күрәд ирвч», гиһәд усн-цасн, теңкән уга эмгн. «Мини бәәх бәәдл эс үзҗәнчи», болад, нур-цандг ууляд кевтнә көвүнәннь өвр деер. Эннь чик көвүн бәәҗ. Бийән соляд, көгшн бәәдл һарһад, ирсн бәәҗ.

Не, тиигәд залу келнә гергндән: «Не, сәәхән иньгм, адуна сүл авнчи аль дел авнчи?*» - гинә.

Тиигхлә баавһа келнә: «Ай, сүл боллго, арһмҗ деес кех», - болна.

Тиигхлә һарад ялч залудан келнә: «Мини аду көөһәд авад ир», - болна. Тер залунь көөһәд, аду авад күрч ирнә.

Залу баавһаг мөрнә сүүлд бәрәд, күлчкәд, адуг тәвчкнә. Адун сүрдәд-түргәд баавһаг таслад-үсләд хайчкна. Тегәд көвүн эктәһән амрад-җирһәд бәәһәд бәәҗ.

Иигәд чилнә. Эн бас нег учрта тууль. Тадн учринь тәәлтн.

16. Мектә хулхач

Кезәнә нег хулхач нег мөр олҗ авад алад авчкна. Махинь гергнь гертән чанҗана, залу бийнь тер мөр олҗ авсн һазр тал һарад, нег ик толһа деер һарад гелң болсн болад, эрк эргүләд, маань умшад сууна.

Не, үдү-түдү болҗаһад хойр-һурвн мөртә залус аашна. Өөрдәд ирәд залуһас сурна: «Багшин зергәс, та нег тиим зүстә мөр үзсн угавт? - гинә. - Эс гиҗ тана хотнд күн үзсн болзго?» - болна.

Гелң келнә: «Уга, йир тиим юм тас соңссн угав», - гинә.

Тер залус келнә: «Ай, нилх унһта мөрн билә. Нам тер унһнь тарҗана экән дуудад инцхәһәд», - гилдҗәнә.

Тиигхлә гелң маань умшна: «О маань меднәхн, делинь савшу- лад* оркҗ гиһит, делңгинь шарклулад оркҗ гиһит, маань меднәхн, маань меднәхн» гиһәд, номан умшад бәәнә.

Не, тер залус хотнь талнь йовҗ одна. Мел эн захднь тер гелңгин гер бәәҗ, ишкә гер. Өөрдәд ирхлә, дәрк минь, мөрнә махна үнр каңкнад бәәдг болна. Залус орад ирнә. Ик хәәснд махн лаг-лаг буслад бәәдг болна, герин эзн гергн нег бичкн күүкд теврәд йовад бәәдг болна.

Тер бичкн үрнь ууляд бәәнә: «Мань иднәв, мань иднәв» гиһәд. Гергн келн саатулҗана: «Уга болсн тарха манҗ, угалла гинчи, угалла гинчи» гиһәд, эс гиҗ махн уга гиҗәнчи, гисн үг болна.

64

Залус гериг негҗәд, мөрнә махиг олҗ авад, нам арснднь ораҗ бәәҗ. Иигәд бәәтл герин эзн гелң залу ирнә. Иигҗ мектә залу бәргдҗ. Тиигәд мектә хулхач нер авч тер гелң болҗасн залу. Хәәмнь, нам махинь идүлсн юмн уга. Үүлинь өгсн болхов тенүнд. Чилнә эн.

17. Эргү залу

Кезәнә нег эргү залу бәәҗ.

Не, тегәд гер-бүлтәһән дегәд түрү бәәҗ. Не, эн залу мел дегәд икәр геснь өлсәд бәәнә. Тиигәд ик хол биш нег әвртә гидг хулхач бәәҗ. Эн хулхач бийнь нөкдмүдтәһән әвртә цевр хулха кедг бәәҗ, тас күүнд медгддго, бәргддго.

Йирин тер цагт хулхач - сән күн, эн цагин бизн[е]сменлә* әдл бәәдг болн йирл күчтә ухата, эвтә күн гиҗ тоолгддг бәәҗ. Хулха кехләрн үкр, хөн икәр авч ирәд, хотндан түгәдг бәәҗ. Һанцхарн бийнь иддго*.

Тер хулхач толһач күн болһиг бийин нөкд кеҗ авдго бәәҗ, юңгад гихлә эвго эсвго күн тедниг бәрүлчкхлә, тиигәд эдн цуһар хуурва. Тер төләд йир нәрнәр нөкд авдг бәәҗ.

Не, эн эргү залу йир яһдм гиҗәһәд тер хулхачин толһачур ирнә. Тиигәд эн келнә: «Ай, Санҗ-Манҗ болни, йир икәр гесм өлсчәнә. Нама дахулад нег хулхад йовъя*, - болна. - Йир би чама бәрүлхн угав. Чи намаг тиигәд цааранднь хулха кедг дасх», - болна.

Невчк будта тиим өдр бәәҗ. Не, тернь келнә: «Не, тиигхлә йовъя, чи зуг нанд аман өг, - гинә. - Тас нанта хулхад одсн гиһәд, тас күн медх зәңг уга болтха», - гинә.

Эн туңку залу келнә: «Уга, ю келнәт тас келән керчүлсв, ам аңһадг болхнь», - болна.

Не, эн хойр һарад йовна, хотан эргәд, иигән-тиигән йовҗ йо- вад нег мөрн үзгднә. Тер хулхач келнә: «Не, чи энд зогсча, би одад хәләсв, эс гиҗ эзнь өөрнь кевтдг болзго», - гинә.

Не, туңку залу үлднә. Хулхач одад, мөриг, тушата бәәҗ, тушаһинь тәәләд унһаһад, күлчкәд, ә угаһар туңку залуг дуудна. Залу күрч ирнә. «Не, шулуһар алъя эн мөриг, эзн уга, нам һәәһә юмн болва. Чи хүвтә бәәҗч», гиһәд туңку залуг магтна.

65