цуг ниргәд, хаана күүкн геедрҗ гиһәд нирглдҗ йовналм. А, чи энүгинь мөр кеһәд, унад, гүүлгҗ йовдмчи», - болна.

Не, тиигхлә дүнь келнә: «Иим учрта энчн, мини хүмәһим тиигәд авчква. Би тиигәд энүнәс өшәһән авчанав», - гинә.

«Не, тиим биш, чини тер хүмәһич эрк биш өгх. Чи энүгән күүкнд тохра. Чамд учрнь бәәнә», - гинә ахнь.

47