4. Тоһруна тууҗ

Тоһрун заячлаһан зарһцҗ болна: «Хорхан дүңгә богшудад хөрн өндг өгдмчи, хөөнә дүңгә нанд хойрхн өндг өгдмчи. Ардан юуһан дахулхви, алвтдан юуһинь өгхви?» - гинә.

Алвт гисн үклин эзн болҗана.

5. Бөөсн бас заячлаһан зарһлцна

Бөөсн бас заячлаһан зарһлцна: «Мел ода хәләлт өөрк суусн, - эннь нег гергн суудгчн, - өлгчән, даласн һарсн намаг хойр хад уу- лын хоорнд тәвәд таш гиһәд хавчад ална, давсгасн һарсан эңкрлнә. Эн юн гидг юмн болҗахм?» - болна.

6. Зурмна андһар

Цаһан сарин нег шинлә зурмн ямаран цасн-мөсн болвчн, һарад 2-3 чичкндгчн, эс гиҗ эн зурмн андһар тәвсн юмнчн. Эн өдр би эс нүкнәс һарад, теңгр-нар үзәд, нег 2-3 эс чичкнхлә, мел зурмн нерән эс эдлсв гиҗ.

Мел эн үнн. Би кесг таньдг үздг элгн-саднасн сурад медләв. Эн үнний? - гихлә, мини көвүн дү Хаалһ келлә: «Ой, мел үнн. Яма- ран цаг цасн-мөсн болвчн һарад чичкннә», - гиҗ келлә. Вот так зурмн.

7. Сохр номин күцл

Эн аң сохрчн. Эн тиигәд сөөни дуусн зун нүк малтхла өр цәәтл, тиигәд энүнд нүдн орхм гисн заята юмнчн. Бурхнь тиигҗ заяҗ.

Не, эн көөрк, мел өр цәәтл, йирн йисн нүк малтад, өр цәәһәд, зуудгч нүкән эс күцәҗ чаддгчн, тиигәд сохр бәәһәд бәәдг.

Кеер тоочкд* йовхла, мел эн үнн, һазрт малтҗ-малтчксн шин нүкд дала. Бидн бичкндән баавасн сурхла, иигҗ цәәлһҗ өглә. Эн сохр ном өр цәәтл, зун нүк эс малтҗ чаддг йовдл гиҗ.

39

Сидтә туульс

8. Хойр хулһнын күүндән

Кезәнә нег гергн залу хойр орн деерән унтҗ кевтдг болна. За- лунь зүсн зүүл олн аһрусна кел меддг бәәҗ.

Тиигәд соңсна генткн. Орн дор нискд кеһәд оркчксн чигән бәәҗ. Эннь хаврин түрүн сар бәәҗ. Тиигәд хойр хулһн тер нисктә чигән тал гүүҗ ирнә. Тегәд эр хулһнь келнә күүкн хулһндан: «Не, би түрүләд уусв чигәнәс, - гинә. - Чи намаг бәрәд, түрүләд уулһчк, - болна. - Эс гиҗ хаврин әәрг сән исчәх, кемр чи түрүләд уучкхла, кекрәд намаг бәрҗ чадлго, намаг алдад унһахч чигән дотр, тиигәд би үкҗ одхв», - гинә.

Тиигхлә одак күүкн хулһнь келнә: «Уга, та ю келҗәнәт? Би яһад кекрх биләв, яһад таниһән алдҗ алх биләв. Уга, уга, би түрүләд уунав, шулун намаг бәрәд уулһтн», - болна.

«Не, тииг, үгдән бат бол, хәрнь» гиһәд, күүкн хулһныг бәрәд, чигә уулһна. «Не, болвчи?» - гинә.

Күүкн хулһнь келнә: «Э-э, болҗ, цадв, тач автн намаг», - гинә.

«Не, сән» гиһәд, эр хулһн күүкн хулһныг татад авна. Эр хулһн келнә: «Не, хәәмнь, чи ода намаг сәәнәр бәр, йир хаврин әәрг кекрәч биший? Намаг алдад окдг болзгоч», - гинә.

Тиигхләнь күүкн хулһн келнә: «Уга, йир бичә әәһәд бәәтн. Би яһад таниһән алдхмн? Яһад эс бәрҗ чадхм?» гиһәд, чамадл бәәдгчн. «Не, өкәтн, би таниг белкүснәстн чаңһур хойр һардад бәрсв», - гинә.

Не, эр хулһн ниск тал өкәһәд, толһаһан күргәд, хоңшаран чигәнд күргм цацу күүкн хулһн кекрәд, эр хулһныг алдад окна. Эр хулһн чигәнд булхад унад одна. Эр хулһн келнә: «Не, би чамд юн гиҗ келләв? Чи нама соңссн уга биләч. Не, ода мини келсәр эс болви. Келә билүшв, - гинә, - хаврин әәрг кекрәч гиҗ. Не, ода амр, сәәхн иньгм», гиҗ келәд, эр хулһн чигәнд булхад үкнә.

Эн хойрин күр соңссн, орн деер гергтәһән кевтсн залу мусг гиһәд инәнә. Тиигхлә өөрнь кевтсн гергнь алң болад, залуһасн сурна: «Ай, юунд сөөнь өрәл орндан орчкад инәҗәхмт?» гиһәд

40

мөшкҗәнә. «Та нег угаһар инәсн угат, эс гиҗ нама наад бәрҗәнәт, эс гиҗ нег юм ухалҗанат» болад, залуг ээрҗәнә.

Залу келнә: «Ай, өдрә нег инәдтә юм үзсндән ода инәдм күрәд инәв», - гинә.

«Не, ю үзвт? Келҗ өгтн тенүгән. Би бас инәнәв», - болна.

Залуһин толһад юн орҗ ирхш, не, ода юунд инәв гиҗ келхв. Залу тагчг, тиигәд унтна. Өр цәәнә, саак гергн саак одакан эклнә. Не, яһад эс келҗ өгнәт нанд сөөнә юунд инәсән гиһәд, өдрин дуусн ээрәд, хойр өдр болна, һурвн өдр болна. Гергн алдрҗ өгчәхш, келҗ өгтн юунд инәсән, эс гиҗ намар зог кеҗәнәт, сөөнь өрәл доңта юмн кевтә орндан инәһәд болад, үс авх эрлг болад, залуг ээрәд амраҗахш.

Ода залу нам муурчана. Не, ода эн үүлтә гергнд келҗ өклтә болҗанав гиһәд дотран шиидәд авчкна. Не, кемр эн тоотан гергнд келхлә, эн залу үкхм болҗана, юңгад гихлә эн залуһин меддг хамг аһрусна келиг күн төрүн медх учр уга болҗана. Зуг эн залу бийнь медхәс биш, эн тоотыг залу йир сәәнәр меднә.

Ну, зуг баавһан ээрлһнд залу йир зовҗана. Тиигәд залу нег мөслнә. Не, ода иигҗ эн гергнлә ноолдҗ яһҗ бәәхв, ода мел цәәлһәд келҗ өгәд, тиигәд үкнәв. Әмтн цуһар медг, хотнаннь әмтиг цуглу- лад нәр-хүрм кеһәд, тиигәд кевтнь цәәлһәд, тиигәд би үкдм, нанд һундл уга болх гиҗ ухална.

Тиигәд мөрән унад, адун талан ирәд, нег ик түрүн адунаннь эклҗ унһлсн нег гүн бәәҗ, ачта гүн гиҗ тоолдг бәәҗ эн залу тер гүүһән. Экн түрүн болҗ унһлсн, түүнәс авн тиим дала адун болҗ өссн адун бәәҗ. Эн залу тер гүүһән бәрҗ авч, эмәл тохҗ унх биш, нам һар күрдго бәәҗ. Эн саамд тер гүүһән бәрҗ авад, күзүнднь цулвран боочкад, келнә эн гүүндән: «Не, ода, хәәмнь, чи бидн хойр әдлвдн, би чама хулдҗ авад, чи унһлад, тиигәд цааранднь өсәд, иим дала ик адун болсн биший? Ода болхла, чи ман хойрин цаг ирвә, хәәмнь», гиҗ келәд, гүүнәннь толһа теврәд уульна.

Гүнь сурна: «Не, келхнчн, хәәмнь, юн болва?» - болна.

Тиигхлә залу гүүндән келнә: «Ай, һурвн өдр хооран нег иим учр сө нанд харһад, би мусг гиһәд инәләв. Түүнәс нааран гергм тас намаг амрулҗахш, келҗ ас яһад сөөнь өрәллә мусг гиһәд инәвч бо- лад, ээрәд бәәнә. Тегәд ода би яахв гиһәд иим ухан орва», - гинә.

Гүн келнә: «Не, кел», - болна.

41

Залу келҗәнә: «Не, хәәмнь, би чамаг алад, эн отгтан бәәсн әәлиннь улс дуудад, хүрм кеһәд, тиигәд цугтаднь цәәлһҗ өгәд, тиигәд үкхәр бәәнәв, - гинә. - Ода нань нанд арһ уга, гергн мел дор-деерм орад, ээрәд амрулҗахш намаг», - гинә.

Не, тиигхлә көгшн гүнь келнә: «Не, медсәр ке. Тиигхлә, ти- имчн болтха. Бидн хоюрнчн үкий», - болна.

Не, тиигәд гүүһән көтләд хәрхәр бәәтлнь, нег дөнтә-тавта аҗрһ мөрн өөрән бәәсн нег цөөкн мөрдүдт келнә: «А-а, чавас, би сандг биләв, йир залу гидг залу мана эзн гиҗ. А-а, чавас, эн күүндтн нам дала ухан уга залу бәәҗлә, чавас-чавас», - гинә.

Тер хоорнд цуг адуна мөрдүд алң боллдад, хоорндан күүндҗәдг болна: «Ай, акад юмби, эн мана эзн залу яһад мана көгшн ээҗиг бәрҗ авад, яахар бәәдг болхви» гиһәд алң болад бәәцхәнә. Тиигәд тер аҗрһ тиигҗ келхлә, наадк хойр-һурвн мөрдүднь сурна: «Ай, юн болҗ мана эзн залуд?» - гилднә.

Тиигхлә тер аҗрһнь тер мөрдүдтән келҗ өгнә: «Эн мана эзнд иим-иим учр харһҗ, тиигәд эн эзн мана залу мана көгшн ээҗиг алад, хотндан хүрм кеһәд, цәәлһәд, юн учрсан гергнд келҗ өгәд, тиигәд бийнь үкхәр бәәнә. Тер хамг меддг юман әмтнд медүләд келхлә, үкхнь мел лавта», - гиҗ тер аҗрһ келҗ өгнә наадк мөрдүдтән.

Тиигхлә, «Эн залу яһҗ тер гергнәсн алдрхм, эс келҗ өгхлә?» - гиҗ нег мөрнь келнә.

Тиигхлә тер аҗрһнь келнә: «Ай, би эн эзнә ормд болхла, тер баавһаһан, - гинә, - маднас нег сән гидг хурдн мөр унад, дун соңсгдх һазрас неринь дуудад, һар нааран, Кермн-Булһн, гиһәд, тер унсн мөрәрн көөһәд мөрнә чөдрәр цокад, уха-медәһинь алду- лад элмриг, сүмс-сүүринь таслад, келх биләв: «Чи мини әлд инәсн, әлд уульсиг сурх юмбч? Чамд юн керг? Би чамас сурлһа авхшлм, әлд ю кевч?» гиҗ. Тиигхлә тер гергнь хөөннь аман аңһахан уурх билә. А, чавас, хәәрн насн җил хойран юунас, кенәс сольхар бәәхм, көөрк?» - болна.

Эзн залу Бадм эн тоотыг соңсад, уха авад, тер дөрвн-тавта аҗрһ мөрнәсн, «Э-э, мел терч чик» гиҗ келәд, нег хурднчн гидг мөриг унҗ авад, гер талан үкм хурдарнь гүүлгәд аашдг болна. Дун соңсгдх һазрас хәәкрнә: «Хей, Кермн-Булһн, һар нааран шулуһар» гиһәд.

42