1. Кезәнә нег донта гергнә кесн әәль*

«Аһ яһҗ аһлдви? Цег һорһлда, әәлин әмтн, баавһармуд, ирҗ мах идцхәтн!» гиһәд хәәкрнә һаза һарад, һанцхн үкрән алчкад. Эҗго эрм цаһан көдәд мел һанц герәрн бәәхм болҗана. Өөрнь нам шам гих шарвадх ноха уга. Иим нег инәдтә тууль. Чилвә.

2. НЕГ БААВҺА МЕЛ ЗАЛУДАН ДАҢ ЭРКЛДГ БӘӘҖ...

Не, нег залунь ирнә көдлмшәсн. Саак баавһа кевтнә орн деер, нег нүднь әнәтә*, негнь секәтә: «Ой, ях! Үкҗәнәвә, эн өвчәнә, терм өвчәнә», - болна. Залу сүк авад, баавһаннь толһа чавчад хайчкна, келнә баавһадан: «Ай, йир дургов үксн күн нүднь секәтә болхла», - гиһәд өгәд толһаһинь өсргәчкҗ.

3. Нег залу һос уйҗасн сууна.

Нег залу һос уйҗасн сууна, зууза толһа хойриг хамцулҗаҗ. Мел болҗ өглго йир эн зовҗана. Өөрнь нег бичкн көвүнь гүүһәд бәәнә, «Эн юмб? Тер юмб?» гиһәд.

Залу гергндән келнә: «Ай, ав эн көвүһән, бийм энчн түрәҗәнә*», - болна. Гергнь бас нег юм кеһәд сууна. Көвүн залуг ээрәд амраҗахш. Залу уурлад, көвүг шүүрч авад, зүркәрнь балгарн шааһад окна. Көвүн чишкәд, унҗ одна. «Я-яһлав», гиһәд гергн гүүҗ ирнә. Залу келнә: «Су цааран, боһн хавсарнь хульгчклав, би чамд келләв ав энүгән гиҗ», - болна. Түдү дүңгә ур гисн юмн ууһн үрнәс даву гидг эн болҗана, бийнь зовҗах залуд деернь көвүнь зоваҗах.

4. Нег байн залу көвүндән деесн хазар өгнә.

Нег байн залу көвүндән деесн хазар өгнә: «Йовад, мөр мини ундг бәрәд, авад ир», - гиһәд. Көвүнь хоосн ирнә, мөрнчн уга, на, тер деесән геечкиҗ. Ай, эцкнь эн көвүһән үктлнь цокна: «Чи өндр* деесн хазар геевч, маңһдур сур хазар геехч. Нөкәдүр алтн хазар геехч», - гиһәд.

Тиим чик йовдл.

73

5. Нег байна көвүн әрк уудг, көзр нааддг һәргтә бәәҗ

Бас нег байна көвүн әрк уудг, көзр нааддг һәргтә бәәҗ. Не, эцкнь цагнь ирәд үкнә.

Тиигәд көвүндән герәсән келнә: «Не, көвүн, эн мал-герчн нег цагла мел цуһар чилх чини көзр, әркд. Не, тиигәд би чамас, буйн болтха, нерим бичә һута мел сурҗанав, хәәмнь, герин ора деер белн деесн бәәнә. Чи терүнәс дүүҗлгдәд үк! - болна. - Чамд нань мел нөкд уга», - гинә.

Не, цагнь ирәд, көвүнә мал-гер чист чилнә. Тиигәд эн сан- на: «Не, ода яахв, эцкиннь келсн герәсиг күцәх кергтә нань нанд арһ уга. Ода яахв, эцкиннь нер һутаҗ болшго болад, гериннь ора тал одад*, белн дееснәс дүүҗлгдәд үкхәр эн хоолдан деес бооһад дүүҗлгднә. Мә чамд, дееснь тасрад, дала алтн асхрна. Тиигәд энүнд йосндан ухан орҗ.

6. Нег эмгнә һанцхн көвүнь...

Нег эмгнә һанцхн көвүнь өңгрҗәнә. Эмгн келнә: «Эрлг, эрлг, намаг авхнча көвүнәм ормд», - гинә.

Не, эрлг эмгнд: «Не, би чамаг авнав», - болна.

Эмгн: «Я-а, яһлав, заңһсан-заңһсан», - гинә.

7. КИШГ

Кезәнә нег көвүн бер хойр бәәҗ, хәнцәд удан болад уга.

Не, нег дәкҗ өрүн цәәһән ууҗ сууна хоюрн. Генткн залунь үзнә: гергнәннь күзүг нег бор моһа эргүләд тоһшлад бәәнә.

Бер келнә: «Я-а, мел күзүм киитрәд бәәдмн», - гинә.

Тиигхлә залунь келнә: «Я-а, яһлав чини күзүһичн моһа эргүләд ораҗаналм», гиһәд залунь тер моһаг хәрү эргүләд, сулдхад, һаза авч һарад алчкна.

Не, үдү-түдү болад, әмтнд хотндан келдг болна. Нег көгшн авһ бергнь, тер көвүнә, хурлд одад бичг татулна. Тиигхлә гелң келнә, бичгән хәләчкәд: «Я-а, яһлав, тер моһаг алхм биш билә. Муха юмб, - болна. - Йир му юм кеҗ ач көвүнтн. Тертн сән авъяста юмн бәәҗ.

74

Тер бер көвүн хойртн күзүндән күртл җирһхин учр бәәҗ. Хооласнь тәәләд барун хасвч талан савд цаһан идә кеһәд, тиигән һарһчкхм бәәҗлә. Ай, муха юмби, хәәрхн, алсн йир му йор, - гинә. - Не, яахв арһ уга, давсн хуриг занч авч көөҗ болшго*», - болна гелң.

Не, тиигәд тер бер көвүн хойр үрн угаһар хоюрн көгшрҗ. Вот тиим юмн бас бәәдгчн. Иигәд эн чилнә.

8. ХӨН ҺӘРД*

Кезәнә нег байн өрк-бүл негхн күүктә бәәҗ.

Тегәд күүкнь өсәд босад, ик гиҗгтә күүкн болна. Тиигәд эцкнь санна: «Не, мини күүкн йосн мордх гиҗгтә күүкн болва. Нег дәкҗ нег һазрас күүкндм әрк зөөһәд, күүким мордулад авад йовҗ одх биший? Не, эмгн өвгн хойр хоосрад үлдх биший? Мел тиигҗ биш. Уга-уга, би күүкән мордулшгов, яһад һанцхн күүкән би күүнә әмтнд өгх биләв, гиҗ санад, ялчдан келәд батлад, күүнд аман аңһаҗ зәңг һардг болзгоч. Би чамаг әмич авхв» гиһәд әәлһәд, аминь авад, тиигәд келнә: «Сөөнь өрәллә ишкә гер тәмәнд ачад, чи бидн хойр тиим-тиим һазрт одад, эн һазрт эн герән бәрхмн», - гинә.

Эн байн өмнәснь әлд гер бәрхән һазр темдглчксн бәәҗ. Йир холд ик хотхр һазр тернь болна. Не, сөөнь бийднь ялч байн хойр тәмән тергәрн йовад, тер һазртан күрәд, герән бәрәд, дотрнь ор- дер, баран, ик авдр - кергтә юминь кевтнь белдчкнә.

Не, маңһдур-нөкәдүртнь бас сө күүкән суулһҗ авад, тер хәльмг гер талан авч ирәд, күүкндән уульн бәәҗ эцкнь келнә: «Энчн, күүкн, иим-иим учрта юмн, хәәмнь» гиһәд цәәлһәд келәд. Экнь бас ирҗ, эк эцк хойр усн-цасн ууляд, күүкән иткүлнә: «Чи мана ор һанцхн күүкнч. Бидн чамаг мордулчкад, яһҗ бәәхм? гиһәд иим уха ухалад, чамаг тас күн бичә үзтхә, медтхә гиһәд иим холд гер бәрәд, чамаг энд бәрхәр бәәнәвдн, - болна. - Бидн ирәд бәәхвдн чамд, чи бичә санаһан зов һанцар энд бәәхв гиҗ», - келнә.

Не, күүкнь яахв тер, зөвән өгәд, үлднә һанцарн. Не, тиигәд бәәһәд күүкн эн бәәдлдән иҗлднә. Тер ялчнь хот-хоолынь, юн кергтә юминь авад ирәд бәәнә.

Не, тиигәд дөрвн, тавн, зурһан сар болад одна. Нег дәкҗ нег өнчн көвүн геснь өлсәд, кеер идх-уух юм хәәҗ йовхлань, өмннь нег үксн мөрнә күр кевтнә.

75

Не, эн көвүн тер үксн мөрнә махнас нег му утхарн энд-тендәснь мах татад-мааҗад керчҗ авад, нег му тулмдан дүрәд бәәнә. Генткн нег ик хөн һәрд ирәд деернь, тер мөрнә күүриг шүүрч авад нисчәнә. Эн көвүн тер ик шовуг үзчкәд, бийән чоңкх гиҗ санад, тер үксн мөрнә хавсн дотрнь орад кевтнә. Мә чамд, эн хөн һәрд тер мөрнә күүриг хоңшурарн* болн хойр көләрн шүүрч авад нисч йовна, дотрнь эн өнчн көвүн суух.

Не, эн шовун нисч йовад, нег эҗго теегт авч ирәд хайчкад, нисәд йовҗ одна. Көвүн нам әәм[ц]сн босад, мөрнә күүрәс һархла, нег ик цаһан хәльмг гер үзгднә өөрк хотхртнь. Көвүн тулмта махан авад, тер гер тал ирнә. Яһвчн эн герт одад, мел невчкн махан чанҗ идсв, гиҗ санад, геснь өлсәд тенкән уга. Мә чамд, орад ирхлә, нег сәәхн гидг күүкн суудг болна.

Не, күүкн алң болн, нам байрлад, нам эҗго эрм цаһан көдәд һанцарн суух. «Не, юн көвүн әлдәсвч? Яһҗ энд ирвч? Ю хәәҗ йовхмч?» - болад күүкн сурна. Көвүн кевтнь келнә, мел иим-иим учр болва гиһәд: «Мел икәр гесм өлсәд, эн невчкн таслҗ авсн ма- хан чанҗ идхәр, эн гер үзчкәд ирсм эн болна». Күүкнд хот дала бәәх.

Не, тиигәд эн хойр бәәнә. Эднд юн болв, хотынь ю авч ир гинә ялчнь авч ирҗәх. Кемр ялч, эс гиҗ эк-эцкнь ирхлә, өмнәснь көвүг йовад, тенд-энд бултад бәәҗә гиһәд күүкн йовулчкна.

Не, тиигәд бәәһә бәәҗ нег дәкҗ ялчнь болн эк-эцкнь ирхлә, күүкнь бичкн нилх көвү теврсн суудг болна. Я-а, эк эцк хойрнь ухан уга: «Я-а, яһлав, күүкн мини, энчн юн нилхви?» - болна.

Күүкнь келнә: «Эн мини нилх көвүн», - болна.

Экнь-эцкнь: «Чи энд эрм цаһан көдәд һанцар бәәнәлмч? Кен әлдәс абувч?» - гиһәд мөшкнә.

Тиигхлә күүкнь кевтнь келҗ өгнә. Тиигәд күүкн көвүг дуудна: «Эй, Бадма-Дорҗ, бос, наар, мини эк-эцклә тәньлд», - гинә. Көвүн барана ардас босад ирнә, сәәхн гидг көвүн болна.

Не, ода яахм гиһәд эцкнь ялчтаһан хурл орна. Учринь оч медхм, сән йорта юмб аль му йорта юмб эн гиһәд.

Не, хурлд ирәд цәәлһәд келхлә, гелң ном-бичг татад хәләнә, тегәд келнә: «Энтн күүкнәтн хүв-кишгнь, - гинә. - Күүкн күн экән геснд үүдхләрн, һазаран хәләһәд үүддмн. Тернь күүкн күүнә күүнд одад җирһх йоста юмн болҗана, - гинә. - Та эҗго теегт авч одад

76

хайчксн бийнь, үзхнт тер хөн һәрд эн өнчн өлсч йовсн көвүг авч ирәд, хойраһинь хәнцүлҗәнәлм. Эврән санхнт, - болад, эцкинь иткүлҗ. - Көвүн күн экән геснд үүдхләрн, экән теврәд үүддмн, - гинә гелң, - нурһан һазаран хәләлһәд. Тер учрнь көвүн эк-эцктәһән бәәх гисн йор, - гинә. - Күүкн - күүнә күн, күүнд мордад җирһх. Тиигхлә мел танд арһ уга, күүкиг әлд бәрвчн, күргн олдх учрта юмн» гиһәд, эцкинь иткәҗ гелң.

Мел чик эс миний эн тууҗ? Үлгүр бәәнәлм, хол һазр өөрдхдг мөрни эрднь, хойр кү иньг кедг күүкн эрднь гиҗ. Нам хойр өшәтиг эвцүлнәлм, көвүд күүкднь хәнцәд.

10. МОҺАҺАР КҮҮКЛҖ

Кезәнә нег мордҗ ирсн бериг хадм экнь әвр зовадг бәәҗ. Ташр тер бер буулһсна хөөн туһлсн үкриннь туһлнь үкҗ оч. Тиигәд эн берин му йор хәлдвә гиһәд бериг холд дөрвн-тавн дууна һазрт нег җолм бәрәд, тенд бәәлһнә. Бас һурвн сар болни, эс гиҗ тавн сар болни болзгта болдгчн, кедү цагт тенд һанцаринь бәрх.

Не, тиигәд бәәнә бер. Яахв тер тиим закон* тер цагт бәәҗ.

Не, тер берд хот-хол авч ирдгнь залуһиннь дү күүкн нег му атн тәмә унад авч ирдг бәәҗ. Ташр тер берд юн сән хот өгхм? Хадм экнь әмтнә идәд үлдсн шавхр-шувхр ташр түүнәснь зууран тер күүкн дүнь айта-арһтаһинь шүүрдәд идчкәд, хоосн усн-цасн болсн демәһинь авч ирнә.

Не, бер яахм? Кеер һанцар бәәх, көөрк, өлсәдл, уулядл, дууладл бәәхов тер. Не, нег дәкҗ күүкн дүүдән келнә: «Чи нанд маңһдур невчкн аадмг авад ирич, мел дурм күрәд бәәнә», - гинә.

Не, маңһдуртнь авад ирнә невчкн аадмг. Не, эн бер өмнәснь санчкла: «Чамаг кишво элмүр, намаг экчн зовасн деер ташр чи на- маг даҗрҗах. Не, арһулдҗа, би чамас өшәһән авхв», - гиһәд, нег хойр-һурвн моһан өндг олҗ авад белдчклә.

Не, күүкн ирәд аадмган бергндән өгнә. Бас саак усн-цасн хо- тан өгнә. Бер хотан идчкәд, аадмган идсн болад бәрҗәһәд келнә: «Не, Кермн-Ноһан, хоюрн нег марһа наадыя», - гинә.

«Юн марһа?» - гинә.

«Мел эн аадмгар бичкн-бичкн шарик* кечкәд җаҗлго зальгхмн, - гинә. - Кен эс җаҗлснь шүүх», - болна.

77

Күүкн келнә: «Не, наадый», - болад, әльхән делгнә.

Бер өмнәснь белдчклә эн күүкнд аадмг дотр моһан өндг тәвәд, аадмгар ораһад, долдалад бичкн шарик кеһәд, бийдән зуг аадмгар. «Не, чи түрүләд зальг», - гинә бер күр дү күүкән. Бер келнә: «Аман икәр аңһаһад, ик ца хоолдан тәвәд зальгхмч», - гинә.

Не, күүкн бергән шүүхәр тер төгрг бичкн шарикинь хоолдан ик холд тәвәд, зальгад окна хойр-һурвн штук*, бер бийнь җаҗлчкна күчәр шүүгдхәр. «Я-а, би шүүгдв» гиһәд, бер хах татад инәнә. «А, чи йир сәнч, нам келән күрглго зальгчквч», - болад бер күр дү күүкән бууляд, магтад үлднә.

Не, нег һурвн-дөрвн сар болад, тер күр дү күүкнь моһа һарһна*... Тер бәәсн хотн әмтн сүрдәд, цуһар нүүһәд йовҗ одцха- на. Эн күүкнә эк-эцкнь бас күүкиг хоосн нутгт һанцинь үлдәчкнә. Тиим йоста юмнчн эн ик му йор болҗана күн моһа һарһна гисн. Эн күүкн долан долан дөчн йисн хонгт энд һанцарн бәәх йоста болна, кемр әмд үлдхлә, тиигәд эк-эцкнь ирәд авх болҗана.

Не, дөчн йисн хонг күцнә. Ахнь мөрәр ирнә, күүкн әмд-менд. Ахнь келнә: «Не, сәәхн иньгм минь, су нааран эн мөрн деер. Аав- ээҗ: «Әмд болхла, авч ир», - гилә», - болна.

Күүкн мөрн деер ахиннь ард сундлад суучкад келнә: «Ай, ах нойн баав, мел нег моһан кичг авад, мөрнә дел деер хайчкит, элкнәс һарсн эрвәкәл», - гинә. Тер юн учрв гихлә, үрн гисн юмн тиим күчр эңкрин темдг болҗана. Хәләхнт тер күүкиг, моһас һарһчкад, дөчн йисн хонгт һанцарн хоосн бәәһәд, әмд үлдчкәд, ахан ирәд ав- хла, келҗәх үгинь хәләлт.

Бидн цуһар экнрлм, маниг яһҗ цөкрәсн бийнь бидн ард-өмнән хаяд, мел үрн җиртә-далта болвчн, бичкн болсн болад, мел харм болналм. Тер төләд үлгүр бас бәәнәлм: экин санан - үрнд, үрнә санан - көдәд. Эн бас мел үнн. Мана үрдүд маниг хармнхш. Тер дотр ода өдгә цагт мел үнн эсий?..

78

ЯС КЕМӘЛҺН

79

Хөн гидг малын

Хөөт бийднь урһсн,

Хөрн һурвн ясна

Өмн бийднь урһсн

Алнцг ууцд урһсн аарцг хар ясн.

Эн ясна кемәлһнь

Йирн йисн шинҗтә,

Шинҗин һурвн сурврта.

• Энүг юн гиҗ кемәлһдв?

• Бошхн-тошхн бор уул гиҗ кемәлһдг.

• Бошхн-тошхн бор уул гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Эбә, эбә, би эндүрҗәҗв,

Борзңгтын бор уул гиҗ кемәлһдмн.

• Борзңгтын бор уул гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Өмн бийднь үвлзгсн улс өөк-тосар бильгдг*, Ард бийднь үвлзгсн улс әәрг-чигәһәр бильгдг төләд Борзңгтын бор уул гиҗ кемәлһсн юмн.

- Энүг юн гиҗ кемәлһдв?

- Хурц нүдтә, хавчн эвтә шүүрдг

Берк шар шовуна хүмә гиҗ кемәлһдмн.

- Берк шар шовуна хүмә гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

- Эбә, эбә, би эндүрҗәҗв,

Хөн һәрдин җивр гиҗ кемәлһдмн.

- Хөн һәрдин җивр гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

- Борзңгтын бор уулыг өрүнәс авн асхн күртл

Буцл уга меңндг төләд хөн һәрдин җивр гиҗ кемәлһгдсн юмн.

• Энүг юн гиҗ кемәлһсмб?

• Агт мөрнә аран гиҗ кемәлһсмн.

• Агт мөрнә аран гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Эбә, эбә, би эндүрҗәҗв,

Энүг арнзлын соя гиҗ кемәлһсн юмн.

• Арнзлын соя гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Ооныг нег ишкүллго күцдг,

Хулыг худрһ уга күцдг төләд арнзлын соя гиҗ кемәлһдг юмн.

- Энүг юн гиҗ кемәлһсмби?

- Урн күүнә удһн* гиҗ кемәлһсн.

80

• Урн күүнә удһн гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Эбә, эбә, би эндүрҗәҗв,

Энүг беркт көк тәәһн нохан чикн гиҗ кемәлһсн юмн.

• Беркт көк тәәһн нохан чикн гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Адргин шар аратыг нег ишкүллго бәрдг, Көдәд кевтсн көк чоныг көндәл уга бәрдг төләд Беркт көк тәәһн нохан чикн гиҗ кемәлһдг юмн.

• Энүг юн гиҗ кемәлһдв?

• Далвң цаһан царң гиҗ кемәлһдмн.

• Далвң цаһан царң гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Эбә, эбә, би эндүрҗәҗв,

Тальван цаһан ташу гиҗ кемәлһдмн.

• Тальван цаһан ташу гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Түрг хаани түмн цаһан агт адунь түрү угаһар бәәрлдг төләд Тальван цаһан ташу гиҗ кемәлһсн юмн.

• Энүг юн гиҗ кемәлһсмб?

• Урсхлин улан һол гиҗ кемәлһсмн.

• Урсхлин улан һол гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Эбә, эбә, би эндүрҗәҗв,

Йорклуһин улан һол гиҗ кемәлһсмн.

• Йорклуһин улан һол гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Түрг хаана түмн цаһан агт адун туруһан шавртал уга, Унһн-дааһн уга цугтан ууһад-цадад һардг төләд Йорклуһин улан һол гиҗ кемәлһгдсн юмн.

• Энүг юн гиҗ кемәлһсмб?

• Энүг төдг хар баатрин маңна гиҗ кемәлһсмн.

• Төдг хар баатрин маңна гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Эбә, эбә, би эндүрҗәҗв,

Баатр залуһин маңна гиҗ кемәлһсн юмн.

• Баатр залуһин маңна гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Эн түмн церг ирв гиҗ түдл уга дәврдг, Бум церг ирв гиҗ буцл уга дәврдг төләд Баатр залуһин маңна гиҗ кемәлһдг юмн.

• Энүг юн гиҗ кемәлһсмб?

• Дөш хар эмәл гиҗ кемәлһсмн.

- Дөш хар эмәл гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

81

- Эбә, эбә, би эндүрҗәҗв, Алтн-мөңгн эмәл гиҗ кемәлһсмн.

- Алтн-мөңгн эмәл гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

- Эн агт мөрнд авад тоххд гиигн,

Аһ күн суухд амр-гиигн төләд

Алтн-мөңгн эмәл гиҗ кемәлһгдсн юмн.

• Энүг юн гиҗ кемәлһсмб?

• Дада хатна сәәр гиҗ кемәлһгдсмн.

• Дада хатна сәәр гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Эбә, эбә, би эндүрҗәҗв,

Сән баавһан сәәр гиҗ кемәлһгдсмн.

• Сән баавһан сәәр гиҗ юуни төлә кемәлһсмб?

• Эн земәр хот кедг, земдгәр хувц кедг,

Хәләл уга ишкдг, ханцн дотр уйдг,

Төрхләрн көвү һарһдг,

Төркчлхләрн тәмә көтлдг төләд

Сән баавһан сәәр гиҗ кемәлһдг юмн.

Кемәлһҗәсн күүнәс соңсҗах улс-әмтн сурна:

Энтн, кукн ах, нооста үнгмб аль ноосн уга үнгмб?

Кемәлһҗәх күн нооста үнгн гихлә чик болҗана, кемр алмацад, ноосн уга үнгн гихлә шүүгдхм болҗана. Юңгад гихлә эн хөөнә яс кемәлһгдҗәх юмнлм, ноосн уга хөн бәәдв? Мел эн ашнь ик чинртә юмн болҗана.

82

ЙӨРӘЛМҮД

83