«Э-э, тиим», - гинә. Тиигәд көвүн гертән ирәд, күүкиг хәрү тох- рана. Тер хүмәһинь хәрү өгнә. Хан күүкән эн көвүнд гер буулһна. Өвгн эмгн хойр хаана нутгт ирәд бууна. Көвүн хаана күүк буулһна. Теңкән уга нәр болна.

Не, тиигәд үдү-түдү болна. Эн көвүн эмгн эк хойр талан одад харач деернь сууна. Нег өрүн генткн көвүн нег гүзәтә тос экдән хаяд өгнә. Экнь келнә: «О, хәәрхн, нанд теңгр гүзәтә цаһан тос хайҗ өгчәнә», - гиҗ. Эн хойр долан долан дөчн йисн хонгт хорһсан тоолад, үкн гиһәд суусн бәәҗ.

Дәкәд харач деерәс ээҗдән нег гүзән цаһан тос хаяд өгнә. Эмгн келнә: «Э-э, көөрк, мини хойр көвүнә негнь нанд гүзәтә цаһан тос хайҗ өгчәнә», - гинә.

Тиигхлә экнь келнә: «Я-а, я-а, ю келҗәхмт? Мини хойр көвүг мини тер һоньр залу идчклүст. Та бийтн алад, чанҗ авч ирлүст», - гинә.

Тиигхлә эмгн келнә: «Уга, уга, би хойр нохан кичг чанҗ өгләв, чини залуд, - болна. - Э-э, гиһич, би яһад алтн әдл хойр көвүһән алх биләв. Би алтн нуһсанчн алвчн, зуг мини хойр көвүн алтн нуһсан идчкәд, хоюрн һар-һаран бәрлдәд, нарн һарх үзг хәләһәд йовҗ одла. Би тиигҗ зааҗ өгләв. Мини хойр көвүн әмд-менд йоста залус болснь эн лавта», - гинә.

Тиигәд эн көвүн бууһад, экән алад, ээҗән авад, хаана нутгт ирәд, амрад-җирһәд бәәҗ.

Эн тууҗ иим нег сонь болн иткмүдтә* тууҗ. Иим йовдл ода бийнь кесг керг-үүлд үзгднә, кедү гергн үр-садан нохан кичгәс дор санна, хайна. Залудчн меклгдәд, икнкнь әркдчн даргдад, тиигхлә ямаранчн тууҗ-тууль мел учр уга биш гиҗ би ухандан саннав. Иигәд чилнә эн тууль.

10. Хоңһр яһҗ җаңһрт хадмуд хәәсн

Не, икл кезәнә Хоңһр Җаңһрт хадмуд хәәхәр өөрән хойр нөкдтәһән һарад йовна.

Тиигәд йовҗ йовад нег һазрт амрад хонна. Тиигәд мах чанх болна. Герән бәрәд, махан чанад сууна. Хоңһр нег нөкдтәһән ам- рад унтна. Негнь махан чанад сууна.

48

Генткн махн болхин алднд һал-һулмас* нег ик нүкн һарад, хәәстә махинь асхад уга болҗ одна. Дәкәд хәәсндән шинәс мах ут- лад, чанад, дәкәд нег нөкдән серүлнә. «Не, чи хәләһәд болһич, би невчк унтсв», - гинә.

Не, тернь босад чанна. Бас мел болхин алднд бас тиим йовдл болна. Залу алң болад, дәкнәс мах утлад, хәәснд тәвәд, үдү-түдү болад, Хоңһриг серүлнә: «Не, чи невчк сууһад болһич, би невчк унтсв», - гинә.

Хоңһр босад, махна өөр сууһад чанҗана. Бас болхин алднд бас тер йовдл үзгднә. Тиигхлә Хоңһр хойр залуг босхад келнә: «Та хойр нанд яһад эс келвт иим учр болҗана гиҗ», - болна.

Тер хойрнь келнә: «Ай, нам бидн алң болад, дәкәд әәһәд келсн угавдн чамд», - болна.

Хоңһр келнә: «Иигҗ биш намаг эн нүкнд деесәр орултн, - гинә. - Деесн сулдхла, тадн күләтн, - гинә. - Би орад хәләнәв, - гинә. - Эн нег уга нүкн биш, негтә нүкн» гиһәд, нүкнд орна деесәр боолһад.

Тиигәд нүкнд өрәлдсн цагт цәәһәд гегән һарад бәәнә. Тегәд Хоңһр бууһад, нүкнд орад, деесән сулдхад зогсна. Тиигәд тер гегән һарсн һазр тал одна. Тенд нег герт һанцхн сәәхн күүкн сууна. Эн герл тер сәәхн күүкнәс һарчах герл бәәҗ.

Тер мах авад бәәсн шулм эмгн бәәҗ, долан көвүтә бәәҗ. Әмтин бичкн көвүнь төмр өлгәд. Эн шулм эмгн эн сәәхн күүкиг тер төмр өлгәтә көвүндән авч өгхәр, бас мекәр авч ирәд. «Мини герләр герл кеһәд бәәҗәдгчн эн», - гиҗ келнә эн күүкн.

Не, Хоңһр келнә: «Не, чи энд бә, тас юм эс медсн болад. Би одад эдниг цугтнь алад, чамаг деегшән һарһад, дәкәд хамгин сүүлднь би эврән һарнав. Тенд деер мини хойр нөкд бәәнә», - гинә.

«Не», болад, күүкн үлднә. Хоңһр ирәд, эмгиг алад, зурһан көвүһинь алад, төмр өлгәтә көвүһинь әрә-әрә гиҗ ална. Тернь йир чидлтә бәәҗ. Тегәд деесән чичрүләд, үүрмүдтән докъя өгәд, күүкиг бооһад белкүснәснь, деегшән һарһна.

Тер хойр нөкднь күүкиг һарһад авчкад, дәкәд Хоңһриг һазрин ик зууднь күргчкәд, деесиг керчәд Хоңһриг унһачкна. Хоңһр унад, ууцан хамхлна. Тер яһад гихлә, тер хойр нөкднь бийснь эн сәәхн күүкиг олҗ авсн болҗ Җаңһрт зуһудхар тиим йовдл һарһна. Тиигәд эн күүкән Җаңһртан авч ирнә.

49