Т. С. Тягинован дуулдг дуудын тускар

Кесг зун җилин туршарт җирһлиннь ут хаалһдан өөрд-хальмг улс Алта уулын девсңгәс авн Иҗл мөрн һол һатлад, мануртсн Манцин ташу дахад, төвшүн урсхулта Тең һолын эргд күрәд бәәхләрн, эврә төрскн келән, амн үгин зөөрән алтнас доталҗ хадһлад, цаглшго зөөр кеһәд, эндр өдр күртл йова юмн.

Хальмг амн зокъялын нег кеермҗнь - дун. Хальмг улс дуундан дурта болн хару. Дун күүнә әмдрллә бат залһлдата болсар «җирһлин җирн нәәмн айс, зовлңгин зун нәәмн айс» гиҗ темдглсн болдг. Ямаран йовдл эс харһвчн: дән, аюл, зуд болвчн, хүрм, гиич, байр болвчн - цуг эн тоот дуунд орҗ дуулгдна.

Хальмг дуд цуглулҗ барллһна болн шинҗллһнә тууҗнь ут биш. Тернь учрта. Хуучна цагт дууг нег эркм биш керг кеҗ цуглулдго бәәсмн. Цуглулҗ барт өгдг улснь нурһлҗ хальмг келәр соньмсҗ йовсн талын келнә номтнр. Делкә эргәд, һазр-бәәр шинҗлдг улс бәәсмн. Эннь Н. А. Нефедьев (1834), Г. Балинт (1871-1872), А. М. Листопадов (1902), А. Д. Руднев (1909), Г. Й. Рамстедт (1903-1904), В. Д. Беневский (1921) болн нань чигн улс. Тедн бичсн дегтрмүдтән хальмг келнә, бәәдл-бәрцлә таньлдулхин төлә дуд орулдг бәәҗ.

Әәдрхнә көгҗмин багш, капельмейстер «Азиатский музыкальный журнал»-ын (1816-1818 җҗ.) түүрвәч И. В. Добровольский түрүн болҗ хальмг дуд нотд буулһсмн. 1816 җилд журналын түрүн тойгтнь тавн дун («Маштыкъ боодо» («Маштг бор»), «Мазанъ богатырь», «Далма богатырь», «Хавчихсынъ хондо галонъ», «Хабъ хара моринду») болн нег бурхна ном («Батырь Тара») барлгдсмн.

Темдглхд, А. Д. Рудневин болн Г. Й. Рамстедын хальмг амн үгин зөөр бичҗ авлһна көдлмшт Санкт-Петербургин ик сурһулин хальмг оютнр Баян Санҗ, Даван Эрнҗән, Очра Номт болн Манҗин Дорҗ зәңгчнр болҗ, ик тусан күргсн бәәҗ.

Көгҗмч Манҗин Дорҗ, «Бор мөрн тохата», «Босад бәрсн идән мини», «Хар лаңк бүшмүд», «Төгрг цаһан үүричнь», «Маңһдын хөөнә хәрүлһнь», «Шар чиктә хөөнчнь», «Хойр хоңһр мөрн», «Александр II», «Цаһанк» болн нань чигн дуудын нотын аранжеровк кесмн.

1909-1911 җилмүдин эргцд Очра Номт у хальмг теегән эргҗ, амн үгин зөөр (теднә тоод найнас үлү дун) бичҗ авсмн. Терүнә цуглулсн амн үгин материалмудыг 2006 җилд номтнр Бичән Баазр болн Миян Бадм өдгә цагин хальмг келнд буулһҗ, «Мөңк дееҗ» дегтрт барлв.

Үнәрнь келхд, хаана йосна цагт амн үгин үүдәврмүдиг барлна гисн күнд төр бәәсмн, тер учр деерәс тиигхд барлгдҗ һарсн гих хальмг туульс,

198

домгуд, дуд, үлгүрмүд, нань чигн амн үгин зокъялмудын үзлмүдиг олхд йир ховр болҗана.

Номин халхас хальмг дуд шинҗлснь: Н. К. Волькович, Н. Ц. Эренд- женов «Калмыцкая народная песня» (1963), М. Л. Тритуз «Музыкальная культура Калмыцкой АССР» (1965), Б. Б. Оконов «Төрскн һазрин дуд» (1989), Цебиков Л. И. «Сто калмыцких народных песен» (1991), Е. Э. Ха- бунова «Калмыцкая свадебная обрядовая поэзия» (1998), В. К. Шивля- нова «Калмыцкие песни, записанные в Денисовской станице Сальского округа в ноябре 1902 года» (1999), Г. А. Дорджиева «Калмыцкие про- тяжные песни, опыт структурно-типологического и историко-стилевого исследования» (2000), К. В. Кутушова «Евразийский ренессанс му- зыкальной культуры калмыков» (2001), «Два варианта монгольской на- родной охотничьей песни» (2003), Н. Ц. Биткеев «Калмыцкий песенный фольклор» (2005), Т. Г. Басангова «Обрядовая поэзия калмыков (система жанров, поэтика)» (2007).

Хальмг дуд шинҗлхлә, ик кезәнә олн-әмтнә бәәршч йовсн һазр- усинь, эдлҗ йовсн бәәдл-җирһлинь, тер цагт ухалҗ йовсн хәләц-тоолврнь, олзлҗ йовсн хуучна олн авъясинь медҗ болхмн.

Кеер эҗго теегт мал хәрүлҗ йовад эс гиҗ хол һазрт йовад уудьврдсн цагтан ухандан орсн хамгиг дотран тоолад йовҗ, тер сансн санаһан, седсн седклән, күцәсн күслән дуунд орулҗ чееҗәсн һарһдг. Тегәд келнә күчәр тер дун чигн айслгдад, чееҗәс һарчана. Күүнә келн, чееҗәснь һарһсн үг, күүнә җирһлд учрсн зовлңта чигн йовдл, байрта чигн йовдл тиигәд дуунд орулгдад, үйәс үйд хадһлгдад бәәсмн.

Дууч Таисия Сакиловна Тягинова төрхәрә, ца заячасн «дуулад» һарсн күн бәәҗ гихлә маһдлхмн биш. Һаза, хотн дунд, уульнцд һанцарн йовн йовҗ дуулад, зогссн һазртан тавшад, әрә соңссн айсан тодлад йовдг күн болҗана.

Таисия Сакиловна Тягинован амн үгин зокъялд хальмг улсин ут дуд һолгч орм эзлҗәнә. Эдн хоорндан чинр-утхарн, кев-янзарн, айсарн болн дууллһарн хоорндан йилһрнә. Таисия Тягинован дуулсн дуд хойр әңгд хуваҗ болхмн. Эннь олна болн түүрвәчин (авторск) дуд.

Олна дуд дунд онц орм эзлдгнь - тууҗлгч дуд. Дууна үгмүдәс хальмгин тууҗд ямаран йовдл болсинь, хальмгуд ямаран түрү-зүдлә харһснь, ямаран төр эдн хаһлҗ йовсинь медҗ авнавидн.

Хальмг улсин тууҗлгч дуд олн учр-утхта, ке сәәхн янзта дуд келн- әмтнә җирһлин ут хаалһд үзгдҗ тодлгдсн тоотыг шүлглҗ келгдсн үгмүдәр медүлнә. Нернь туурсн әмтнә дүрнь мартлго, дуунд дуулгда йовна. Таисия Сакиловна Тягинован дуулсн тууҗлгч дуд - «Самбрин һурвн толһа» (Увш хаанд нерәдсн дун), «Сартгаснь һарсн салькн», «Церн зәәсңгин дун», «Сөм хамрта пранцнь» болн нань чигн.

199

Хальмгудын җирһлин тууҗднь учрсн тоотыг тоолхла, толһан үсн күршго. Зүн һар җил бәәчкәд, орс хаана даҗрлһинь тесч ядад, хәрү бәәсн һазрурн хальмгудын ик зунь нүүҗ одсн - нег һашута йовдл тууҗд бәәнә. Эн йовдл 1771 җилд болсмн. Һучн миңһн торһуда өрк-бүл Китдин нутгур авч одснь - Увш хан. Арднь үлдсн хальмгуд иим зовлңта, насн-насндан мартгдшго йовдлыг чееҗдән хадһлад, «Самбрин һурвн толһа» (Увш хаанд һарһсн дун) һарһсмн.

Самбрин һурвн толһаднь Сайг сәәхнән архллав.

Салад һарсн мана торһудыг Салгта хаздударнь сөрглә.

Машин цәвдрән көлгләд, Маңһд бориһән көтләд, Мана нойн Увш-хан Маниһән яһтха гисмб?

Нәрн гидг һолыг Намрҗң муута гисмб, Наадк захан хасгудыг Наһцхнр хадмудан болһсмб. Ховң Иҗл хоорнднь Харан-баран үзгдхшл Хамцад һарсн мана торһудыг Хамаран оч гихв.

1812 җилд Францин церг Әрәсәһүр дәврхд хальмгуд цуг Әрәсән цергин ханьд әмән әрвллго орлцад, аврлт уга хортыг Москваһас Франц күртл көөһәд, Парижднь орулад, байрта диилврән җидин үзүр деер авч ирсмн.

Сөм хамрта пранцлань Сөрглдн бәәҗ чавчлдлав. Чавчлдн гиҗ чавчалдсн угав Әмнәннь төлә чавчлдлав.

Тарахар ирсн пранциг Темән цергәр чавчлдлав. Темән цергәр чавчлдхларн, Төрскән харсад чавчлдлав.

Оһтр бор мөрәрн Омгта зөргтәһәр дәәлдләв. Омгта зөргтәһәр дәәлдхләрн, Орсан харсад дәәлдләв.

Төгрг көк нууртнь Тагт деер чавчлдлав.

Тагт деер чавчлдхларн, Тас кевтнь чавчлавдн.

Әрәсән медлд орснас нааран хальмгуд халун цусан асхад, әмән әрвллго һавшун, дәәч эв-дов үзүлҗ, дәврсн цуг дәәснә өмнәс босч, нер һарч йовснь мана орн-нутгин тууҗд билршго үзгәр барлата.

Кезәнә хальмг хүрм ик ниргәтә, шуугата байрт тоолгдг бәәҗ. Ирсн кен күн болвчн нәәрт орад, тоогдад һарад йовҗ оддг бәәсмн. Тегәд чигн «хүрм гихлә, хумха толһа көлврнә» гиҗ келдг. Хальмг хүрм кедү ниргәтә болв чигн дигтә-дарата, кемҗәтә үүлдвр бәәсмн гиҗ келх кергтә. Хүрмд кесг зүсн дуд дуулдг бәәсмн: сөңгин дуд, сүв-селвгтә дуд, күүк сурһмҗлдг дуд, күүк уулюлдг дун болн нань чигн. Таисия Сакиловна Тягинован дууна репертуарт күүк уулюлдг дуд олар харһна: «Хар келн

200

тоһрун», «Сайг сәәхн зеерднь», «Чумашк өңгтә торһнь», «Өндр уулын белднь», «Цаһан толһата борнь» болн нань чигн дуд.

Хар келн тоһрун

Хар өрләнь доңһдна.

Ханцлад өсксн ээҗ мини

Хавр-намртнь сангдна.

Көк буурл тоһрун Көдәһинь эргҗ меңнә. Көкүләд өсксн ээҗ мини Кезәд болвчн минән цееҗдм

Өлән буурл тоһрун

Өрән өрләнлә доңһдна.

Өврләд өсксн ээҗ мини

Өрүн асхнднь сангдна.

Эн гейүрлһтә дууна айст болн үгмүдт авлгдад, хәрд һарчах күүкн нульмсан асхрулад уульхла, үр күүкднь терүг дахад бас уульлдг бәәсмн. Өвкнрин авъясар мордҗах күүкн эк-эцкин герәс ууляд һархла, хөөткнь җирһлтә болх гиҗ тоолгддг бәәсмн.

Таисия Сакиловна Тягинован дууна репертуарт «Бобн-бобн боҗула» тәрншг дун чигн харһна. Кемр иңгн темән бичкн ботхан һолад, өөрдлго бәәхлә, хальмгуд «Бобн-бобн боҗула» ду дуулҗ, ботхиг авхулдг бәәсмн.

Булгин усиһән кезә ширгнә болһнач,

Бөрв уга ботхиһән кезә босна болһнач.

Бобн-бобн бооҗула,

Бобн-бобн бооҗула.

Эн дууг домбрт цокн күүкд улс дуулдг бәәҗ. Дууна үгмүднь болн айснь ик кезәңк цага болдгнь маһд уга.

Дун тууҗин герч болҗана. «Һал уга һазрас утан һардмн биш» гинә. Тедү мет күн уга болсн болхла, түүнә тускар дун һаршго йоста юмн болҗана. Дууг һарһсн күн, күүнә йовдл, бәәсн бәәдл, кесн, күцәсн үүлдврин магтад, эс гиҗ му йовдл һарһхлаг, муурулад ду һарһдг.

Таисия Сакиловна Тягинован шүлгүднь чимлһтә үгмүдтә болад, сәәхн айстд орулгдад, лирическ дуунд хүврсмн. Үлгүрлхд, «Долан үйдән», «Кичгә Төләд», «Дүүдән һарһсн дун», «Иньг чамдан» болн нань чигн дуд.

Дууна келнә тускар келхлә - «күд чолунас бат, күүнә нульмснас һашун, килһснәс нәрн, цецгәһәс сәәхн, өврҗ ханҗ болшго, олмһа сәәхн келн» болҗана. Эн өргмҗтә келиг темдглҗ, Таисия Сакиловна Тягинова дуулҗ йовсн дууна үгин саңгиг шинҗлҗ хәләй.

«Үгин саң гидг юмн ямаран чигн келнә үгмүдин көрң эс гиҗ ямаран чигн келнә тольд ордг үгмүдин бүрдәц гиҗ келҗ болҗана. Үг болһн

201

кевшсн келлһтә, тогтсн ид-чинртә бәәдмн. Кемрҗән үгин келлһиг кев- янз гиҗ тоолхла, терүнә һол учр-утхнь - ид-чинр болҗана»¹.

Үгин саңгин шинҗллһ кехләрн, онц бийәрн бәәсн үгиг зүсн зүүл халхаснь авад шинҗлдмн: терүгин ид-чинринь, учр-утхинь, эзлҗәх бәәр- сүүринь, бас тер үгин һарлһинь, тууҗинь келлһнд керглгддг чинринь болн нань чигн шинҗсинь нәрнәр шинҗлҗ һарһдг. Үгмүд төр-седвәр негдәд, шишлң багмудар хувагдна.

I. Һазр-усна, келн улсин, күүнә болн оңдан нерд: хальмг улс кезән-кезәнәс нааран мал өскәд, малдан сән идг хәәһәд, олн һазр эргәд нүүһәд бәәсмн. Тегәд тер һазртан темдглхин төләд нер өгдг бәәсмн. Кел шинҗллһнә номд иим үгмүдиг орсар топоним гиҗ нерәддмн.

Таисия Сакиловна Тягинован дуулсн дуунд һазр-усна нерәдлһс олн болчкад, зүсн чинрәрн олн болдг мөн. Энүнә хань тогтацд орҗахнь:

• орн нутгин, таңһчин нерд: Америк, Әрәсә, Китай, Сивр, Урал, Торһуд нутг

• хотн-селәдин нерд, һазрин эс гиҗ орсаһар ойконимы: Элст, Самбр, хаврзң, үвлзң

• уул, шил, дава, толһа болн нань чигн өөдм һазрин нерд (оронимы): толһа, Самбрин һурвн толһа, өндр уулын бел, Цаһан Цастын уул, хамр деер һархнь, үзүр деер һархнь;

• ик, баһ уста һазрин нерд: Нәрн гидг һол, Ховң, Иҗл, теңгс;

• келн улсин болн күүнә нерд:

Этноним гисн грек һарлһта үг: этнос гидгнь олн улс, ним-нерн, тиигәд олн әмтнә нерн болҗана: хальмг (торһуд), хасг, пранц;

Ямаран болвчн нег келн улс эврәннь уңг-тохман, әәмгән келҗ өгхләрн, би тиим-тиим әәмгә, тиим-тиим тохма, кенәхнә-янахнаһан келәд, эврәннь төрл-әәмгән медүлнә. Үлгүрлхд, Таисия Тягинован «Долан үйдән» һарһсн дуунд иим үгмүд бәәнә:

Давхр-давхр уулытн-уулытн Дам-дамднь давшад күрәд ирвл. Дам-дамднь давшад күрәд ирхнь Долан үйнр таанран хәәһәд ирвл.

Мазн-баатрин тохм эс билүвидн?

Мартлцан угаһар ирхитн күләҗ суухв.

Мини негл һундлм-һундлм:

Марлын чикн бориһән эс үзсндән.

• күүнә нерд: нойн Увш хан, Киштә, Церн, Алдр богд Җаңһр, Луузна Шар, Тәәһнә көвүн Бадма, Мазн, Кичгә Төлә;

• төрл-садн улсин нерд: элгн-садн ‘төрл-төрк, төрл улс’, аав ‘өвк эцк’, ээҗ ‘нилх үр төрүләд, баһаснь асрҗ өсксн күүкд күн’, ханцлад өсксн ээҗ, көвүн ‘эр киистә үрн’,, ах ‘түрүлҗ һарсн көвүн үрн’, дү ‘насарн баһ

¹ Федорова П. Б., Уланова А. Э-Г., Мушаев В. Н., Артаев С. Н. Өдгә цагин хальмг келн. 1 хүв. Элиста: Калм. гос. ун-т, 2004. С. 23.

202

көвүн эс гиҗ күүкн үрн’, эгч ‘түрүлҗ һарсн күүкн үрн’, бер ‘көвүн үрнә эс гиҗ дү көвүнә гергн ’, зе ‘һарһсн күүкнә көвүн, күүкн үрн’, наһц ‘экин төрлин улс’, үр(н) ‘һарсн, төрсн көвүн эс гиҗ күүкн’;

2. Шар шаҗнла залһлдата нерд: шиләстн өңгтә ном, әдс авх, Деед бурхнь өршәтхә;

3. Малын болн шовудын нерд: хальмг улс ик кезәнәс нааран дөрвн зүсн мал өскҗ, өрк-бүлән асрдг. Эдн малыг хойр әңгд хувана: бод мал «бүдүн мал» (үкр, мөрн, темән) болн бог мал «баһ мал» (хөн). Таисия Сакиловна дуулсн дуудын үгмүдт аду өсклһнә үгин саң йир элвг адун «мөрн сүрг», Мазна бор адун, Аңрһгин адун, Шарһ һолта адун, өңг- бәәдләр (өнчн шарһ, алг толһата мөрн, сәәхн зеерд, сайг сәәхн зеерд, чон чиктә шарһ, машин цәвдр, марлын чикн бор, маңһд бор, нәәрхн зеерд мөрн, оһтр бор мөрн, өндр зеерд мөрн, шарһ, цаһан толһата бор, улан кер мөрн); мөрнә гүүдләр (урлдана мөрн, архлана мөрн, ачта чидлтә мөрн);

• мөрнә зи: олң-татур ‘мөрнә гесн дораһур орулад, эмәл батлдг сур бүс’, арһмҗ-деесн ‘цалм’, төмр төгр тах ‘мөрнә туруна тавгт хаддг төгрг төмр’, цулвр ‘хазар, ногтла залһлдата мөр көтлдг, уйдг сур’, ууд ‘мөрнә амһа’.

• шовудын нерд: итлг, чумашк өңгтә торһа, хар келн тоһрун, өлән буурл тоһрун, көк буурл тоһрун, заар(г).

2. Урһмлын нерд: өлңгин шуура, күҗ, көкс;

3. Гер, гер дотрк өлг-эд, герин эдл-ахун тонгин нерд:

4. гер: хойр цаһан гер ‘цаһан ишкәр кесн гер’, яралдулад бәрсн гермүд, улан чолун гер;

5. гер дотрк өлг-эд, герин эдл-ахун тонгин нерд: хала мөңгн харач ‘ишкә герин ора деерк модар кесн дуңһра’, хашр мөңгн хасвч ‘үүдн’, дөрвн миңһн терм ‘ишкә герин модар термләд кесн эрс’, дөчн миңһнуньн ‘харачд углад орулсн ут модн’;

6. ааһ-сав: хәәсн ‘цөөһәр цутхҗ кесн хот болһдг сав’, чирк ‘әрк, чаһр кеҗ уудг шил сав’;

Хальмг улс кеҗ, күцәҗ йовх үүлнь, һарин эрдмнь олн-зүсн болҗахнь Т. С. Тягинован дууна шүлгләнә үгин саң герчлҗәнә. Тегәд чигн энүнәс иштәһәр дуудын цуг бәрмт материалыг тавн әңгд хувавувидн. Эн шишлң әңгст, ямаран мергҗлтин үгмүд орсмб гихлә: һазр-усна, келн улсин, күүнә болн оңдан нерд; шар шаҗнла залһлдата нерд; малын болн шовудын нерд; урһмлын нерд; гер, гер дотрк өлг-эд, герин эдл-ахун тонгин нерд.

Хальмгуд тууҗин ут хаалһдан олн келн-улсла харһлдад, хәрлцә, холва тогтаҗ йовсна учрар, өдгә цагин хальмг үгмүд дотр хәр келнә үгмүд эс гиҗ орсар заимствованные слова гидг цөн биш үгмүд темдглҗ

203

болхмн. Зәрм келнә үгмүд хальмг келнд шуд орҗ ирсмн, зәрмнь - оңдан, нег-хойр келәр дамҗад орсмн.

Т. С. Тягинован дууна шүлгләнд орс келнәс орсн үгмүд харһна: машин, пранц, апрель, декабрь, Сивр, салдс, Америк, товарн вагон, Урал, Китай, аэроплан.

Т. С. Тягинован дууна шүлгләнә келнь йир сәәхн болн хурц. Терүнә тогтацднь дүрсллһнә эв-арһ олзлгдсмн. Эннь - эпитет, күүнә болн юмна сәәхнинь улм гүүдлхин кергт орцулна: Сәәхн зеерд мөрнь / Сарин герләр наадна, Турута мөрнь / Һурв унһлад күрх һазр, Җивртә шовунь / Һурв һууҗад күрх һазр, Аңрһгин адуна һалзнь / Аңһлгсн сәәхн йовдлта билә, Чон чиктә шарһнь / Чолун зүрктә багшин зергәснь болн нань чигн.

Ашлврад келхд, Т. С. Тягинован дуулҗ йовсн дуд хоорндан чинр- утхарн, кев-янзарн, айсарн болн дууллһарн йилһрнә. Бидн Т. С. Тягинован дуулсн дуудын келнә, амн үгин зокъялын болн көгҗмин халхас цааранднь улм гүүнәр шинҗлх ицлтәвидн.

204

СОДЕРЖАНИЕ

Знаток сокровищ старины глубокой 5

От составителя 9

Домгуд болн тууҗс. Легенды и предания 11

1. Аадм эк заясн Мәәдрин гегән 13

2. Хойр Бурхна тәрн 18

3. Әәлдхин зәрлг 18

4. Кезәнә яһҗ нег лам дордын орнд одсна тускар . . 20

5. Хойр өвгнә күүндвр 22

6. Нурв гелңгин тууҗ 23

7. Галдман 30

8. Япона туск тууҗ 34

Туульс. Сказки 36

Аң-адусна туск туульс. Сказки о животных 37

1. Харадан кесн тус 37

2. Сәрсн җивртә бабуха 38

3. Туулан сүл хар 38

4. Тоһруна тууҗ 39

5. Бөөсн бас заячлаһан зарһлцна 39

6. Зурмна андһар 39

7. Сохр номин күцл 39

Сидтә туульс. Волшебные сказки 40

8. Хойр хулһнын күүндән 40

9. Алтн нуһсн 43

10. Хоңһр яһҗ Җаңһрт хадмуд хәәсн 48

11. Күүнә кишг күн авч чаддго 50

Бәәцин туульс. Бытовые сказки 52

12. Өөт Мергн Темн 52

13. Хан яһҗ күүк шинҗлсн 58

14. Мектә өвгн 60

15. Биив-ятх 62

16. Мектә хулхач 64

17. Эргү залу 65

18. Ухата көвүн 66

205

19. Заян-сәкүсн 67

20. Һәргтә көвүн экиннь зүрк авдг 68

21. Хойр үр яһҗ марһснь 69

22. Хумха толһа 69

Ахр тууҗ. Короткие истории 72

1. Кезәнә нег донта гергнә кесн әәль 73

2. Нег баавһа мел залудан даң эрклдг бәәҗ 73

3. Нег залу һос уйҗасн сууна 73

4. Нег байн залу көвүндән деесн хазар өгнә 73

5. Нег байна көвүн әрк уудг, көзр нааддг һәргтә бәәҗ 74

6. Нег эмгнә һанцхн көвүнь 74

7. Кишг 74

8. Хөн һәрд 75

9. Моһаһар күүклҗ 77

Яс кемәлһн. Сказывание по кости 79

Йөрәлмүд. Благопожелания 83

1. Көвүн гер авхла тәвдг йөрәл 84

2. Күүкн мордхла тәвдг йөрәл 85

3. Күүк буулһсн һазрин тәвдг йөрәл 85

4. Көвүн әәрмд одхла тәвдг йөрәл 86

5. Кирсанд нерәдҗәх йөрәл 86

Шавашмуд. Шаваши 87

1. Биилхлә тәвдг шаваш 88

2. Дора һазрин шаваш 89

Ут дуд. Протяжные песни 90

1. Самбрин һурвн толһа 91

2. Сәәхн зеерд мөрнь 91

3. Сайг сәәхн зеерднь 92

4. Чумашг өңгтә торһнь 92

5. Сартгаснь һарсн салькн 93

6. Церн зәәсңгин дун 93

7. Хар келн тоһрун 94

8. Җаңһрин дун 94

9. Өндр уулын белднь 95

10. Цаһан толһата борнь 95

206

11. Сөм хамрта пранцнь 96

12. Чон чиктә шарһнь 96

13. Темәнд ботх авхуллһн 97

14. Өндр-өндр уулднь 97

15. Ацалад һарсн ацаһинь 98

16. Луузн Шарнь 98

17. Өнчн күүкнә дун 99

18. Тоһруна биилдг айс 99

Үлгүрмүд болн цецн үгмүд. Пословицы и поговорки 100

Тәәлвртә туульс болн һурвнтс. Загадки и триады 124

Күүкдин наадн. Дарҗңгуд. Детские игры. Скороговорки . . 128

Авъясмуд. Обычаи 132

1. Хан нүүдг өдр 133

2. Күүк яһҗ шинҗлдг, көвүнд яһҗ гер авдг 133

3. Йирин яһҗ юмнас хадмндг берәчүд 134

4. Көвүн үрәр хәтәр күн һазр тәклһн 135

5. Йор 136

6. С. Тягинова һарһсн дуд (1967-1996 гг.). Авторские песни . . . . 137

1. Дүүдән һарһсн дун 138

2. Сиврин дун 138

3. Кичгә Төләд 139

4. Иньг чамдан 140

5. Долан үйдән 141

Тодлвр. Воспоминания 142

Приложения 169

Примечания к текстам 170

Словарь 182

Указатель имен 188

Указатель географических и этнических названий 189

Указатель сказочных сюжетов 190

Пример сказки в самозаписи Т. С. Тягиновой 191

Б. Б. Горяева. Фольклорный репертуар Т. С. Тягиновой 192

Б. Х. Борлыкова. О песенном репертуаре Таисии Тягиновой 198

207