1. ДҮҮДӘН ҺАРҺСН ДУН

Эрәләд бәрсн улан чолун гернь Элстинә захднь дүңгәһәд үлдвә, Ээмтә-далта Тәәһнә көвүн Бадмань Ээҗиһән өнчәр хаяд одвч. Эгчнриһән яһтха гисмч, хәәмнь.

Далта-ээмтә Тәәһнә көвүн Бадмань Дал күрсн ээҗиһән өнчәр хаяд одвлч. Дал күрсн ээҗиһән өнч хайсн бишл Дүүвр сәәхн насндан одвлч, хәәмнь.

Һучхн наста мана Бадмань

Һурвн-һурвн үриһән өнч хаяд одвлч. Һурвн-һурвн үриһән өнч хайсн бишл Һундлта насндан одвлч хәәмнь.

Апрель сарин арвн хойртнь Аш мана сүүлин харһлцан бәәҗл. Аавас һанц манал Бадма Амн һурвн үгиһән келсн болхнч. Амн хойр үгиһән герәсн келсн болхнч.

2. Сиврин дун

Декабрь сарин хөрн нәәмнд Дегц хальмгудан көндәлә.

Дегц хальмгудан көндәв чигн Деед бурхнь өршәтхә.

Өрүн өрлә салдсмудынь Өрк-өркәр баглала.

Америкин бүтлг машинднь Ачҗ маниһән һарла.

Түрүн йовсн машидәснь Тагт деернь хольврла.

Төгәнь өөдән хәләҗ Тавн күүһәрнь һарутла.

138

Улан ширтә товарн вагонднь Уулюлад хальмгудан ачла. Уулюлад хальмгудан ачв чигн Ураласн давулҗ хайла.

Көк ширтә товарн вагонднь Көөһәд хальмгудан ачла. Көөһәд хальмгудан ачв чигн Көрәд кесгнь өңгрлә.

Көөрк гидгнь угал.

Яралдулад* бәрсн гермүднь Ярлзад-ярлзад үлдв.

Ярлзад-ярлзад үлдв чигн Ясата ордуднь үлдв.

Асчасн һалднь, асхрҗасн сумнднь Аавнр, ахнр дәәлдҗ йовна.

Арднь үлдсн гер-бүлнь

Авад Сиврүр йовулдм.

Арднь үлдсн маниг-маниг Авад Сиврүр йовулдм.

Җирн келкәтә товарн вагонь Җирлзәд-җирлзәд гүүнә.

Җирһл үзх наснднь Зовлң юңгад үзгдсмб?

3. КИЧГӘ ТӨЛӘД

Дал күрсн наснтн-наснтн Дүүвр сәәхн наснл-наснл. Долан дүңгрә Кичгә Төләнь Делкән орчлңд ачта нерәр туурла.

Тәвн җилин туршартан Төртән орулҗ темгдллә.

Темдгтә «Җаңһрин» тууҗиг Таңһчдан батрулҗ төгәллә.

139

Кесг һазадын ордудас Күндтә гиичнр ирцхәлә. «Җаңһрин» байрта өдртнь Җиңнҗ җаңһрчнр дуулла.

Өндр бидн цуһар Ончта өдринь темдглвдн. Эн җиңнсн дууһан Эңкр ахдан нерәдҗәнәв.

4. Иньг чамдан

Зандн-зандн моднь Заңһрсн талан нәәхлнә. Залушг баһ насндан Залхурсн болҗ суулав.

Цагтан иньг бидн хойр Цаасар мендән медлцләвдн. Чамтаһан хоюрн суухднь Цагтан йосн харшл.

Хөрн һурвн җилдән Хәлән гиҗ цөкрләв. Хәәртә иньг чамаһан Хәрәд ирхичн күләләв.

Уячар уюлсн һоснь Уутьхн болҗ генүлнә. Учрсн хәәмнь иньг мини Ууҗм болҗ генүлнә.

Улан кер мөрнь

Уудан кемлҗ наадна.

Урднь тәвсн хөвәснь

Ууляд юуһан авхв?

Әлд йовсн һазртан Әмд менд йович. Әльхн дүңгә цаасндан Эрүл-мендән илгәһич.

140

5. Долан үйдән

Давхр-давхр уулытн-уулытн

Дам-дамднь давшад күрәд ирвл.

Дам-дамднь давшад күрәд ирхнь Долан үйнр таанран хәәһәд ирвл.

Өндр-өндр уулытн, уулытн

Өөдән уругшан давшад күрәд ирвл.

Өөдән уругшан давшад күрәд ирхнь Өнр-өсклң таанран хәәһәд ирвл.

Җирлһн болсн хол Китайднь

Җирн тавта насндан нисәд күрәд ирвл.

Җирн тавта насндан күрәд ирхнь Җилихн саднр таанран хәәһәд ирвл.

Аһарар нисдг аэрплан машинднь Арвлзад-хорвлзад нисәд күрәд ирвл.

Арвлзад-хорвлзад нисәд күрәд ирхнь Алтн мөңгнь ааһартн идән ундытн эдлләв.

Хойр зун хөрн дөрвн җилин туршартнь Харһлцх-үзлцх элгн-садн биший?

Хәәртә элгн-садн таанран

Хавр-намртнь ирхитн күләҗ суухв.

Мазн Баатрин тохм эс билүвидн? Мартлцан угаһар ирхитн күләҗ суухв.

Мини негл һундлм-һундлм:

Марлын чикн бориһән эс үзсндән, Мазна бор адуһинь эс үзсндән.

Ик торһуд нутгаснь, нутгаснь Итлг шовун болад нисәд ирләв.

Итклтә саднр таанран

Ирхитн күләһәд гейүрхв.

Ирхинтн сана бәәхлә, Иҗлин усн чальчаг.

141

ТОДЛВР

Мини эцк Сәәклә Тәәһн, һарсн цагнь 1892 җилд, Ярһчн Эрктнә әңг Ик Цоохра Хар Толһа селәнд һарсн болдг. Эцкәсн хойр җил тавн сар на- ста үлдсн бәәҗ. Эцкнь му гемәр өңгрҗ, дөчтә насндан. Тер цагт ода цагла доктр бәәсн биш, му гем гиҗ келдг бәәҗ: оспаг - хоохр гем, краснуха - киилг, тиф - халун дөрдг, ветрянка - илҗрң шарх. Вот иим-иим гемиг хәльдвртә гем гиҗ келдг бәәҗ.

Не, мини өвк эцк тер гемәс нег гемәр гемнсн болна. Нег өрүн босхла, цуг хотн әмтн нүүһәд йовҗ одцхаҗ. Мини эцкин эк, намд ээҗ, дөрвн на- ста күүктә хойр җил тавн сар наста көвүтәһән, гемтә залутаһан үлдҗ тер нутгт, иддг хот-хол уга, нег мөртә, нег тәмәтә бәәҗ.

Не, мини ээҗ бичкн цогцта, әвр чаңһ күн бәәҗ. Мөрән унад, оңдан нутгас нег хурһ, ямана ишк хулхалад, күүкн көвүн хойран асрад, дөчн йисн хонгт торлцна. Залунь удан боллго өңгрҗ одна.

Не, тиигәд дөчн йисн хонг давхла, ээҗин ахнь ирәд, герәдән нүүлһҗ авна. Тиигәд мини эцк тер наһцнран түшәд, өсәд боссн болдгчн. Эн хамг тууҗ-тууль, «Җаңһр», цугтнь зурһан настаһасн арвн хойр насн күртл цееҗәр дасч авна. Тер цагт ода мана цагла әдл телевизор, радио бәәсн биш, сурһульта әмтн уга.

Не, бас нег эн тоотыг меддг күн тер цагтчн бәәдг бәәҗ. Не, нег байн- нойн, бәәхтә күн тер ю болвчн меддг, соңсврч күүг гертән дуудад, тооһад- тәкәд, тер тоотынь келүлҗ авдг бәәҗ. Нам нег дәкҗ биш, хойр-һурв дәкҗ гертән сара хонгтчн бәәлһәд, тиигәд тер күүнә келсн тууҗ соңсхар әлдәс болвчн дала залус-көвүд теднәд ирдг бәәҗ. Тер соңсврч күн өр цәәтл келдг бәәҗ.

Тиигәд, чавас, мини эцк, өнчн көвүн, тер герин һаза чөкләд сууһад, хәльмг герин ирвчиг невчк секәд соңсдг бәәҗ. Мел тер келҗәсн күүнә арднь герин һаза сун кевтәд. Тиигәд эн тоотыг дасч авлав бүкл зурһан җилин туршарт, гиҗ келдг билә мини эцк. Тиим төв цееҗтә бәәсн болҗана, зуг һанцхн «Җаңһр» арвн хойр бөлглм, баһнь һурвн зун лист болх. Тедниг цееҗәр дуулна гисн ямаран ик зовлң, наадк меддг тууль- тууҗаснь би нам эн-тендәс зах-зухинь меднәв, ташр экиннь келснәс су- рад, ташр бас цугтнь биш.

Кен медлә, нег цагт эн тоот кергтә болх гиҗ. Би экәсн келүлҗ авлав мел шишлң сонь юм соңсхларн, нам экиннь меддг тоотыг кевтнь келүлҗ авсн болхла, бас икәр юм дасч авх бәәҗв. Нам тер цагт эн тоотыг келүлҗ авдг баавас чөлән уга билә нанд.

1944 җиләс [19] 50 җил күртл бичкн дү көвүтә Бадмтаһан хоюрн модна көдлмшт көдләд, муулян эдләд, 1950 җил августас авн 1960 җил

142

күртл одак муульта әркнч-әср залуд даҗрулад, цокулад зовлң үзв. [19]60 җиләс авн ода күртл гишң күүкдтән даргдад йовв. 1967 җил дүүһән Бад- ман геевүв. Кедү җилдән ууляд, хәәләд, [19]73 җил бааван оршав. Ик гисн көвүн әрә арвн долан нас күрн харңһуд орад, һарад, нань [19]83 җил бичкн күүкм күндәр гемнәд, нам ода күртл юн сән юм үзв гихв гихлә, худл биш.

Болв би ашднь саннав: иим зовлң дааһад йовдг мел мини уңг-тохмин зөөр гиҗ би тоолнав. Эн бас худл биш гиҗ тоолх кергтә. Мини эцкм келҗ өглә нанд, 1940 җ., би тиигхд арвн наста биләв, мана бааҗаг, мини эцкиг, 1940 җил Элст авч оч тавн зуудгч «Җаңһрин» өөнд. Мини эцкиг Москва ортн, гиҗ толһачнр, зуг мана бааҗа зөв өглго эс йовҗ. «Ай, орс келтә биш, сурһуль уга күн, өңгәр кү зоваһад йовҗ чадшгов» гиһәд. Тегәд дала мөңгәр мөрә өгәд, белг өгәд герәднь йовулҗ бааҗаг.

Тер мөңгнәсн бааҗа нанд «Җаңһр» дегтр авч ирлә. Тегәд мини толһа илҗәһәд келлә нанд, тер тоотынь ода би өмнән үзнәв. 66 җил давсн бийнь мел ода болҗ үзгднә, эцкм өмнм зогссн болҗ үзгднә. Тиигәд бааҗам келҗәнә: «Не, мини күүкм Тогга, - намаг өкәрләд, тиигҗ келдг бәәҗ, - бааҗачн хар күүнә көвүн бишв. Ик хол уңг-тохм болхла, хаана-нойна тохм, ясм болхла, зәәсңгин цаһан ястав, цусм болхла, үкл уга мөңк, одн күцхлә, бүрлддг Очра Мазн гиҗ икл чидлтә баатр йовсн юмн. Тер Мазн Ямн Балг гидг хойр көвүтә бәәсмн. Мел тер Ямнаснь ода би доладгч тохад бәәнәв», гиһәд тохаһан заасн болҗана. Дәкәд келҗәнә: «Очра Мазн гиҗ үгин дарцлһар келгдсн үг, юңгад гихлә Мазна эцкнь Өлзәт бәәсн болдг. Мазниг бичкнд Өлзәт өңгрҗ одсн юмн, тегәд Мазн авһ Очран түшәд, өссн-боссн болдг», - гиҗ мини бааҗа нанд келҗ өглә. Дәкәд келлә: «Мазн Баатрин уңг-тохмас ик зунь Алта Торһуд һарч одсн юмн. Энд зуг цөөкәхн улс үлдсн болдг, - гиҗ. - Ярһчн Эрктн Ончхан Эрктн ах-дү хойр бәәсн болдг. Мел эн хойр отгт үлдсн цөөкн әмтн Мазн Баатрин уңг-тохмасвдн», - гиҗ келҗ өглә.

Тер мини эцкин келсн үг мел өңгәр үг биш бәәҗ, мини уңг-тохмм хаана-нойна, зәәсңгин тохм гисн мел харһҗана. Нанд нег бичкн дегтр бәәнә. Нанд Китай орхд Андрей Вас[ильевич] Бадмаев өглә. Терүнд бәәнә: «Ик кезәнә нег Цецн Буур гидг нойн-зәәсң бәәҗ, арвн һурвн гергтә бәәҗ. Нег гергнәснь Аюка хаана эцк һарна. Нег гергнәснь Мазн Баатрин эцк һарна. Тегәд Аюка хан Мазн Баатр хойр тер Цецн Буур нойнд ач көвүд болдг бәәҗ», - гиҗ. Тегәд мини эцк нег угаһар келсн үг биш бәәҗ, гиҗ би ода тоолнав.

Аюка хаана тохм болҗ ода Пунцг гидг өвгн бәәнә. Мини одсн Байнһол гидг балһснас цааран 230 км. һазрт Шар сүм гиҗ икл гидг хурл. Тиигәрән намаг мини элгн-садн авч одла. Тиигхд намаг тер Пунцг өвгн гертән авч,

143

намаг тоола. 1995 җил сентябрь сард тер Пунцг хойр көвүтәһән Элстд элгн-садндан ирлә. Тиигхднь би гертән дуудҗ авад, Пунцгиг бас тоолав. Тиим бас нег сонь йовдл һарла нанд.

Не, тиигәд мини эцк дундын нурһта, әвр тәк-чиирг чидлтә күн билә. Би келхәр бәәнәв: «Мини эк эцк хойр Советин йосн тогтхд 1931 җиләс авн 1934 җ. күртл икл зовлң үзҗ. Мадниг бичкн цагт, 1931 җ. мана эцкиг гер-бүләрн колхозас көөһәд һарһчкҗ: «Йовҗ әрлтн эн Хар толһаһас». Ти- игхд к/з им. «Сарул мөрн» бәәҗ. Нег үкринь авад, нег мөринь авад шаңд, бийсднь үлдәҗ: нег үкр, нег мөр.

Баавин эк-эцкнь байн болад лишгдсн, бааҗан наһцнрнь бас туугдсн. Бөксән Бонҗа гиһәд Адг тал йовҗ. Баавин хойр дүүһинь түүрмд дүрәд, Тергүнә Манҗ Туһлч гиһәд ах-дү хойриг 1931 җ. Баавин экинь, Тергүнә Манц гиһәд, 54 наста, бичкн Бөөрг гидг күүктәһинь ик холд Ут сала гидг һазрт авч ирәд, хоосн хойраһинь һол дотр хайҗ. Зуна цаг бәәҗ, июнь сар. Энүнә цаасн нанд бәәнә. Би [19]91-гч җил Цент[ральный] архивәс [На- циональный архив Республики Калмыкия] авлав.

Не, тиигәд мана эк-эцк хойр Тәәһн Байрхн 3-4 бичкн, хойр эләд күүкдтәһән Һолын худг гиһәд Хар толһаһас 18-20 км. өмәрән бәәнә. Ода цагт совхоз 24-гч партсъезд гиҗ келгднә тер совхозин хойрдгч ферм болҗ ода. Би одлав тенд кесг дәкҗ. Тер фермд мини авһ Босхана Зулда малд көдлдг билә.

Не, тиигәд тенд мини эцк 1931 җиләс 1933 җ. күртл тер ик һолмуд дотр хавртнь хәльмг герәрн, үвлднь җолмар бәәдг бәәҗ, нег үкртә, нег мөртә. Үвлин цагт мана бааҗа арат, чон, туула аңндг бәәҗ. Нам күрн күртл бәрдг бәәҗ хавхар, эс гиҗ цокад модар, гетҗәһәд. Дәкәд зәрмдән хүвнь болхлань, тоодг гиһәд ик шову. Намрин цагт җиврнь көрч одад нисч чаддгочн тер шовун, тер цагтнь бас гетҗәһәд модар цокад авч ирдг бәәҗ. «Әвр ик махта болдг билә», - гиҗ баав келдг билә.

Би нам тер шовуг үзләв. [19]39-гч эс гиҗ [19]40-гч җ. бәәсм? Хар толһад мана гер өмнк эрәдт ик деед захан онц гер болдг билә. Мана цаад бийд нег ик биш өөдм һазр билә. Нег өрүн би һарад, һарч ирхәр йовлав. Намрин цаг билә. Тар-тур цаста.

Генткн би бааҗаһан үзҗәнәв. Нег модта һартан ик гидг шову көөҗ йовна. Тер өөдм һазрин ташуһар хәльмг бишмүдән ардан бүсдән хавчулчкиҗ. Тер шовунь йир ик. Ода санхла, мел страус гиҗ келхм, көлнь йир өндр, күзүнь әвр ут, ик биш толһата, йир хурдар гүүҗ йовна, бааҗа бас шулун гүүҗ йовна. Бааҗа намаг заңһна һарарн, цааран йов гиһәд. Не, цаарань би юм медхшв. Хөөннь баавас сурхла, баав келлә: «Ай, эцкдн кезәнәк баһ цаган болһад, тоодг бәрхәр көөҗ. Тер тоодгинь җивр сәәнәр көрсн юмн уга бәәҗ. Невчк гүүҗ йовад, нисәд йовҗ оч,

144

- болна. - Тиигәд Тәәһн һундрхад, гертән ирлә», - гиҗ. Тиим юм бас үзләв.

Не, тиигәд, чавас, мана эк-эцк хойр маниг тиигҗ муулян эдлҗ 3 җил асрсн бәәҗ. Тегәд [19]33-гч җил йир гидг күчр өлн җил болҗ. Хавр эклхлә, цуг әмтн зурм бәрәд, зурмар әмд һарсн болдгчн. Не, манахн бас. Өңгәр хот болхов, зурм бәрх хавхар. Хур орхла, цутхад.

Тер җил нанд 3 насн дундур бәәҗ. Би нег темдгтә үзснә тускар дәкәд бичнәв. Бас мел одачн нүдндм тер йовдл үзгднә. Бичлго бас бәәҗ болшго, цееҗ хаһрад һарчана. Не, тиигәд түрҗәсн цагтнь бас баавин дассн эрдм гесинь, өрк-бүлинь асрҗ. Һос уйдг бәәҗ баав. Бааҗа бас нөкд болдг бәәҗ. Эн һос уйдгиг эцкнь баавин 24-25 наста цагтнь гүвдҗәһәд гишң дасхҗ. Йирин баавиг эцкнь Тергүн 18 насн шин орснас авн 27 күртлнь һурв дәкҗ күчәр күүнд өгәд мордулсн болдгчн. Тер цагт эцк-эк келвә, болсн тер, хәрү үг уга. Экин тускар дәкәд бичнәв.

Не, баавин эцкнь келнә: «Я-а, яһлав, Байрхн, һос уйдг дасад авчк. Сән бәәһәд бә, йир сән. Уханачн нег өнцгт кевтх. Кемр му болад, зовад, түрәд орксн цагт эн эрдм гесичн теҗәдм, өрк-бүлән асрхч», гиһәд ээрәд- эңсә бәәҗ һос уйдг дасхсн болдгчн.

Не, тернь баавд зөөр болва. [19]33-гч җил һос уяд әмтнд хот-хол, мөңг, ю болвч авч ирдг бәәҗ һос уюлсн улс. Тернь тер. Тер Сибирт бас мадниг баав һариннь эрдмәр әмд авч һарла. Һос уйдг, баальнг хатхдг, ул татдг, һарарн ю болвчн уйдг билә. Солдатын өрмгәр пәльтә, майг уйдг билә. Нам ниск, суулһ хатхдг билә. Мел тер цө чуһун хәәс бас хатхдг билә. Би ода алң болнав. Тер чуһун хәәснд амнднь халас тәвдг билә. Э-э, чавас, тиигәд маниг өсксн дүм әлдв? Баавм әлдв? Көвүһән [19]67-гч җил геечкәд, ууля-хәәлә бәәҗ баавм [19]73-гч җил сәәһән хәәлә, 75 насндан. Сәәнәр бәәсн болхла, басчн 5-6 җил әмд йовх билә. Көвүндән зова бәәҗ, эрт хәрҗ одва баавм.

Не, тиигәд тер [19]33-гч җил мана үкр йир үстә бәәҗ. Хаврин түрүн сард туһлн гиҗәҗ. Хәльмг герин һаза уята бәәҗ. Мел өрүн асхн туһлн гиҗәҗ. Генткн өрүн босад хәләхлә, үкр уята зогсчана. Дәкәд невчк бәәҗәһәд һарад хәләхлә, үкр уга, һаза цасн дала нам шуурһн шуурчаҗ. Йир зудта үвл бәәҗ тер җил.

Не, баав ик күүктәһән Булһнта иигәрән-тиигәрән йовад хәәнә, үкр уга. Шуурһн шуурад кевтнә. Теңгр келәд үг уга, деер цаһан, дор цаһан, цасн өвдгцә. Шуурһн нүд өгчәхш. Не, яахв, асхн күртл күүктәһән хәәҗ- хәәҗ арһго, тиигәд үкрнь геедрнә.

Мана бааҗа болхла, дигтә тер цагла гертән уга бәәҗ. Мача Яндг... орад, ода Зинзили Астрах[анская] обл[асть], тенд баавин дү күүкн Зулда күүнд мордсн бәәҗ Корван Нимгр гидг. Тиигәрән бааҗа бас нег идх-уух

145

хот-хол хәәһәд йовсн бәәҗ, чавас, 250 км. нег му мөрәрн. Не, үкр геедрәд, хойр хонхла, бааҗа ирнә. Гертк гер-бүлнь уульдад сууна: күләҗәсн туһлх үкрнь һал цаһан өдрәр хулха авчксн. Не, яахв, бааҗа нег пуд һуйр, нег үкрә толһа, невчкн үкрә хорһ авч ирнә. Э-э, чавас, цааран-нааран 500 шаху км. мөрәр ямаран ик зовлң. Тер цагт тиигҗ әмтн түрү бәәҗлә. Хәәрхн, бидн ода му бәәсн болнавдн. Пө, бидн тер цагар болхла, эркн байн улс болҗахов, хәәрхн.

Не, мана бааҗа әвр мөр мөрддг бәәҗ. Эн хойр хонгт шуурһн зог- сна. Тиигәд бааҗа мөр мөрдәд меднә, кен яһҗ ирәд уята үкриг көтләд әлдәрән авч одсинь. Цаһан уснас 3 залу көлдән һосн деер кенчрә өөмс кеһәд үмсчкәд, үкриг көтләд Җарган худг гидг худг Хар толһа Цаһан усн хойран хоорнд бәәдмн. Тер худг тал көтләд йовсн орминь мөрдәд медҗ, цань ик хаалһ Арзһр ордг. Не, яахв, үкр хуурч болад, бааҗа усн-цасн зовсн ирнә. Түдү дүңгә әвр үстә Улагчн гидг икл гидг 4-5-та үкр бәәҗ. Тер җил мана бүләс хойр күүкн харһнад өңгрнә Адг гиһәд 12-та, Улан гиһәд 2 наста. Тер үкр геедрснә темдг тер болҗана.

Не, генткн эцк удлго зәңг соңсна: Цаһан уснас 3 залу Арзһр орад, кол- хозд һуйр ачхар йовна цар тергәр. Тер 3 залу меднә, мана бааҗа Цаһан усар дәврәд Яндг орсинь. Тегәд манахн әлд бәәхинь меддг. Тер ик шуурһнла көлдән бөөтк кеһәд кенчрәр, юңгад гихлә бааҗа һоснаннь мөрәр кенә һосн олад авчкхм болҗана. Тиигәд үкриг ца-на гитл, көтләд, цокад, тер худгт одад, алад, арснднь туһлынь ораһад, худгт хаяд, махинь хуваһад, гермүдтән үлдәһәд, өрәлинь бийснь авч йовад хаалһдан идх гиһәд. Тиигәд нег залунь тер мана үкрин мах хаалһдан идәд, геснднь шиңглго, хавснь мөлтрәд, хам- храд, хаалһдан үкҗ, хойр залунь хәрҗ ирҗ.

Нам теднә нерн-усн күртлнь мана баав келдг билә. Ода теднә үрдньчн бәәдг болх. Тиим күчтә сүртә йовдл болҗ. Би келхәр бәәнәв: «Йир кү даҗрсн йовдл төрүн күүнд зокшго юмн». Бидн 10 һар күн йосна даҗрлһн, теңгрин зуд, орчлңгин аюл, хот-хол уга болҗах, хәләҗәсн нег күмсинь хулхалҗ авчах, тер мана нусн-нүлмсн тер хойр өңгрсн эгч-дү хойрин заяч, теднд күрлго кенд күрхм тегәд? Йир өңгәр юмн тас күүнд зокдго - теңгр таасдгонь мел худл биш.

Хавр болад, мана бааҗаг Хар толһан ахлач дуудад, худг цеврлтн, - гиҗ, шаңгитн өгнәв гиһәд. Тер Җарган худгиг цасн ик болад, тер худгт дала му усн хурҗ. Не, мана бааҗа одад, баавта, ик күүктәһән одад, йүһәд цеврдәнә. Тиигәд тер худгас мана үкрин арс, туһлнь олҗ авч. Нам бааҗ тәньҗ ямаран бухла тер мана үкр туһл авсинь. Тер туһлнь мел тер бухан дурасн туһл бәәҗ.

Иим-иим сонь болчкад, һашун-өвдкртә тоотыг санчкхла, нам кесг өдртән нөр күрхш намд, нам хот уух дурм күрхш. Мел бич-бич гиһәд,

146

зүркм сурад бәәнә, нүлмсн эврән асхрад кевтнә. Яһҗ мини эк-эцк зовлң үзҗ Советин йосн тогтсна хөөн.

Тер бийнь би Советин йосиг бурутад тоолхшв, яһад гихлә бичкнәс авн школд орад, пионер болад, дәкәд Сибир орвчн олн әмтн дотр көдлмш кесн, хөөннь 35-та насндан көдлмшин хөөн асхн школд орад, 19-гч янв[арь] 1965 җиләс авн 30-гч окт[ябрь] 1966 җил күртл 5, 6, 7 класс чиләһәд, 6 сара бух[галтерский] курс чиләһәд, 3-гч ноябрь [19]66 җиләс авн 30/Х.[19]96 җил күртл дигтә 30 җилдән бухгалтер көдлв. Яһвчн пол уһадган уурв. 13 җил рядов[ой] бухг[алтер], 17 җил ах тоочар. Тиигәдчн ода мини пен[ь]см мини насна әмтнәс ик ах пен[ь]с авна. Эн тоот Сове- тин йосна чинр гиҗ саннав. Бас худл гиҗ би тоолхшв.

Дәкәд 30 настадан 3 бичкн күүкдтә тер әср-анд залуһасн салад, яһдг болвчн э-басл ик зовлң үзв. Тер бийнь кевтнь дааһад, күүкдән ас- рад, өргәд, сурһулинь дасхад, ташр эврән сурһуль сурад, очердь 12 җил зогсад, 3 хората пәтр авад, 76 нас күртл бичн, мини күүкдчн му биш, дундинәр бәәнәвдн. Эн тоотыг ардан эргәд хәләхлә, мел Советин йосна чинрнь худл биш, гиҗ би тоолнав.

Зуг мини эк-эцк басл муулян эдлҗ, чавас, цагтан. 1934 - 35 җилмүд мана бааҗа Ревдольган гиһәд с/з 1932 җ. секгдҗ, ода цагт Гашунск[ий] с/з. Тиигәд [19]34-[19]35-[19]36 җилд эн с/зд ирәд көдлҗ. Тер цагт Хар Толһаһас с[ель]советин писр болҗ Кистән Күүкчә, Цаһан Уснас Дад- га Дүүдә хойр хозлг тергәр ирәд, мана бааҗан үмсҗәсн девл-махла, һосн күртлнь тәәләд авч. Баавиг авдринь секүләд, бәәсн хувц-хунринь кевтнь авад, нам юм уйдг утцн, хот ууҗасн агч ааһ күртл авад йовҗ одсн болдгчн. Эн цуһар байн эк-эцкинтн юмн гиһәд. Тер цагт тиим йосн уга бәәҗ. Зуг тер йосна захд көдлҗәсн әмтн тиигҗ авад, тер хувц-хунриг хул- дад, бийснь эдлсн болдгчн. Болв тер күүнә зөөр бас теднд эс зокҗ.

Дадга Дүүдәнь нам баахн цаг давхла, өрк-бүләрн үкәд чилҗ Кистән Күүкчәһәснь нам негчн күн уга, ода нам нерн-усн уга одцхаҗ. Бас тиим өршәнт уга хаҗһр юм һарһад йовхла, юн теңгр таасх тиим улсиг. Би тавлҗахшв, зуг үнн юмиг үнәр келх кергтә. Келсн үг бәәнәлм: үннә үгин үзүрнь зөргтә, - гиҗ.

Не, тиигәд, чавас, мана бааҗа 3 җил с[овхо]з Ревдольганд малд көдләд, гертә-малта болад, 36-гч җил мини дү Бадм һарсн, тегәд 37-гч җил манахн хәрү Хар Толһадан нүүҗ ирсн болдгчн. К[олхо]з им. Кирова билә тер цагт мана бааҗа бас үкр малд көдлҗ. Бүрүсәс ик бух болтлнь 2-3 җилд хәләһәд, махна мал гиһәд йовһар 300 толһа ик бухмуд Астра- ханьд тууһад авч оддг бәәҗ. Веснь болхла, 400-500 кг. татдг бәәҗ. Тиигҗ чинртәһәр кинҗ мал хәләдг бәәҗ. Хаврин-зунин цагт 300 бухиг гүн гидг шатта худгас һарар татад услдг бәәҗ.

147

Эн тоотыг би бас үзләв, нам нөкд нег дәкҗ бааҗад нөкд болсан ода үзнәв. Зуна цаг болна. Ик гидг гүн худгас бааҗа заңһар татад ик суулһар ус тач авад ик модн оңһцд кеҗәнә. Хәльмг хар бишмүдән ардан хойр хормаһинь бүсдән хавчулчкҗ, би өөрнь зогсчанав.

Бааҗан бишмүдин цееҗднь бәәсн бичкн хавтхас бичкн-бичкн кусочк хурс авад бааҗан амнднь тәвҗ өгнәв. Бааҗам түңгән шимәд чиләчкәд, аман аңһахла, би дәкәд хавтхаснь нег кусок авад, бааҗан амнднь тәвнәв. Зуг бааҗа нанд нег бичкн мод өглә. Тиигәд келнә: «Чи бааҗан Тогга, эн модарн өөрк бухмудан бий талан мөрглдхәр седхлә, хойр өвриннь хоорндаһар чаңһур цок», - гинә. Тиигн гихнь тер бухмуд цаңһад ус уухар хоорндан мөрглдхләрн, намаг бас мөргәд, худгт унһачкх гиһәд бааҗа намд тер бичкн мод өгсн бәәҗ.

Хөөннь баав нанд келҗ өглә: «Үкрин өвр хоорндаһар цокхла, өвдкүртә болдм», - гиҗ. Тер хурсн гиснь иим учрта бәәҗ. Тер бухмуд услҗасн худгтнь һашун усн бәәҗ. Тиим дала ик-ик бухмуд заңһар та- тад һарарн услҗах бааҗа җе гиһәд муурад зовад ундасхов. Тиигәд баав, чавас, ик-ик хурсиг бичкн-бичкн кусок кеһәд, бааҗан бишмүдин деерк хавтхднь дүрдг бәәҗ. Тегәд намаг дахулдг бәәҗ. Тер хавтхаснь авад би бааҗан амнднь дүрҗ өгх, бааҗа түңгән ус татн бәәҗ шимәд, ундан хәрүлх. Тиигҗ би бас бичкн цагтан эцкдән нөкд болҗв, зуг кедү наста бәәсм нанд медгдхш. 7-та 8-тә бәәҗ кевтәв, юңгад гихлә Хар Толһад нүүҗ ирснә хөөн болҗ медгднә.

Мини эгч Бөөрг болхла, намас 4 насн ах, эн мөр ундг билә. Тер бух- мудыг мөрәр таслад-таслад усн тал тәвдг бәәҗ кевтә, эс гиҗ 300 толһа бухмуд цуһар худгур ирхлә, бүкл дән болхов. Тиигҗ бидн эцкдән дөң болдг бәәҗвдн, ик чимкәсн авн.

Бааҗа болхла, икәр трудодень олхар олн күүкдтә, тегәд целый гурт мал һанцарн хәләдг бәәҗ. [19]38, [19]39, [19]40 җ. һурвн җил мини эгч Бөөрг эцктә кеер точкд йовдг бәәҗ, бааҗад цә чанҗ өгх, хотынь кех, нөкд болх. Тиигәдчн Бөөрг бичкнәсн мөр ундг дасч. Зуна цагт тер бичкн- бичкн һунн-бүрү малмуд шоодрад даргдад гүүдг бәәҗ. Тегәд бааҗа Бөөрг хоюрн тер малмудан хәәһәд цуглулҗ авдг бәәҗ.

Тиигәдчн к[олхо]зд мана бааҗан труд[од]ень әмтнәс ик болдг бәәҗ. Би үзләв 1940 җ. тер трудоденьднь к[олхо]зас эдәр өгвә. Мана бааҗа цар тергнд дүүрң ачата дала ик-ик тов эдмүд авч ирлә, олн зүсн эрәтә. Зуг мана бааҗа с[овхо]зас «Ревдольгана» тәньдг әмтстән тер эдән кевтнь гишң тараһад өгч гиҗ баав керлдәд бааҗаг, эн-тенд бултулад, зөвәр эд үлдәҗ авч. Күүкд өсхлә, яахмч? Яһҗах күмч? гиһәд бааҗаг керлдәд, Яш- кулд нег күүкн бас хоосн бәәнә гиһәд.

148

Мана бааҗа тиим сән седклтә күн бәәҗ. Бәәснәсн күүнд хувацх кергтә, тер әмтн бас күүкдтә эд-тавр уга түрҗәнәлм, өг-өг эднд гиһәд баавиг шахад, тер әмтнд тер эдинь өрәлинь гишң әмтнд түгәһәд өгчкиҗ. Тиим мана бааҗа седклтә күн бәәҗ.

Не, тиигәд мана бааҗаг 1942 җ... Немш мана Х[ар] Толһад 4 сар- дан бәәлә 1942 җил 26/ VIII орҗ ирлә, 1942 җил 28/ Х11-д көөгдәд йовҗ одцхала. Мана бааҗаг бууһар-пистоляр гиҗгтнь шааҗаһад тергнд обоз туухмт, җолач болад гиһәд күч үзүләд авад йовҗ оч. Түүнә хөөн бидн бааҗаһан үзсн угавдн. Зуг нег өвгн Яшкулас, бас мана бааҗан на- ста, Көкән Чимә гидг күн мини эгчд 1975 җил келҗ: «Ай, би чини эцктә хамдан йовлавдн. Тәәһниг, тана бааҗаг, Днепр һол деер бомбла харһад өңгрлә, - гиҗ. - Сумн толһаднь тусҗ. Бидн тегәд ик гидг модна сүүдрт өрмгәрнь хучад, нүдинь хааһад, кевтүләд окчклавдн. Оршадг чөлән уга маднд. Зуг Тәәһн келдг билә, - гиҗ. - Ай, һанцхн көвүтә биләв. Кен менд һазртан күрснтн мел көвүндм менд келтн. Йир көвүм хара күн болхнго. Яһсн бийнь һурвн күүнә толһач болхм, юңгад гихлә мини уңг-тохм хара улс биш бәәсмн», - гиҗ келдг бәәҗлә. Хәәрхн, эн тоотыг соңсхнь зүркм шарклнала.

Мана бааҗа әвр ик чидлтә күн бәәҗ. Нам олн зүсн һарин эрдмтә, мөрнә хазар, эмәл, ногт, маля, ташмг гүрдг, нам царин, бухин арсар булһар кедг бәәҗ. Колхозин тер эмнг малыг сурһдг бәәҗ, эмнг мөриг унх, тергнд татдг кеһәд. Үлгүрнь, эмнг адунд йовсн мөриг ундг кехин төлә тер мөриг бәрҗ авад, сән гидг арһмҗар таг кеһәд күзүнәснь боорлгдшгоһар боочкад, хаврин түрүн, эс гиҗ намрар хурта-бальчгта цагла. Тиигәд тер мөриг мана бааҗа алцаһад зогсчкад, таг кеһәд белкүснәсн боочкад, ту- лад зогсдгчн. Тер мөр дееснәснь хойр һардад бәрәд бәәх, нег мөртә залу тер бааҗан бәрҗәсн мөриг көөһәд, җе болад көштлнь тер бальчгт көөхм болна. Тиигәд нег өдр, эс гиҗ хойр-һурвн өдр көөхм болҗана. Тиигәд җе гиһәд муурачкад, тегәд тергнд зүүх, эс гиҗ эмәл тохад, ундг мөр кехм болдгчн. Тер мет баахн һунн цариг тергнд зүүдг дасхх, тәмә болвчн тергнд зүүдг, эс гиҗ унх тәмә кех. Тиим учрта юмн бәәҗ.

Эн тоотыг мана баавчн келдг билә. Дәкәд мини эгч Бөөрг бас эн тоо- тыг нам зәрминь эврән үзҗ: яһҗ тер арсар булһар кеҗәсинь, тер цариг яһҗ сурһҗасинь бас үзҗ. Эн ик бат арһмҗиг мана баав кедг билә. Би эврән үзләв. Нам бидн эгч-дүүнртәһән тер ноосинь үрдг биләвдн. Ноосн биш, үкрин сүл болн мөрнә сүл керччксн бичкн, ахр, 20-30 см., тиим шүрүн сүүлмүд бааҗа авч ирдг билә. Бидн түңгинь сәәхнәр үрхм болҗанавдн. Тиигәд тедниг баав, көөрк, әлхәрн томад, деес кеһәд, кесг давхрар негдүлдг билә. Түрүләд нәрхн деес кеһәд, утдан 15-20 метр, дәкәд 2-3 тиим кечкәд, теднән дәкәд бас негдүләд. Тедниг сүүлднь тиигәд негдүлхлә, әвр бөдүн

149

болдм. Юн гихв, һарин хурһнас тоха мет тиим бөдүн болдг билә. Бидн күүкд үздг биләвдн тер нәрхн томчксн деесән яһҗ негдүлҗәхинь. Дәрк- дәрк, баавин чирә ху көлсн, усн-цасн, нам көлсән арчдг чөлән уга, бидн ик альчурар чирәһинь арчдг биләвдн. Чавас, тиигн гихнь тер арһмҗднь колхозас ик трудодень бичдг бәәҗ.

Чавас, басл маниг асрхар тиигҗ тиим муульта, зовлңта көдлмш кедг бәәҗлә. Э-э, чавас, тер дала трудодень цуһар шаңд үлдвш. К/зд мана бааҗан дүңгә ик трудодни уга бәәҗ, юңгад гихлә целый 300 толһа бод мал үвл, хавр, зун уга мел һанцарн хәләдг бәәҗ, чавас. Тиигчкәд җилин тооца кехлә, мана Хар Толһад к/з Кировд тас күн мөңг авдго бәәҗ. Һанцхн Балдра Һатца гидг негхн залу мөңг авдг бәәҗ. Нань тас күн мөңгн гиҗ к[олхо]зас сурдго, авдго бәәҗ. Яһсн тиим һәргтә әмтс бәәсмб? Зуг хот-хол гиҗ һуйр, хая-хая складас мах өгдг бәәҗ. Үвлднь үкрин идх өвс. Не, болсн тер. Наадк авх мөңгнь тиигәд к[олхо]зин счет бәәдг бәәҗ. Тиигҗ к[олхо]зин ахлач, партком, гл. бухг[алт]ер так их убеждали. Тиигәдчн мана к[олхо]з на весь р[айо]н к[олхо]з миллионер бәәҗ. Тиигәдчн өвс хаддг машин - трактор, комбайн, весь техньк дала бәәҗ. Нам нег полутрк машин билә. Мана авһ Сухан Манҗ шофер билә. Мадниг катать келә нег дәкҗ. Тиигәдчн байн к[олхо]з бәәсн болхов, цуг колхозники трудодней авчахш, мел на счету к[олхо]зд бәәх. Бидн күүкд үмсдг хувц-хунр уга.

Би [19]41 җ. һурвдгч класст сурчасн галошта школд оддг биләв. Нег дәкҗ школд оч йовад, ик көр деерәһәр йовҗ йовад, тер нег галошм бул- хад, тер көр ик цасн дотр унад үлдвә. Би түңгән өкәҗ авн гихлә, һарм күрчәхш. Тиигәд школдан нег көлм өлгмр өөмстә ирв, цаарань медхшв яһҗ оч авсан тер галошан. Тиим нег инәдтә юмн болла нанд. Йир түрү бәәләвдн бидн, тер бийнь би сән сурдг биләв. 4-гч клааст бидн экзам[е]н өгдг биләвдн. Би сәәнәр шүүврән өгәд, намд похвальный грамот өглә. Нам намаг Чилгр тал пионерск лагерьт илгәлә, зуг би йовҗ чадсн угав, юңгад гихлә нанд көлд үмсдг чивәк уга болҗана. Тиигәд намаг багш йовулҗахш. Тиигн гихнь ода санхла, тернь домашный тапочк бәәҗ, тенд комнатд үмсх. Би ууляд теңкән уга, нам эврән медҗәхшв юн гисн юм тернь пионерлагерь гидгнь. Ой, нег тиим темдгтә һундл билә.

Не, мана баав дәкәд арс идәләд девл уйх. Нам тер арснас эд кедг билә. Ик модн бочкд тер арсиг девтәһәд хайчкхла, нооснь уга болҗ одна. Дәкәд түнгән хагсачкад, бас чигәһәр идәләд, теднинь даң мини төрл эгч Дусята бидн хойр кех, тиигәд дәкәд баав бийнь тер арсан цокад, элдәд, йосн клеенкла әдл җөөлкн болҗ одна. Түнгәрн уут уяд, бааҗад деер үмсдг шалвр уйдг билә. Вот мастерство, да?

150

Дәкәд ноосар һосн дотр үмсдг ишкә өөмс кедг билә. Мана бааҗа үвл зун уга тиим өөмс һосн дотр үмсдг билә. Һарарн юм уйдг билә маднд, бааҗад цуг хувц-хунр, махла күртл мел баав һарарн уйдг билә. Нам кезәнә күүкнд мордх хувц-хунр бас уйдг бәәҗ баав. Зег, зала, цокмр - эн тоотд хатхмр хатхдг бәәҗ.

Дәкәд домбр цокдг, ут ду дуулдг, нам баахн бер цагтан скрипк татдг бәәҗ. Тиигәдчн би ода күртл ут ду дуулдг болхв. Баавас нанд хәлдсн болҗана, мини эгч Бөөрг домбр цокна йир сәәхнәр ода бийнь. Зуг би нег биилдг айс медхшв, тиигәд домбр цокҗ чаддгов. Негл айс цокдв, зуг сог- ту күн биилхәс биш эрүл күн биилҗ чадшго. Би биилдв, көл өвддго цагт нәәрт өр цәәтл биилсн бийнь муурдго биләв. Тиим биич биләв, тиигәдчн теңгр тааслго намаг көлим авч кевтә. Тиигчкәд йир хурдн биләв.

Кезәнә мана бааҗа баав хойриг күүкн мордх, көвүн гер авх болхла, эн хойриг дуудлдго бәәдго бәәҗ. Баав домбр цокх, ут ду дуулх, бааҗаг көвүнә һазр эрк биш хүрмин толһач болҗ күүкнә һазрур йовулдг бәәҗ, эс гиҗ тер цагт мел үгәр шүүҗ, теҗгоһар күүнддг бәәҗ күүкнә һазр көвүнә һазр хойр. Кемр негнь шүүгдхлә, йир ичртә керго улс болҗ тоолгддг бәәҗ кен шүүгдснь. Үлгүрнь, хүрмин толһачд цаадк һазрахн хот тәвҗ өгхләрн, хүрмин толһачд далын мах тәвҗ өгнә. Тер күн махинь идчкәд, далын яс цәәлһхм болҗана, юн учрта махмб эн дал гисн. Эс гиҗ нурһна нег кемәлһдг ясн бәәнә. Хөн гидг малын ард бийд, 26 ясна өмн бийд гиҗ эклнә. Эн ясиг бас махинь идчкәд, ясинь цәәлһх, кемәлһх. Кемр чаддго болхла, тер ясна махиг идхм биш болҗана. Тер кевтнь савднь үлдәх. Тиигхлә теднәхн шүүгднә гиснь тер.

Эс гиҗ хәльмг залу күүнә бишмд 3 товч утциг зәңгдҗ-зәңгдҗ товч кедг билә. Мана бааҗан бишмүдт тиим товч баав кеҗ уйдг билә. Вот тер товчиг хүрмин толһач цуцлад, тәәлхм болҗана. Вот попробуйте. Эн тоо- тыг мана бааҗа цугтнь меддг бәәҗ. Тер төләд мана бааҗаг хүрмин толһач болҗ йовулдг бәәҗ. Дәкәд би өгхм болҗана цаадк һазрахн. Тиигәд босад биилхм болҗана, тедн хәәкрхм болҗана: хавчад цок, хамад цок гиһәд. Тиигәд хавчад биилҗ чаддго болхла, бас шүүгдҗәнәч. Арһго, чидлго хо- осн улс бәәҗ эднчн гиһәд хәәкрлдх болҗана цаадк һазрахн. Мана бааҗа босад, шүрүтәһәр һәрәдәд, өскә цокад биилҗ йовад, нег ташадан зогсҗасн залусас негинь шүүрч авад, хойр көлән сольвн цокад биилҗ йовад, дәкн негинь шүүрч авад дарук ташадан сүүвдәд, хойр кү хавчад, бас көлән сольвн цокад биилдг бәәҗ. Тиим ик чидлтә бәәҗ. Ай, да бааҗа! Тиигәдчн Мазн Баатрин тохман тиигҗ үзүлҗәнә. Не, тиигәд бааҗаг эс авхм хүрмин толһач, а? Тиим бәәҗ мини эцк бааҗа.

151

Дәкәд нам мана Х[ар] Толһад нег көвүн гер авх болхла, мел мана бааҗаһас ирҗ сурдг бәәҗ: «Ай, Тәәһн, теднә күүкн ямаран болх гиҗ, Та, саннат?» гиһәд. Адъян Бәднәд мана бааҗа зааҗ өгсн юмнчн: «Мел Муҗга ик күүк ав, күүкн гидг тер» гиҗ. Дү күүкинь бас Пубша Доланд зааҗ өгч.

Нам мана селәнәхн мана баав бааҗа хойриг ик зунь бааҗа, баав гидг билә. Тиигҗ мана бааҗаг күндлдг бәәҗ.

Мана баав хөөнә ноосар ишкә бас кедг билә, һарин эрдмнь дала билә. Бааҗаг гертән бәәхд тулуп уйсн билә хәльмг хөөнә арсар, йир ик билә. [19]43-гч декабрьла маниг Сибирь тал йовулхд маниг йовулсн хойр цергт, негнь толһач бәәҗл, дундын нурһта, җөөлн хәләцтә орс билә, эм деернь кительднь дала бичкн шар тавн талта одн билә. Ода санхнь, ст[арший] лейтенант бәәҗл. Тер толһач маднд гер дотрас юм-күм цу- глулад, маднд военн сумкс мешкар кеһәд ээмдмдн үмсклә, юңгад гихлә мана баав усн-цасн ууляд бәәнә. Тиигн гихнь баав иигҗ санҗ: дәрк минь, немш деед бийд бәәнә гидг билә. Ода эн немшнртн хәрү ирәд, манахн деед захд түрүн гер бәәх, энтн ода экләд манаһас авн алҗадг болҗана гиҗ медҗ. Негнь үүдн хоорнд буута зогсҗах. Тиигәд тер лейтенант на- мас сурна: «Ты, школу ходишь?». Би толһаһнав гекнәв. Сурна: «Какой класс?». Би 5 хурһан заанав. Тиигхлә энчн нег юм келнә. Не, келҗ кевтә: «Ну, ты знаешь по-русски? Чи экдән кел, бичә ууль ги. Энд ик дән болхм. Бидн тадниг 50 км. һазрт авч одад хайхвдн. Дәкәд дән чилхлә, хәрү авч ирхвдн, - гинә. - Тиигәд экдән кел», - гинә. Тиигхлә би байрлад, баавдан келҗәнәв, эврән теңкән уга байрлад, «Ой, 50 км. тиигәрән, дәкәд хәрү, ой, как хорошо, столько кататься» гиҗ санҗанав.

Не, тер толһач хамг юмсуд маднд баглад, үүрүләд, тер ик тулупиг баавд үүрүлҗәнә. Тиигҗ манад ик нөкд болла тер толһач салдс. Мел тер тулуп манад ик дөң болва. Нооснь әвр ут билә, чистый цаһан билә. Кирһәд, Сибирт хулдад, кесгтән теҗәл кевдн, тулупар баав маднд девл уяд, бас кесгтән үмсвдн. Баальнк уга һосн дотр өөмс кеһәд үмсвдн. Тиигҗ манд дөң болла, хәәрхн. Дай Бог ему, его детям, внукам его здоровья, счастья. Иим бас нег йовдл билә. Мана баав нам медҗәхш орс, эс гиҗ немшинь. Хөөнь келдм: «А кен тедниг медхм, цуһар көк нүдтә», - гидм. 13 җ. Сибирьт бәәһәд, орсар дассн үгнь, һанцхн эн: «Деньгу нету». Болсн тер. Вот такая была история о маме.

Мана бааҗад нег ик үүл болҗ. [19]30-гч җил эс гиҗ 1931 җилв? Бүрүс хәләдг бәәҗ, бас саак һанцхарн эҗго теегт. Не, нег йовҗ йовтлнь һол дотр хойр цар күләтә кевтдг болна. Тегәд мана бааҗа тенүг тәәләд, эврәннь гурттан орулад, тер хойр царар худгас таальар ус татад, малан услад бәәнә. Тер заагт колхозд одад, к[олхо]зин ахлачд герчлнә: «Би иигәд хойр цар күләтә бәәсиг тәәләд, малан услҗанав. Кемр тер хойр ца-

152

риг хәәһәд ирхлә, келтн Һолын худг гидг һазрт би гуртарн бәәнә. Тер ца- ран ирәд автха», гиһәд келҗ бааҗа. Генткн ца-на Тәәһн хойр цар хулхалҗ гиһәд милиц ирәд, бааҗаг түүрмд дүрхәр авад йовҗ одна. Суднь яһсн шулун болсм? Нам нег сар боллго хойр җил өгәд, түүрмд йовулад оркна. Әәдрхнә ик цаһан түүрмәс пароходар Саратов орулад авад йовад одна. Тенднь нам сар күцц боллго бааҗаг оправдали.

Генткн нег милиц ирәд, чирәд бааҗаг һараснь һаза һарһад тәвчкнә. Не, ут цаас хавтхднь хәльмг бишмүдиннь дүрҗ өгнә. Не, орс келн уга, нам тер түүрмднь нег хәльмг уга бәәҗ. Цаг, үд давҗ одсн болна, намр эклн гиҗәҗ. Не, мана бааҗа нам алң болад, түрмин һаза теңгр хәләһәд зогсад бәәнә. Тиигәд бааҗа санҗана: «О, о, хәәрхн, ода яһдм болхмби? Теңгр ора болад харңһурхла, би нам яһдмби? Дәрк минь, теңгр-бурхн нанд нөкд-дөң болтан», гиһәд дотран зальврна. «Ода яһна гидгм энв? Үүлән-шалтан болвал энчн» гиһәд мана бааҗа келдг бәәҗ баавд: «А-а, хәәрхн, мана уңг-тохм теңгр йозурта улсвдн», - гиҗ.

Цаһан сард 9 һол кеһәд, зул өргәд, үүдәр һаза һарһдг бәәҗ. Бөктлнь тиигәд бәрәд зогсхмн болна. Эннь болхла, Окн теңгртән, долан бурхндан залҗ бәрҗәх зул 9 һол болдгчн. Орсаһар Большая Медведица гиһәд ков- шин бәәдлтә одн бәәнәлм. Тертн хәльмгәр Долан бурхн гидг одн болдгчн. Маниг бичкнд бааҗа тиигҗ зааҗ өглә. Мана бааҗа дала оддуд теңгрт меддг билә. Мөчн одн, Холвата хойр дааһн, Алтн һасн, Өрүн цолвң, Асхн цолвң, нам дәкәд дала меддг биләв, зуг ода мартгдҗ оч.

Не, тиигәд невчк бааҗаг түүрмин һаза зогсҗатл, генткн нег орс күүкн, 18-тә-20-тә шаху наста, гүүҗ ирәд, бааҗаг һараснь татад, хәльмгәр келнә: «Ай, аав, чи энд ю кеҗәхмчи?» - гиһәд. Бааҗа толһаһан өөдән хәләһәд зәльврҗәсн бәәҗ. Генткн бааҗа чочн тусад, «А, хәәрхн, чи кемб- чи?» - гинә.

«Би Әәдрхнәсв, энд Саратовд сурһуль сурчанав», - гинә.

Ой, бааҗа теңкән уга байрлад, «Я-а, Дәрк-дәрк, чамаг нанд теңгр- бурхн хайҗ өгвә» гиһәд дегәд байрлад, нам нүльмс һарна.

Не, тер күүкн сурна: «Чи, яһад үүнд зогсҗахмч?» - гинә.

Бааҗа келнә: «Ай, намаг хар гөрәр эн түүрм гидг юмнд дүрәд, нам сән хойр сар болад угав. Не, мел ода гилтә удан болад уга, намаг түлкәд һарһчкв. Келсн үгнь намд медгдхш», - болна.

Күүкн келнә: «Цаас өгви?» - болна.

«Эн хавтхдм нег ут цаас дүрлә» гиһәд, һарһад өгнә.

Күүкн умшчкад, келнә: «О-о, аав, чамаг сулдхҗ. Ода хәрхмч», - гинә. Бааҗаг һартаснь көтләд, пристнь орад, тенднь әмтн дала очердь зогсчана пароход суух Әәдрх орх. Одак күүкн бааҗаг көтләд, очердь угаһар кассд одад, билет авад, пароход орулад, ормднь суулһчкна.

153

«Не, 2 хонад, Әәдрхнд күрхч. Тендәс гер олҗ хәрҗ чадхвч?» - болна.

Бааҗа келнә: «Ой, Әәдрхнд күрхлә, гертән күрсн әдл тенд тәньдг әмтс бәәнә. Цаарань нам йовһарчн хәрҗ одхв», - болна. Бааҗа келнә: «Не, хәәмнь, күүкн минь, мә эн бишмдин өмн көвәд мөңгн уята бәәнә. Үнгәс удрад, мөңг чамд өгнәв, - гинә. - Чи нанд хаалһин дала һару һарһвшч», - болна. Күүкн келнә: «Я-а, яһлав, аав, нанд юмн кергго, мөңгн бәәнә. Зуг чи, хәәмнь, аав, шулун гертән күр», - гинә.

Ой, тиигҗ мана бааҗад тер хәльмг келтә орс күүкн икл тусан күргсн бәәҗ. Тиигәд мана бааҗа мана Х[ар] Толһад нег орс күүкн доктр билә с [19]40 года по [19]43 г. күртл бәәлә. Тер Люба күүкиг эврәннь күүкн гиҗ тоолдг билә. «Чи мини күүкнч, Луба, - гидм. - Намаг нег чамла әдл күүкн Саратовас гертм күрглә», - гидм. Тиигәд Лубад тәкән мах, өндг, йирин хөөнә мах, эд, мөңг болвчн, ю болвчн өгдг билә. «Түд дүңгә нег намд тиигҗ тусан күрглә» гиһәд келдг билә. Дәкәд мана бааҗа, юн гихв, тиим сүзгч күн бәәҗ.

Не, тиигәд мана бааҗаг түүрмәс тач авсн кемб гихлә, ода Яшкульд бәәнә Дуукр Хараевна Яшкулова гиһәд нанд 3-гч үйин эгч болҗ һарна. Энүнә эцк бәәҗ, Харан Сарңһа Хаша гиһәд. Эн 1898 җилә күн. Тер цагт Әәдрхнд сурһуль сурад, икл сурһульта күн бәәҗ. Нам эн Советин йосн тогтлһнд һол нүүринь бәрҗ йовсн күн бәәҗ. Мана бааҗад өөрхн ач көвүн болдг бәәҗ. Тиигәд эн соңсад, бааҗаг туугдсинь хар гөрәр адвокат бәрәд, тиигәд бааҗаг сулдхсн болдгчн. Зуг, көөрк, удан боллго, 34-тә насндан 1931 җ. өңгрҗ оч гемнәд.

Эн Дуукр 10-та күүкн хөөт экин һарт үлдсн болдгчн Харан Озгахн гиһәд Хаша[н] авһинд. Тиигәд хаҗһр нер зүүнә Хараевна гиҗ, йосар болхла һарһсн эцкнь Сарңһа Хаша болҗана. Тиигәд эн Дуукр Хашаевна гиҗ йовх йоста. Иим-иим сонь учр бас харһна.

Не, мана бааҗа йосн уулын кезәнәк хәльмг бәәҗ. Тер 1938 җ. шинкән страхование жизни гиҗ һарч, тиигәд әмтн бичүлнә тер страхованьд. Не, бааҗаг бас бичүлтн гинә к[олхо]зин ахлач. Юн учртаһинь келҗ цәәлһҗ өгнә. Тиигхлә мана бааҗа цеерләд-сеҗәд уга-уга, мел тиим юмн бичә соңстха, дәрк-дәрк, үкчкәд, ясан чиндрүлх юмн. Түүнә ормд би зай[м]д 2-3-р дәкҗ икәр бичүлнәв гиһәд зөвән эс өгч. Займд ик мөңгәр бичүлҗ, дәкәд труд[од]нәһәснь бәрҗ авхов тер мөңгинь.

1940 җ. эпос «Җаңһрт» 500-гч өөнд бааҗаг авч ирсн «Җаңһр» дуулх. Не, тиигәд зургинь цокхар седҗ, зуг бааҗа буру хәләһәд эс цокулҗ, «Я-а, дәрк минь, үкчкәд, ардан сүүдрән үлдәһәд» гиһәд тиим цеерлдг болн сүзгч күн бәәҗ. Йосн кезәнк уулын хәльмг тер болҗана. Тиигәд мана бааҗан негчн зург нам уга. Тиим нег акад заңта күн бәәҗ мана бааҗа.

154

Не, иигәд эк-эцкиннь болн теднә эк-эцкин тускар бичв. Мел цуһараһинь бичсн угав, зуг шишлң кергтәһинь бичв.

Не, мини эк болн экин эцк эк хойр бас бааҗан әңгин улс бәәҗ. Ярһчн Эрктн Ик Цоохр. Тиигәдчн хоорндан холхн садндан наһцнр-зеенр болдг бәәҗ. Не, цаарань иигәд эк-эцкиннь болн өвкнриннь тускар ахрар бичҗәнәв.

Мини экин җирһлнь басчн һашун бәәҗ. Экин эк-эцкиннь түүнәс даву күчр күнд бәәҗ. Не, мини наһц аав, баавин эцк, Эрмәлин Тергүн гидг күн бәәҗ. 1873 җ. төрсн бәәҗ. Чавас, бас өнчәр өсҗ. Эцкәсн Тергүн экиннь геснд 3 сарта үлдсн бәәҗ. Деернь һурвн эгч бәәҗ. Икнь - арвн хойрта, арвта, зурһата һурвн күүкн болна. Не, эднә экиннь ардас төркнәснь эгч- дүнь ирәд, энүг хәрүлҗ авхар седнә. Тер цагт иим нег әәлтә йосн бәәҗ: кемр залунь үкхлә, гергн баахн наста болҗана, тиигәд төркнь тер күүкән хәрүлҗ авч болна, күүкдинь залуһиннь элгн-саднд үлдәчкх йостачн. Зуг тер гергн бийнь зөв өгхлә, би күүкдән хайчкад хәрнәв гихлә. Не, эднә экнь тер төркнәснь хойр-һурв күн ирәд, хәрснә хөөн күүкдтән шүрүлкәд, дур- го болад бәәдг болна. Түнгинь өөрнь бәәсн элгн-саднь шинҗләд, медәд бәәнә. Эн ик күүкнь, арвн хойрта, тер төрл-садан дахад, нег тәмәтә бәәҗ, терүгән унад, тедниг дахад, ик холас цегр[г]т оддг болна. Тер цегриг ха- дурар хадад, деесәр бооһад, хойр ик гидг аца кеһәд, темәнәннь хойр талнь теңнәд, гертән авч ирдг бәәҗ. Эн цегргнь үвлин түлән болҗадгчн. Хәльмг ишкә гериг түлх кергтәлм, хотан чанҗ уух, тегәд эн цегрг эс икәр белдҗ авхла, үвлдән көрәд үкҗ одхм болҗана. Не, тадн ухалад санлт ямаран күчр цаг бәәҗ. Тер ик хол давсн җилмүдт мана аав-ээҗнр яһҗ бәәсинь. Э-э, көөркнр.

Не, нег дәкҗ тер 12 күүкнә эцкәрнь авһ бергн болх нег гергн эн күүкнд келнә. Нернь эн күүкнә Өсклң бәәҗ. Келнә тер бер: «Не, өсклң, тана эктн эн сүл цагт таднд дурго болад, тадниг шоодад, керлдәд эс бәәни?» - гинә. «Э-э, ода мана баав өмнь тиим биш билә, - гинә күүкн. - Тер эгчән ирәд хәрснә ард маниг цокад, керлдәд, тиим болвала. Баав яһҗахм?» гиһәд күүкн уульна. Не, тер авһ бергнь бас ууляд, келнә: «Чи, Өсклң, маңһдур ииг, - гинә. - Бидн цегргт одшговдн, чи бас гертән бәәхч. Баавдан кел: «Мана хотна гергчүд тәмәһән нег өдр амрахм, - гинә», - болна. Тиигәд тер бергнь иигҗ келнә: «Чи нег бичкн әмтәхн цә чанад, ба- авдан ааһд кеҗ өг, - гинә. - Дәкәд баавиннь толһад бөөс түүҗ өг, - гинә. - Тиигәд дахулад, кел», - гинә. «Баава, баава, би, эс медсн болад, тер цегргт одсн гергчүдәс соңсв, - гинә. - Тедн хоорндан йир арһул күүндвә. Чамаг, баав, маниг хайчкад, төркн талан хәрхәр бәәнә, - гинә. - Дәкәд тедн келнә хоорндан, чамаг күнд, - гинә. - Һурвн сар болсн, эс гиҗ гестә. Не, баав, маниг кенә үүдн хоорнд нусан татад зогстха гинәт. Кен нег чимк

155

һуйрин тасрха өгх гиһәд, эс гиҗ нег ааһ хөөрмг-чигә өгх гиһәд, чамд мадн һурвн харм биший? Бидн нохан кичг бишлм», гиһәд күүкн экиннь толһа теврәд, бир татад уульна. «Дәкәд тер һурвн сарта гесндчн бәәсн бәәбә, көвүн болхла, яһнач? Мадн һурвна хүв эс тасрсн болхла, көвүнчн болх. Тиигхлә эцкиннь нер дуудулх, маднд дү көвүн һарх», гиһәд экән теврәд усн-цасн уульна.

Тиигхлә экнь: «Уга-уга, хәәмнь, Әллә минь, ю келнәчи? Би тадн һурвиг хайҗ төрүн юмнд йовшгов. Төркнәс арвнчн күн ирг, би йовш- гов», гиһәд тиигәд бәәсн болдгчн. Тиигәд 9 сар болад көвүн һарч. Тернь мана баавин эцк Тергүн болдгчн. Тиигәд саак Өсклң тер гергчүдтәһән бас цегрг хадҗ авхар тәмәһәрн йовсн асхн алднд гертән цегргән авч ирхлә, гертәснь нег гергн һарч ирәд, келнә: «Өсклң, чамд дү көвүн олдва. Баа- вачн көвү һарһва», - гинә.

Тиигхлә Өсклң хойр ацан цегргән буулһад хайчкад, цуг хотна гермүдт тәмәһәрн гүүлгәд, үүдинь секәд, тәмән деерәсн өкәһәд хәәкрнә: «Әмтн байрлтн, мана баавас көвүн һарва»ь - гиһәд, «Эрмәлин нер дуу- дулх герин эзн болҗана» гиһәд. Чавас, тиигтлән байрлад, тер цагт тиигдг бәәҗ. Көвүн үрн уга улсас көвүн һархла, тиим ик байр болдг бәәҗ. Нам 1936-гч җил мини дү Бадм һархд бидн Олн худг гидг һазрт эҗго теегт һанцхн хәльмг герәр бәәҗ. Тиигәд үд давсн алднд һарч Бадм. Мана ик эгч Булһн 21 күүкн эк болҗ киисинь керчҗ авч. Тиигәд баав келҗәнә: «Чи, Булһн, эн дүүһән үүдн тал өөрдәд, өөдән өргәд, хәәкр, - гинә. - Көдә байрлтн манаһас көвүн һарва», - гиһәд. Булһн нег нилх бичкн бәәбә бәрчкәд, хәәкрҗәнә 3 дәкҗ. Тиигхлә баав келнә: «Я-а, Булһн, Тәәһнәһәс көвүн һарва, көдә байрлтн, гиһәд хәәкр 3 дәкҗ», - гинә.

Тиигәд Булһн хәәкрлә, намаг мини эгч Бөөрг ман хойриг орулҗахш. Бидн тиигәд Булһниг хәәкрхлә, ишкә герин ирвчәс бичкн хаһрхаг невчк икдүләд шуулчкад хәләҗәнәвдн. Бидн хойр үзвдн бичкн нүцкн бәәбәг Булһн толһа деерән өргәд, үүднә өөр зогсад, тиигәд хәәкрлә. Не, бәәбәһән орад, дер деер кевтүлчкәд, тиигәд Бөөрг намаг үүд секәд орулва. «Не, хәләтн, тан хойрт теңгр дү көвү шивҗ өгвә», - гинә. Тиим нег йовдл мана өрк-бүлд үзгдлә. Бадмиг һартл Бөөрг ман хойриг орулҗахш: «Йовтн цаа- ран, баавин гесн өвчәнә, тәмк уга болад. Цааран холас бичкн көк буурлда авч иртн. Баав тәмкин ормд җаҗлх, эс гиҗ тәмк уга болад геснь өвчәнә», - гинә Булһн. Бидн хойр буурлда таслад авч ирхлә, уга иим биш, ик холас бичкн үүрмг көк буурлда авч иртн, гиһәд көөһәд йовулчкдм. Тиигн гихнь мана баав зовҗасн бәәҗ, күүкд һарн гиһәд. Тиим инәдтә йовдл билә.

Кезәнә кедү күн тиигәд нилхин сүүрт үкҗ оддг бәәҗлм. Ода санхнь, нилхин сүүрт бузрдад, дәкәд үрән һарһчкн босад, үкрән саах, хотан кех. Цуг герин көдлмш кен кехм гергнәс оңдан? Тиигәдчн кесгнь өңгрдг

156

бәәҗ. Мана бааҗан түрүн гергнь тиигәд нилхин сүүрт өңгрсн болдгчн. Дәкәд хойрдгч гергнь Булһна экнь бас тиигәд Булһниг арвтад экнь нил- хин сүүрт өңгрсн болдгчн. Тиигәд мана бааҗа мана баавиг буулһхднь хойр күүкн бәәҗ. Булһн 10, дү күүкнь Андг гиһәд 5 бәәҗ. Энь 1925-гч җил болҗадгчн.

Не, тегәд баавин эцк Тергүнә тускар бичнәв. Не, тиигәд көвүн һарад, өсәд, босад, 25 болад, гер буулһх болна. Тергүн 1898 җилд Манц гидг өнчн күүк буулһх болна, 21-тә күүк. Тергүнә экнь гемтә, өндр-маңһдур бәәҗ. Не, тиигәд тер цагт эк күн көвүнәннь күүкиг үзх йосн угачн, йосн- дан мордулад автлан. Не, тиигәд бийнь ода өрүн-асхн әдл бәәх күн болна. Тиигәд көвүндән келнә: «Не, Тергүн, сәәхн иньгм, көвүн минь, тер күүкән дахулад авад ир. Би тан хойрин һаритн негдүләд, атхулад, җирһлитн йөрәнәв, - гинә. - Би күүкнә чирә үзшгов. Чирәһән бүркчкәд, тан хойриг йөрәнәв, җирһлтн сән болтха гиһәд», - гинә. Не, көвүнь Тергүн күүкән Манцан авч ирәд, экдән һаринь бәрүлнә. Экнь бүркәтә кевтнә. Не, тиигәд эн хойрин һаринь атхулад, экнь йөрәһәд тәвнә. Арднь удан боллго сәәһән хәәҗ экнь. Көвүнь Тергүн Манцан буулһад, гер-бүл болад бәәнә.

Һурвн эгчнь өсәд, босад мордцхана. Ик эгчнь Өсклң Увшин Талт гидг икл үүсрт уга байн күүнд мордна. Ода тер Талтас көвүнәс һарсн ачнрнь бәәнә. Нег ач эс гиҗ җичв, Маша гиһәд. Би йир сән меднәв. Нам 1953 җ. г. Тюменьд мана Бадм тер Машата тәньлдсн бәәҗ. Дәкәд 1958 җ. Элст ирәд, бас хоюрн харһлцад, үүрләд йовҗаһад, дәкәд салҗ одцхаҗ.

Мана Бадм келдг билә: «Маша нег көвүтә бас үүрлдг бәәҗ. Тер хоорнд намта үүрләд, тер көвүнь Бадмд келҗ: «Маша бидн хойр удлго гер-бүл болхвдн. Чи ман хойрин хоорнд бичә ор, буйн бол. Би чамас сурҗанав, гиһәд. Бидн нег негндән дуртавдн», - гинә». Не, тиигхлә, мана Бадм медхов юн учрта-утхтаһинь. Тиигәд эс болсн болдг. Машан экнь мана баавд ирәд, уульдг билә. Байр гидг гергн билә. «Красинск по Ленин уульнцд бәәдв», - гидг билә. Нам мана Бадмиг өңгрснә хөөн ирсн болҗ медгднә.

Ай, болшго юмн болшгола дам-дам садн болх биләвдн. Бадм Маша хойр хәнцсн болхла гиһәд. Маша мана Бадмд наһц эгч болҗ ирх билә. Тиигәд Байр баав хойр уульдг билә: «Эн хойр җирһх улс билә».

«Наһц эгчән авсн күн наснь турш җирһдм» гиһәд, баавиг бәрҗәһәд эцкнь мана бааҗад өгсн болҗана 28-тә наснднь. Һурвдад күчәр мордулҗахм болҗана. Мана бааҗад баав наһц эгч болҗ тоолгддг бәәҗ. Холхн тиим элгн-саддуд бәәҗ. Иим бас нег сонь-сонь юмн соңсгдла нанд.

Не, Тергүн Манц хойр гер-бүл болад, 1899 җ. ик күүкнь, мана баав, һарна. Саак кеер эҗго теегт һанцхн герәрн йовна. Нилх һарсн баавиг 3-4 сарта болхлань, гертән һанцхаринь хайчкад, эк-эцк хойрнь кеер тег орад,

157

моһан хор болн чис хар хорхан хор авад, банкд кеһәд, эн тоот хориг цуг- лулад, Астраханьд орс доктрт авч өгдг болна Тергүн. Эннь әвр ик мөңгнә үн болҗ зогсна. Терүнәс авн эдн байҗсн болна.

Бичкн баавиг иим әәлтәһәр үлдәдг бәәҗ. Харачас өлгә дүүҗлнә, т[о] е[сть] зыбку, тер өлгә дотр баавиг ишкәһәр ораһад таг кеһәд, нурһн дорнь бичкн доск тәвәд, амнднь хөөнә сүл, эс гиҗ хату хавсна зузан өөк чикәд, аарцг хоорнднь, эс гиҗ хойр көл хоорнд ханцнд киилгин хуучн, җөөлкн, арһсна үмс кеһәд тәвнә. Тер өлгә деернь деесиг эргүләд, сәәхн улан-цаһан альчурар бүркнә.

Тиигәд баав кевтнә өдрин дуусн, геснь цадхлң - өөк көкҗәх, дәкәд уульҗ чадшго - амнь өөкәр чикәтә, шеехлә, аарцг хоорнднь киилгин ханцнд җөөлкн үмсн - шееснь уугдҗ одх, серсн цагтнь - деернь сәәхн кенчр бәәнә. Иигәрән-тиигәрән көндрҗ чадшго, таг-яг өлгәтә боодһата. Тиигҗ мини эк нег җил күртл өсч. Не, ямаран цаг гихв? Дәрк минь, чикнд бичә соңстха тиим юмн, үрнә үрнд.

Не, кеер аду хәләҗ йовсн тер Увшин Талтын адучнр эҗго Тергүнә герт ирәд, цә чанҗ ууһад, баавиг өлгәһинь селвәд, невчк тәәләд, теврәд, тиигдг бәәҗ. Ик хөөннь тер адучнр, Тергүн Манциг бас тәньдг улс бәәҗ, тиигәд баавиг келдг бәәҗ: «Ай, чи, Байрхн, тиигҗ өсләч көөрк. Нилх цаг- тан чамаг шулмс хәләһәд өсксн күүкнч. Эҗго теегт эҗго герт һанцарн. Не, юн гихв шулмс өскҗ гилго», - гидг бәәҗ.

Не, тернь тер. Дәкәд баавиг 3-4-тә цагт Тергүн Әәдрхнә губернат- рин депутат болна, эс гиҗ ода Кирсана өөрк хуралд суух улсшң. Тергүн сурһуль уга, орс келн уга, тер бийнь гүн ухата, ю болвчн меддг, эвтә-арһта, сүвтә-селвгтә. Бас нег негнәсн соңсад, тер губернатр Тергүниг дуудҗ авад, депутатд орулна. Тергүн келнә: «Би тана өөр сууҗ чадшгов. Гер- малм бәәнә, гергм, күүкдтәв», - гинә. Тиигхлә тернь келнә: «Төрго. Чамд үнд сууһад кергго, зуг хая-хая би чамаг дуудулхв. Кергтә цагт, - болна. - Җалван авхч намас», - болна. Тергүн тиигхд 30 наста бәәҗ. Эннь 1903 җил болна. Не, Тергүн үгән өгәд зөвцнә. Тиигҗ Тергүн өөдлсн болдгчн. Тиигәд яһвчн йосна өөр көдлҗәх күн болад, тер цагт ссудас мөңг авад, 10 улан һунҗ, 2 мөр, 1 тәмә, терг хулдҗ авад, тиигәд байҗсн болдгчн. Зуг хөөнь тер хамгнь бийднь харш болсн советин йосна цагт.

Тиигәд хойр көвүһән сурһуль суртн гиһәд, Әәдрхнд авч одад хайчк- на. Ик көвүнь Манҗ 1905 җилә, бичкн көвүнь Туһлч 1907 җ. Манҗнь нам нег үзг эс дасч, Туһлчнь 1927 җ. 10 класс чиләҗ. Нам нег һазрт писр көдлҗәҗ. Эн мини наһцх Туһлчла хамдан Саңһаев Эрнҗән сурч йовсн бәәҗ. 1958 җ. председатель КАССР биләлм Эрнҗән.

Тиим мини наһцхиг советин йосн шоодад, байн күүнә көвүн гиһәд 1931 җ. Манҗтаһинь хойраһинь түүрмд дүрәд, малынь 3 таслад, шаңд

158

махна мал гиһәд авад, ээҗиг Манциг 54 настаднь 18-тә Бөөрг гидг күүктәһинь Ут Сала гиһәд Ик-Бурульск р[айо]нд авч ирәд, машиһәр кеер эҗго һолмудт хайчксн болдгчн. Тиим йосн бас уга бәәсмн тер цагт. Терл нааһар йосна захд бәәсн әмтнә кесн йовдл. Би умшлав нег Ленина дегтрт. Ленин келҗәнә: «Баячудыг көндәхм биш, бәг бәәсәрн, зуг налог тәвх кергтә теднд малднь, эзлҗәсн һазртнь», - гиҗ. Ну как единоличник. Мел одахн күртл Приютна цаад бийд бәәләлм нег цөөкн гер «Единоличники» гиҗ, эс гиҗ баячуд советин йоснд налог өгәд, яһҗ бәәлә тер кевтән малан өскәд, һазран хаһлад, тәрәд бәәдг бәәҗ. Вот тедн Ленинә келсәр бәәсн улс бәәҗ.

Манахнд хәльмгт тиигәд дегәд өршәңг уга юм һарһад йовцхаҗ. Тиигәд Бөөрг күүкинь күчәр нег Шалвра Хулхач гидг невчк дутухн тиим күүнд мордулад авчкна. Шалвра Манҗ гиһәд 1933-34 җ. Хар Толһад к[олхо]зд ахлач бәәҗ. Тер Хулхачин ахнь бәәҗ. Тер цагт к[олхо]зин ах- лач Ленин әдл бийән тоолдг бәәҗ. Тернь тер. Экнь Манц мини наһц ээҗ аштнь советин йосна зовлң дааҗ ядад, 57-та насндан худгт унҗ үкнә. Тер саак Җарган худгт мана үкр хулхалсн улс туһлынь арснднь ораһад хайсн. Тиигәд саак мана бааҗаг Ревдольганас с[овхо]зас дуудҗ авад, «Худг йүүтн, - гинә. - Цеврлтн. Тер Манц эмгиг тач авхм», - болҗана. Тиим- тиим зовлң үзҗлә мини өвкнр. Не, тиигәд юн гихв? Олсн-зөөсн зөөрнь бийсднь харш болҗла. Цаг гисн юмн тиигҗ сольгдҗ, хәәрхн.

Не, мана бааҗа баав хойр 3-н күүктәһән: Булһн 19-тә, Бөөрг 7-та, би 3-та, 1933 җ. шин тогтсн Ревдольганд с[овхо]зд өвснә хадлһнд көдлнә. Бааҗа өвс хаддг машинә хаҗиһинь бүлүдн ташр цармудынь сөөд хәләнә, кеер теегт тууһад, өвс идүлдг, өдртнь машиһәр өвс хадхов тер цармуд. Баав бригадын улст хот кедг бәәҗ. Булһн комнь тәвдг бәәҗ. Тер хадсн өвсиг баахн күүкд-берәчүд копна тәвдг хагсачкад. Тиим көдлмш кедг бәәҗ.

Не, нег өдр үдән хөөн нег Азан Баатр гидг баахн залу мөртә гүүлгәд күрч ирнә. «Я-а, яһлав, чи Байрхн, яһҗахмчи? Тер экән яһад нүцкәр кеер көөчквчи?» - гинә. Баав тер залу тал хәләһәд, аман аңһана, нам үг келҗ чадхш. «Я-а, Баатр, ю келнәчи? Бас нег давтад кел», - болна. Тернь келнә: «Тер комньгудт экчн нүцкн сууна», - гинә. Баав мөргәд, сурна: «Ай, Ба- атр, буйн бол, зааҗ ас әлд бәәнә», - гинә. Тернь келнә: «Невчк уух цә ав, шулун йовъя», - болад, копнас тал йовна.

Хол биш бәәҗ. Ирхлә, баавин эк Манца бичкн көвүнәннь Туһлчиннь хар хәльмг бишмүд үмссн нүцкн ууляд сууна. Тегәд баав экән тер Баатрта хоюрн дөңнәд, гертән авч ирәд, хот-хол өгәд, сурна: «Не, баав, әлдәс иим бәәдлтә, яһҗ манаг олҗ ирҗ йовхмчи?» - гинә. Тиигхлә экнь уульн бәәҗ келнә: «Я-а, хәәмнь, күүкм, соңсич, - болна. - Би тер Ут Сала гидг һазрас

159

мөлкәд дәвәд йовҗ, әрән гиҗ Хар Толһад ирв. Чамаг бәәнә болһад, зуг чи уга бәәҗч. Тиигәд би дү күүкндән Сәәклә Болхад одв Хар Толһад», - гинә. Ээҗин хойр көлнь өвддг бәәҗ, босч күүнлә әдл йовҗ чаддго, эс гиҗ сун дәвәд, эсклә мөлкәд, хая-хая нег ишкм, хойр ишкм кедг бәәҗ. «Не, дү күүкндән Болхад орад, невчкн цә ууҗатл, генткн берм Булһша орҗ ирнә, - гинә. - Бичкн күүк теврҗ».

Эннь ик көвүнәннь Манҗин гергн болҗана. Манҗ Туһлча хойринь 1931 җ. июль түүрмд авад йовҗ одсн. Не, ээҗ берән үзәд, байрлад, чикнәсн хойр алтн сиикән тәәләд, һартасн алтн билцгән тәәләд, бердән өгнә. «Не, сәәхн иньгм, би ода ю кехв эднәр? Мә, чи авад, нег түрхләрн, хулдад, эдлвр ке», гиһәд бердән өгнә. Бернь теднинь авчкад, шалд гитл, одак теврҗәсн бичкн күүкән ээҗин өвр деернь хайчкад келнә: «Тана баасн нанд керг уга. Би эврәннь җирһл хәәхв», гиһәд, үүдиг хард шивәд хаачкад йовҗ одна. Тер күүкнь кедү наста бәәсм, 2-та эс гиҗ 2 дундурта бәәсм? Я-а, ээҗ нам хах ташад уульна. «Не, ода, дү күүкм Болха, би ода яахви-яахви? Нанд босад йовдг көл угалм» гиһәд, көөрк, усн-цасн уульна.

Не, Болхань келнә: «Не, бичә ууль, ода яһнач. Хар Толһаһас хол биш Ревдольган с[овхоз]д Тәәһнәхн өрк-бүләрн өвснә хадлһнд йовна, гиҗ соңслав, - болна. - Ода невчк амрчаһад, Тәәһнә тал мөлкич, хәәмнь, - гинә. - Чамаг нанд гертән бәрдг арһ уга. Мини 3 көвүн эн к/зд көдлнә. Ик көвүм лавкд көдлнә. Нег көвүн трактрт көдлнә. Бичкн көвүм бригадт көдлнә. Әмтн ховлад, чамаг гертән бәрҗәнә гиһәд көвүдим шоодврт харһх», - гинә. Не, чавас, ээҗ яахм, көөрк, ода муульта ач күүкән теврәд, сун дәвәд, деегшән үзг хәләһәд, Тәәһнәг хәәһәд һарна. Э-э, чавас, эн то- отыг бичхләрн, би тер ээҗән үзнәв өмнән. Не, тиигәд өндр үдән хөөн мөлкәд һарсн ээҗ маңһдур үдән хөөн бааҗан бәәсн һазрт өвснә копнаст ирҗ, сөөнь дуусн мөлкәд. Ревдольган Хар Толһаһас 12 км. Не, өвс хаддг һазрнь әлд гиҗ медхв, би ода саннав. Э-э, көөрк, ээҗиг бурхн өргәд, нискәһәд йовҗ гиҗ эс гиҗ юн гихв. Ещё һартан бичкн күүктә кедү зовлң үзсн болх: цаңһх, өлсх, тернь уульх. Нам толһад орхш яһҗ ээҗм тиим холд яһад күрсм, көөрк. Дү күүкнь идх-уух юм өгснл болхов. Не, тер тоо- тыг чирх кергтәлм. Не, тегәд маңһдур үд давхла, тер копнасд мөлкәд, ээҗ ирнә. Нег копна өөр ирәд сууна. Тер бичкнь өлсчәни? Аль ундасчани? Не, басл зоваҗахов ээҗиг. Нег угаһар тиим үүл ээҗ йир яһҗ һарһдм? Келҗ- келҗ, ээҗ тер ачан шалвриннь өлкәр хоолынь бооһад, алчкна. Күрң ше- емг хувцан тәәләд, ораһад, өрәл цә дү күүкнь өгсн бәәҗ, тер цәәһән тәвәд, арвн арслң мөңг тәвәд, тер муульта ач күүкән нег копнан өөр окчкна. Эн ээҗ өөрнь нег копнан өөр ууляд суутлнь, тер Баатр үзәд, тәнәд, тиигәд баавд ирҗ келсн бәәҗ. Эн тоотан ээҗ баав бааҗа хойрт келнә. Тегәд асхн сө баав бааҗа хойр тер күүкән олҗ эс чадҗ. Тиим әвртә һашун йовдл

160

болҗла мана ээҗд. Не, тиигәд хойр-һурв хонсна хөөн Кошан Цаһан гидг Хар Толһан нег күүкн с/зин директрт хов күргҗ: «Эн Тәәһнәд байн күүнә эмгн бәәнә», - гиһәд. Тегәд нег күн ирәд, директрин дарукнь аль партком бааҗа баав хойриг керлдҗ: «Эн эмгән уга кетн, эс гиҗ көдлмшәстн таниг һарһхвдн», - болна. Не, яахв? Арһго. Хар Толһаһас ус зөөдг цар тергнә арднь ээҗиг суулһад йовулна, эс гиҗ бааҗаг көдлмшәснь көөхлә, герәр дүүрң күүкд хоосн саак харһнҗ үкх болна. Тиигәд тер ус зөөдг хәльмг залуг бааҗа сурад, эвләд, ээҗиг суулһад тәвнә. Тиигәд ээҗ келсн бәәҗ баав бааҗа хойрт: «Би таднд һундҗахшв. Яахв? Арһ уга, йосн шахҗана, намаг болн таниг. Би ода саак дү күүкндән одад, цааранднь Цаһан Уснд күрч үзнәв. Цааранднь Мача Яндгт бәәсн Зулда күүкндән күрхнь, тенд намаг күн тәньҗәхш. Кен медхв? Тиигәд нег арһ хәәнәв», гиһәд сән үгән келәд, ээҗ йовад одна.

Не, Хар Толһад ирәд, саак Болхадан мөлкәд, орад ирнә. Дү күүкнь алң болна: «Я-а, Манца, яһсн шулун күрч ирвчи?» - болна. Э-э, чавас, ээҗ кевтнь келәд, эгч дү хойр усн-цасн ууляд суутл, генткн нег ээҗин элгн- садн көвүн орад ирнә, или Санзра Нәәмн. Ну, нернь Нәәмн гилә баав. Не, Нәәмн ээҗ хойр нег негән тәньлдәд, ээҗ келнә: «Чи Цаһан Уснд эс бәәнчи?» - гинә. Тернь келнә: «Э-э, би Цаһан Уснд бәәһәв», - болна. Не, ээҗ тиигхлә келнә: «Не, сәәхн иньгм, чи нанд нег тус кеһич, - гинә. - На- маг Цаһан Усн күртл күргич, хәәмнь. Би ик гидгәр зовҗ йовнав. Цаһан Уснас цааран күүкндән, Зулдадан күрх санатав. Зулдам Корван Нимгрт мордсн Яндг Мачад бәәнәлм», - гинә. Не, Нәәмнь келнә: «Тер һаза хәләтн цаһан мөрн бәәнә. Эн мини көлгн, - гинә. - Та, Манц, зуг намаг хург кеһәд чиләтл, тер Җарган худгт күрәд, нама күләҗәтн», - гинә.

Э-э, көөрк, ээҗ байрлад, Нәәмн хург кех болад йовҗ одна. Писр с[ельский] советин бәәҗ тер Нәәмнь. Не, ээҗ цәәһән ууҗ авад, саак сун дәвәд, мөлкәд, Җарган худг тал селәнә ик өмнәһәр өвстә царңгар дәвәд йовад одна. Не, тер худгнь Хар Толһаһас 3 км. бидн тендәс әмтәхн ус авч уудг биләвдн, [19]37, [19]38, [19]39, [19]40, [19]41, [19]42, [19]43 җилмүд. Не, ээҗ худгт ирәд, деернь сууна, Нәәмнән күләһәд. Не, цаһан мөрн хозлңг тергн аашна. Э-э, чавас, ээҗ байрлад, босад зогсна. Мә чамд, Нәәмн нам амн үг уга, мөрән цокад, довтлад, гүүлгәд, хаҗуһарнь йовад одна. Тегәд, көөрк, мини ээҗм, мел доран хувцан тәәләд, амнь деернь окчкад, бийнь тер худгт унад үксн болҗана. Тер хувцан тәәләд окдгнь бас негтә, хувцарнь күн таньтха гиһәд. Тиигәдчн с[овхо]зас мана бааҗаг дуудулад, худг йүүлһсн болҗана. Тегәд бааҗа ээҗиг тер худгас тач авч. Тер тоотыг үзәд, баав саак усн-цасн уульхов. Тернь тер.

Мел арднь нег сар боллго манаһур нег өдр баавин дү Манҗ бас әрә торсн орад күрәд ирнә. «Я-а, яһлав, чи Манҗ әлдәс ирҗ йовнчи?», - гинә

161

баав. «Я-а, келәд кергго, би түүрмәс орһад һарад, кеер хонад, кец дерләд, нам деернь халун дөрдг гемтә йовнав», - гинә. Баав бааҗа хойр ухан уга, не, ода яахмби, боллдад, «Не, ода нег цөөкн хонгт торч үз», - болна. Э-э, хойр-һурв хонхла, саак Коман Цаһан ховлад, бийнь директр Шавкаев гиһәд икл гестә күн орад ирнә: «Не, та, Тәәһн, яһҗах күмтә? - болна. - Эн күүһән уга кетн, эс гиҗ мел көдлмшәстн көөгдхт», - болна. Не, бааҗа келнә: «Не, энтн гемтә, хәләтн үкн гиҗәнә, зуг нег 3-н хонг өгтн невчк сән болхла, йовхм энтн. Ода зуг босч йовҗ чадҗана», - гинә бааҗа. Не, директр келнә: «Не, тиим, невчк сән болхла, йовултн» болад, йовҗ одна. Түд дүңгә мана бааҗа тер цармудинь сөөнь дуусн хәрүләд идүлдг бәәҗ, дәкәд хаҗ бүлүддг. Тегәд бригадир директрт келҗ: «Нанд дәкҗ иим күн олдшго», гиһәд. Тер бригадирин үг бааҗад нөкд болҗ перед директором. Не, тиигәд баавин дү Манҗ хамг тоотыг баавас соңсад, баавта хоюрн уульдад, не, невчк сән болад, ясрад, Манҗнь саак усна тергн деер Хар Толһа хәләһәд йовад одна. Не, яһвчн залу күн баһ наста 30 һарсн, ээҗлә әдл мөлкҗ йовхш. Тегәд Лаганьд күрч, тенд Өндгә Харцх гиһәд Манҗд зе көвүнь болх залу прокур[ор] көдлҗәҗ. Тер зеекәнь оңдан күүнә паспор- тар, оңдан күн болад, көдләд бәәнә.

Нег өдр Ц[аһан] Уснас нег Васьк гидг орс тендәс юм ачхар тәмән тергәр ирнә. Тер Тергүнә Манҗиг тәнәд, Ц[аһан] Уснд ирәд, с/совет герчләд, бас Манҗиг бәрәд суулһчкна. Зуг Манҗин хүвәр Яшкулин НКВД толһачнр сулдхад, теднә мөр хәләдг болна. Би саннав: терл бас тер Өндгә Харцхин Хааха гидг ахин нөкд-дөң болх гиҗ. Не, тер зень прокур[ор]нь удан боллго өңгрҗ оч. Не, 1937-гч җ. Манҗин нам суд кел- го 10 җил өгәд, түүрмд өгәд йовулчкна. Тернь иим учрта юмн бәәҗ. Яш- кульд Ноост гелң бәәҗ. [19]37-гч җил гелңгүд цеврлҗ йовсн бәәҗ. Тегәд Ноостиг түүрмд дүрх болна. Яшкульд деер йоснд тер Ноостин элгн-садн көдлҗәҗ. Не, тиигәд Ноостн эн гиһәд Тергүнә Манҗиг авад одна. Тиигәд, көөрк, Тергүнә Манҗ без суда, без следствия 10 җ. түүрмд сууһад, көөрк, 1947 җ. сулдад һарна. Сурһуль уга үзг негчн меддго. Тиигәд 10 җилин туршарт ардасн негчн бичг эс авсн болдгчн. Нам ода Ц[ентральный] ар- хивд [Национальный архив Республики Калмыкия] хәәхлә, тер 1937 җ. туугдсн цаасн уга. 1931 җ. июль туугдсн бәәнә. Манҗ Туһлч ах дү хойр вагонд Дивнәс цааран поезд йовсн Манҗнь 3-гч ормд сууна, Туһлчнь 7-гч ормд сууна. Йоснд суусн әмтн тер цагт тиим чуда-юда кедг бәәҗ. Ода нам келәд керг уга, худл биш. Цааранднь Манҗин тускар эврәннь туск тууҗд бичнәв. Басл йир сонь йовдл тернь.

Не, ода Манҗин дү Туһлчин тускар. Тер цагт түүрм гиһәд тиим сул бәәсм, эс гиҗ нам түүрмиг дала учрт авдго бәәсм. Тер Туһлчнь бас Әәдрхнә түүрмәс орһад һарад, нам бааҗа баавд ирсәрчн баав келсн болна.

162

Энд дегәд чаңһ, бәәҗ болшго гиһәд бас тер Яндг Мача гиһәд ода Лимань тал йовҗ оч. Не, тер дү күүкндән Зулдад бәәҗ болшго болад, нег хол элгн- садндан Кирва Илдә гидг күүнә герт бәәҗ. Эннь 1933 җ. болна. Саак өлү цаг тер җил әлд болвчн бәәҗ. Энд манахндчн, тендчн. Не, тиигәд нөкдәрн 3-н залу йовад, нег тәмә алад, махинь даахарн үүрәд, гертән авч ирнә. Зөвәр холас авч ирҗ кевтә, юңгад гихлә баав келдг билә: «Э-э, көөрк, тер улан элс һатлад, кесг км. йовҗ». Не, тиигәд авч ирәд, тер тәмәнә махан чанад идцхәнә. Баав келдг билә: «Я-а, хәәмнь, зовад ирчкәд, тер махнас цадтлан идчкәд, тернь шалтан болад, өңгрҗ», - гиҗ.

Тәмәнә махн йир күнд юмнчн. Келҗ-келҗ халун бууһад тер махнас, удан боллго өңгрҗ. Хөөнь тер Кирипов Илдә һазр-усндан нүүҗ ирсн ба- авд ирәд, эн тоотыг келҗ. Саак баав усн-цасн уульхов. Не, тиигәд мини наһцх Туһлч зовад, эләд, ода әмнь һарн гиҗәдгчн болна. Тер бийнь бо- сад, хәльмг бишмүдән үмсәд, бүсән бүсләд, гер дотраһар цааран-нааран ишкрн дуулн йовҗаһад келнә: «Пө-ө, муха юмба. Эн йосиг йир ямаран болдгчн невчк анчинь авхар седләвли. Не, зуг эрлг намас давад бәәвлчи» гиһәд, зәмләд сууһад, әмнь һарсн болдгчн. Э-э, хәәрхн, тер күүнә герт өңгрҗәнәлм. Кен түүнд хувц-хунринь үмскхмб? Негдвәр. Хойрдад, тер герин эзн баавһа залудан келҗәдгчн: «Эн залуһан һарһ. Цацл оңдан күн яһад мана герт үкхмби», гиһәд. Тиигхлә залунь Илдә келнә: «Бәг. Герт әмнь һарг. Энчн - мини элгн-садн күн. Мана энүнә уңг-тохм нег салт- рас», - гиҗ. Э-э, чавас, тиим юм соңссн баавд юн уханднь орсн болх. 1933-гч җ. Туһлч 24-тә бәәҗ, 1909 җ. төрсн болдг. 1927 җ. 10 кл. Әәдрхнд чиләһәд, арднь 1931 җ. туугдад, 1933 наснь чилҗәх. Хәәрн сурсн сурһуль. Нам ючн эс үзҗ. Чавас, мини наһцх Туһлч.

Не, ода яһҗ мини наһц аав сәәһән хәәснә тускар бичнәв. Баавиг һурвдад күчәр бәрҗәһәд, 3-та көвүһинь үлдәҗ авад, мана бааҗад өгнә. Тер көвүнь Очр гидг көвүн бәәҗ. Әвр ульһн-дулһн. Орс күн болхла, «Здрав- ствуй» гиһәд һаран өгәд мендлдг. Хәльмг күн болхла, «Мендвт» гиһәд мендлдг. Эн тоотыг тер наһцхнь Туһлч дасхдг бәәҗ. Не, тиигәд баавиг эн көвүнә эцкд саак эцкнь мордулна. Эн туст нам баавин эцкньчн гемтә биш. 1920 җ. Яндг Мачаһас нег залу ирәд, Дорҗ-Һәрә гидг күн бәәҗ. Баавин эц- кин бәәсн хотнд күч үзүләд келнә: «Кемр Эрмәлин Тергүн нанд күүкән эс өгхлә Байрхниг, би эн тана хотна малытн нег ямана ишк үлдәллго көөһәд авхв, - гинә. - Намла сөрлцхләтн, нег киистә юм үлдәллго алхв», - болна. Тиигн гихнь тер цагт улан цаһан хойр йосна заагур көк-ноһан гиһәд тиим кү дәәлдг әмтс йовдг бәәҗ. Не, нег тиим шайкин толһач бәәҗ. Тернь ах дү хойр эк уга, эцктә. Не, эн залу нег ирнә, хойр ирнә. Тер зәңгинь Тергүнд күрнә. Не, хотна залус келнә: «Та, эн күүкән өгч әрлһтн. Эднтн маниг каалн гиҗәнә», - болна.

163

Не, Тергүн яахм? «Не, ирг нанд, - болна. - Би зөвән өгнәв», - бол- на. Не, залу ирнә. Баавин эцк зөвән өгнә. Баавиг Дорҗ-Һәрә авад йовад одна. Эннь 1920 җилд түрүн нег күүкн һарна, тернь өңгрәд, [19]22 җил эн Очрнь һарна. Залуннь дү көвүн Чимә гиһәд Яшкуляс нег күүк авна Зурмн гиһәд. Тернь нам Сибирәс ирәд, Ик Буурлд баавас өмн өңгрсн билә. Нам һазртан бәәһәд хоюрн баавта үүрлдг билә тер Зурмн. Яшкульд ик нәрн үүл кедг билә. Би меднәв 1943 җил тер намр мана баавд золһҗ ирлә. Мини бичкн дү күүкнд Зинад нег сәәхн сарафан авч ирлә. Не, тер [19]20, [19]21, [19]22 җилмүдт эн хойр бер нег һазра болад үүрлдг бәәҗ. Тер хадмнь, залуһиннь эцк, ик улан заһс чандг бәәҗ. Эн хойр бер тер заһсна махинь иддго бәәҗ, я-а, нохан шүлснә амтта, эдн яһад идәд бәәдв гиһәд. Тер хадмнь пароходар Әәдрх орад, базрас хөөнә мах авч ирәд, эн хойрт салу чанҗ өгдг бәәҗ. Эн хойр бердән әвр дурта бәәҗ тер хадмнь. Эн хойриг Әәдрх авч орад, лавкд одад, ю авнат, дуртаһан автн гидг бәәҗ, эс гиҗ юм һәәхүләд, тер ик бәәшңд авч одад.

Залуснь эднә хойрин ода цаг кевтә баавһастан әвр дурта бәәҗ. Нег чи-би уга мел үмсх-долах, мана баав нам алң болдг бәәҗ: акад юмб ма- нахнд нам иим залу бәәнә гиҗ нег күүнәсчн соңссн уга биләв. Герин көдлмш гиҗ нег юмн уга, үкр-туһл, ноосн-арсн гиҗ мел беләрн. Ай, акад юмб гиһәд эн хойр алң болад хоорндан күүнддг бәәҗ. Залуснь йовҗ одна. Хойр-һурвн хонг уга, дәкәд генткн зәрмдән сөчн күрч ирдг. Әлд йовбут? Ю кедвт? гиҗ сурдг арһ уга. Зуг тер баавин залу ю болвчн авч ирдг бәәҗ. Сәәхн эд, сәәхн ик шеемг альчур, шикр-балта, мөңг баавд өгдг бәәҗ. Баав келдг бәәҗ: «Уга, уга, би ю кехв? Нанд бийим хувц-хунр бәәнә. Не, тер мөңгәр би ю кехв? Аавд өгтн» гидг бәәҗ. «Аав хот-хол авч ирнәлм» гидг бәәҗ баав, юңгад гихлә баав үздг бәәҗ зәрм тер авч ирсн эд, альчуртнь энд-тенд цусн күрсн. Я-а, баав әәһәд, энчн кү алдг күн болҗана. Я-а, дәрк минь, нег чимк юм авшгов гиһәд санна.

Не, тернь бернь бичкн Зурмн болхла, тер эдәснь ю болвчн уяд, тер сәәхн альчурарнь цегдг кеҗ үмсдг бәәҗ, нам тер цусинь уһаһад. Баав үздг бәәҗ тер тоотынь. Не, яахв баав Зурмд үг келдго бәәҗ, бийнь эс цеерлхлә, юнчн болшго болх гиһәд сандг бәәҗ. Не, йир удлго генткн баавин залуг тергнд ачад авч ирнә, Дорҗ-Һәрә гемнҗ одва гиһәд. Өдрин юмн дәврҗ, гинә. Герт орулна. Залу келнә: «Не, Байрхн, чи эн көвүһән авад, аав тал одад тенд бәәтн, эс гиҗ чи намас әәхч», - гиҗ. Не, аавнь ирәд, баавиг көвүтәһинь герәдән авад ирәд бәәнә. Зуг удан боллго Дорҗ- Һәрәнь өңгрнә. Арднь удан боллго баав тифар гемннә, халун дөрдг. Не, хадмнь баавин эцкд бичг илгәнә: «Хәәмнь, худ өвгн, иим юмн болва. Ирәд, күүкән зеетәһән ав, - болна. - Нанд эмгн уга, ода хадм аавнь гемтә берлә оралдна гисн мини чидл күршго. Ташр бичкн ачм көкәр». Тиигхд Очрднь һурвн-дөрвн сар бәәҗ.

164

Не, баавин эцк ирәд, тәмән тергәр нүүлһәд авад күрәд ирнә баавиг зеетәһән хойраһинь. Хурлд одад, эм-дом авч ирәд, баав эдгнә. Тиигәд көвүтәһән хоюрн [19]22-гч җиләс авн [19]25-гч җил күртл эцкиннь өөр салу хәльмг гертә бәәнә. Не, санна: «Не, ода болҗ эн хойр дәкҗ мордснь. Ода эн көвүтәһән иигәд насан чиләнәв» гиһәд батлад санад авчкна. Зуг эн һурвн җилд эцкнь баавиг һос уйдг дасч авич гиһәд ээрәд-эңсә бәәҗ баавиг һос уйдг дасхна. Эцкнь келнә: «Сән бәәһич. Йир сән. Уханач[н] нег өнцгтнь кевтх», - гинә. Тиигәд эцкнь баавд һос уйдг дасхсн бәәҗ. Би үүнә тускар өмнь бичләв, зуг ода бичҗәнәв мел кезә дасхсинь. Не, тернь тер болва.

1925-гч җил баавин көвүнь Очрнь һурвта дөрвән эклсн цагт, баав хөрн долата хөрн нәәм эклсн цагт саак эцкнь баавин, Тергүн, баавиг бәрҗәһәд, мана эцкд Тәәһнд мордулна. «Я-а, яһлав, Байрхн, хорхан дүңгә насндан ю кеҗ нег көвү сәкәд суухмч? Од Тәәһнд, тенчн манд зе болх садн хоолар тоолхла, чи наһц эгчнь болхч. Тан хойрт җирһл бәәнә. Чимк көвүһичн йир бидн мууһар бәрхн угавдн», - болна. Не, саак чавас баав буру хәләһәд ууляд, зөв хәләһәд инәһәд, үгән бааҗад өгәд одна. Не, тиигәд баав-бааҗта гемго бәәҗ. Зуг бааҗад келнә баав: «Не, чи, Тәәһн, намаг күчәр гилтә ав- чанач, зуг би саак эцкиннь өмнәс сөрлцшгон төләд чамд очанав. Не, зуг медҗ ав, мини ухан-седклм энд көвүндм үлдх, юңгад гихлә би дәкҗ залу гидг юмнас бичә болг гиһәд нег мөсләд ухалад авчклав. Болв зуг миниһәр болҗахш. Чи дәкәд бийдм келдг болвзгоч, я-а, ямаран баавһа гихв чамаг, үлд-салдр, өндр-маңһдурар бәәдг гиҗ ам аңһадг болвзгоч», - гинә.

Бааҗа келнә: «Я-а, йир яһад бәәнәв гинәч бәәсәрн бә, зуг хотым кеһәд, кир-хурим уһахла, нань нанд юмн керго», - болна. «Не, сән» гиһәд баав аминь авад, бааҗад мордна. Не, тиигәд тавн җил болад одна. Баавин эцкин өөр нег хотнд бәәнә бааҗа баав хойр. Тер Очр баавд ирәд бәәдг бәәҗ. Не, нег өрүн ирәд, Очрнь дееҗ цәәһин деерәснь амсад. Тиигхд би һарсн нилх бәәҗв, бәәбә гиһәд мини өлгә көндәчкәд, гүүһәд һарч одна. Эннь асхн үд болҗ йовсн цаг бәәҗ. Тиигн гихнь наһцхтаһан Манҗта хол биш худгас нег цөөкн мөрән услхар йовсн бәәҗ. Не, невчк үдү-түдү бо- лад, генткн баавин бичкн дү күүкн Бөөрг уульсн гүүҗ ирнә. «Я-а, яһлав, мана Очр үкҗ оч болна» гиһәд нам цуһар Тергүнәхн юмн үлдлго худг орад гүүлднә. Зуг баав гертәсн һархш, иргнь хәльмг герин секәтә бәәсн цуг кевтнь баав үзнә. Баавин нүднәснь нам нүлмсн асхрхш, юңгад гихлә баав дегәд хүвәсн цөкрҗ.

Эцкдән һундад, зүркнь чолун болҗ одсн болна. «Мини эцк намаг мал кевтәһәр мел босад-босад, түүнд од, энүнд од» гиһәд, нам сүүлднь һурвта көвүһинь үлдәһәд, мана бааҗад өгәд, тиигәд санна: «Не, яахв, Очаг үкхлә, тер мини көвүн биш, теднә көвүн» гих ухан орад, утц ээрҗәсн

165

бәәҗ, тенүгән ээрәд сууна. Тиим мана баавин зүркн бат бәәҗлә. Акад юмб? Би нам алң болад бәәдг биләв эн тоотыг соңсчкад. Тиигн гихнь тер Очринь бас эцкләнь әдл өдрин дүүцң дәврҗ. Не, тиигәд одн күцтл күләһәд, әмн эс орҗ. Не, яахв, уульдад-хәәлдәд, Очран оршаһад, зовад- түрәд бәәцхәнә. Тер зеедән цуһар йир дурта бәәҗ. Түдү дүңгә йир өкәр, йир ухата, дурар-дундур көвүн бәәҗ. Баавин эцк нам оршасн һазрт одад, хонад-түнәд бәәдг болна. Йир дурта, эңкр болдг бәәҗ тер зеедән. Нань зеенр-ачнр уга бәәҗ, Очр һанцхн.

Не, мал төлән авхла, мөрнә унһн, үкрин туһл, хөөнә хурһн, тәмәнә ботхн мел энь Очрин гиһәд нам дала олн зүсн мал бәәҗ Очад. Эдн эңкрләд Оча гиҗ дууддг бәәҗ. Не, баавин эцк Тергүн ик эмчин хурлд одад, дала мал бәрәд, «Алтн цав» дуудулна Очадан: йир юн болад одва? Яһад намаг хайчкад йовҗ одвч? Юунд һундвч? гиһәд. Тиигәд ик номта ламнр бичг-бурх татад, «Алтн цав» дуудна. Тиигхлә тер зень, Очань келҗ болна: «Би тас күүнд һундҗахшв, идхән идв, уухан уув, кенәд угаһар бәәв, зуг нанд орс хәльмг уган нүдн күрвә», - гинә. Тиигҗ номд һарч. Тер цагт ламнр бичг-бурх татад, «Алтн цав» дуудна гиһәд, тендәс ямр учрар үксән келдг бәәҗ. Нам күн күндәр гемнвчн, бичг бурхнд цуһар шалтань һардг бәәҗ. Не, ода эн ламнр яһад эс тиим юм кехш? «Алтн цав» биш бичг татдг угалм. Тиим сонь йовдл тер цагт бәәҗ. Не, тиигәд баавин эцк тер зееһиннь олн зүсн малмудынь кевтнь тууһад, тер Яндг Мачад бәәсн аавднь күргҗ өгнә. «Не, хәәмнь, худ өвгн, ач көвүнчн, Очам, мини зе, сәәһән хәәвә, эцкиннь шалтаһар одвала», - болна. Не, тиигәд эннь 1929 җил бәәҗ. Малынь Советин йосн налог тәвәд, мах- на мал гиһәд шаңд авна. 1929-1930-гч жил хойрт һурв таслад авчкна. Эн цаасиг би Ц[ентральный] архивас [НАРК] авлав. 260 толһа хөн, 10 мөрн, 10 үкр, 2 тәмән бәәҗ.

Не, тиигәд 1931 җил баавин эк Манца бичкн көвүтәһән Туһлчта хоюрн түрүн болҗ малан Цаһан Усн тууһад, сельсоветд өгчкәд, Хар Толһадан ирхлә, залунь Тергүн сәәһән хәәҗ одсн болна. Тиигәд гергнь Манцнь саак ик эмчин хурл орад, Туһлчтаһан ик ламд ирнә. Цәәдр лам гиһәд хурлын толһач бәәҗ. Тер цагт Түвд Моңһл орад, арвн һурвн җил ном дасад ирсн лам болна. Нам ташр мана баавин бааҗан наһцх болдг бәәҗ. Не, Манц келнә: «Бидн хойр түдү-үдү җилд хамдан бәәләвдн. Арвн хойр күүкдән һарһад, зурһань өңгрәд, зурһань бәәнә. Не, мел мини залу нанд нег амн үг уга мал тууһад иртл, өңгрҗ оддгнь юмб? Би йир һундрхҗанав, нанд «Алтн цав» дуудҗ өгтн. Йилһм уга мана зөөр мал хамгиг шаңһа болҗ тохраҗана, би мел өрәлинь хурлд бәрнәв», - гинә. Не, тиигхлә наһцх ламнь Цәәдр «Алтн цав» дуудна бичг-бурхар. Тиигхлә һарч: «О, о, ю келҗәнәт, би идхән идв, уухан уув, йир сән җирһл үзв, зуг

166

ода би тас юмнд һундҗахшв, нам икл гигдг байрта йовнав, мел эн йоснас иигҗ алдрсндан» гиҗ тендәс хәрү өгч баавин эцк Тергүн. Дәкәд ламнр келҗ Манц Туһлч хойртнь: «Пө-пө, энтн ик гидг буйнта күн бәәҗ Мәәдр сарин арвн тавнд сәәһән хәәҗ. Мел өндр өдр цогцинь һарһтн, сө болвчн» гиһәд тер өдрән нарн суусна хөөн оршасн болдгчн.

Тиим-тиим сонь юм мана баав маднд, күүкдтән, келҗ өглә. Эн тоо- тыг би ода бичәд суухларн, хойр нүдндән күч күрч ядад, усн-цасн ууляд, дәкәд арднь давлень босад, эм ууһад босад, кевтнәв. Түдү дүңгә һашун күчр зовлң үзҗлә мини өвкнр. Теднәр болхла, мини үзсн зовлң наачах күүкд болхов, чавас. Тиигәд бийән сөргәд, саатулнав.

Не, болв, эн цагар болхла, нанд басл ик зовлң үзв. Не, болв, мини заң... тиим кевтә, эс гиҗ мууһинь ардан хаяд, сәәнинь өмнән бәрәд, кедү зовлң үзгдвчн, эс медсн болад, дуулад-бииләд, донта юмншң йовдв. Не, яахв кендән келхв, кен нанд нөкд-дөң болхм? Тәвсн хүв тәвн хойр цаасн гидг үг бәәдг. Эн тоот басл мана баавин заавр болхов: «Уга гиҗ уульхм бишлә, бәәнә гиҗ байрлхм бишлә, нег өдр цадхлң, нег өдр өлн бәәсн төрго юмн. Җирһл зовлң хойр урлдад йовдмн. Мел кезәчн сән җирһәд бәәхв гиҗ санхм биш, - гидм. - Цаг гисн юмн негәр йовдм биш, цәкрмҗ гисн юмн көкәр йовдм биш» гидг билә. Мел тер үнн, харһад ирәд бәәнә. Би [19]96-гч җил долан үйән хәәһәд Мазн Баатрин тохм-уңгд одхларн, юн гиҗ саннат? Пө, мел ухам орад һарад, би эс гиҗ би бишв гих седкл орад, нег бийднь дүүһән Бадман санад, нег бийднь тер Сибирт өлн-түрү йовсн сангдад, мел махмудм унтрад-әмдрәд, тиигәд йовув.

Не, ирхлә, гемго, йир сәәнәр намаг тосва, тоова. Не, эн байр-җирһл биший? Тер цаг негәр йовдго, цәкрмҗ көкәр йовдго, гидгнь эн болҗана. Би кемб? Нег доһлң, җирн тавта эмгн, тер гих һарсн-төрсн уга. Китайд доладгч үй бәәхлә, энд Хәльмг Таңһчд һурвдгч, дөрвдгч, тавдгч үйнр. Тер бийнь 1994 җил Китаяс ач көвүн болҗ Эрнцнә Нара, һучн һурвта көвүн ирлә. Тиигхд мини һурвдгч үй Дуукр Яшкулова көвүдтә-күүкдтәһән хөөнә махан, мөңгән, хот-хоолан авсн ирцхәвә. Нам Нараг намтаг гертән Яшкульд авад, Дуукрин көвүн Валера нәр-хүрм кеһәд, дала-нала бол- ла. Нам маниг Мазн Баатрин суврганд күрглә машиһәр. Хуучн Цекртән ормд кеҗ, Ончха хурлын ормд. Тиигҗ тосла ач көвүһән Нараг. Хар Толһад Араев Николай бас маниг гертән тоола, хө алад, нәр кеһәд, нанд бас хөөнә мах авч ирлә. Тенд Гриша Клят гиһәд бас мана баавар энүнә гергнь Нюра гиһәд элгн болҗ тоолгддг билә. Наньчн кесг элгн-садн Тавн Һашунас мини төрл эгч Дуся Эрдниева, Гашунский совхозас Тергүнә Манҗин хойр күүкн, эдн цуһар неҗәд хөөнә махта ирцхәлә. Не, эн тоот цуһар байр-җирһл биший? Эн тоотыг санхла, хамг үзсн му зовлң мартгдҗ одна, тиим эсий?

167

Не, ода би келхәр бәәнәв, мини баавин эк-эцк болн ах-дүүһин тускар кевтнь бичв, яһҗ теднә наснь цагасн өмн чилсинь. Һундлта өңгрснь баа- вин дү Туһлч, экнь Манца, нег дү күүкнь Шавртан гиһәд 1943 җил маниг туугдх җил зунар өңгрлә, һучн долата насндан, гемәр. Бичкн дү күүкнь Бөөрг гиһәд Сибирт 1947 җил һучн тавта насндан өңгрлә, бас гемәр болн даарад, өлсәд.

Мана баав 1973 җил далн тавта насндан өңгрлә, көвүнәннь хөөн зурһан җил болад, көвүндән зовад, саначрха бәәҗ бас цагсан өмн хәрлә, бас элкнә гемтә билә. Не, тер бийнь мана баав хүвтә бәәҗ гиҗ келх кергтә. Яһвчн күүкдин кишг эдлвә гихлә худл биш. 1955-58 җилмүд көвүтәһән хоюрн сән бәәлә, йилһвртә һурвн җил Омскд мана Бадм ик-ик олн давхр гермүд бәрдг билә. Строй участок № 3 гиһәд сән мөңг олдг билә, бийнь баахн наста. Тер цагт Омскд иим өндр давхр гермүдт бәәдг биләвдн. Темсн дала болдг билә лавкд. Бидн йир сән тенд бәәләвдн. Мел тер [19]55-[19]57 җилмүдт бәәсн сән цагиг даң баав келдг билә. Мел мини көвүнә үзсн невчкн җирһл тер цаг билә, чавас, гиһәд асхн көдлмшәсн ирчкәд, цевр хувцан үмсәд, центр орад йовҗ оддг билә мана Бадм, ик сө 2-3 часла күрч ирдм. Нам дежурн трамвай зогсч одсн бийнь тер бийнь. Тиим ик балһснд нег күн һаран күргсн юмн биш. Тиим сән балһсн бәәҗлә, ода санхнь, дигтә-тагта. Зуг һучн негн настадан эврәннь һазрт көдлмшин хөөн хәльмг... көвүдин һарар одснднь һундлта, йир һундлта.

Э-э, көөрк, тиим дала юм үзсн мини дү Бадм баав хойр тенд хоюрн сән амрҗ йовдг болх, көөркс. Мел эн төрлдән тиим дала зовлң үзхин ормд тиигәд хәрснчн теднд сән. Бааҗа, баавм, Бадм, бас нег дү күүкм Зурһада, көөркс, таралһин орнд төрәд сән йовхитн олн деедсәс би сурҗанав.

Не, иигәд би эк-эцкин тускар чиләҗәнәв. Умшсн улс мел уульлго бәәҗ чадхн угат гиҗ би саннав. Түдү дүңгә һашута өвдкртә мел чевр үнн тоотыг бичҗәнәв. Ода яахв, әмд йовсн насндан күн ю эс үзх, ю эс соңсх, болв тиим хату зовлңта йовдл мел кенд болвчн мартгдшго. Тер төләд мел эн тоотыг бичлго бәәҗ болшго. Хәльмгт дун бәәнәлм нег иим:

Марлын улан хаалһарнь Малын тоосн бүргнәлә, Мартыя-мартыя гихнь Улм хөөнәсн сангднала.

28.01.2007 җ.

168

ПРИЛОЖЕНИЕ

169