болҗана, эс гиҗ көгшртлән ухан уга, буслтлан шөлн уга гиҗ бас келгднә.

Эн өвгн санҗана: «Би иим көгшн болсн бийнь намаг күн медхш, таньхш. Эн баһ наста нернь холд һарна. Би мел энүг хорлдм» гиҗ санад хорлҗана.

Эн мел йосн үннә тууҗ гиҗ би саннав. Не, иигәд чилнә эн тууҗ.

Цаарань эн маңһсин гергнь яһҗ залуһан хәәснә туск тууҗ шог- та. Не, залу уга, уга, тегәд гергнь нег ик Хәңкр гидг царан хойр төгәтә тергнд татад, залуһан хәәһәд һарад йовна. Эн мана һазрт энд-тенд һол, нүкн, хотхр эс бәәнү? Терүг тер хәңкр царынь өврәрн ооляд* йовсн орм гиҗ келдг бәәҗ.

Не, кесгтән йовҗ-йовҗ йовад, маңһсин баавһа нег өндр һазрт хонна. Өрүнднь босад эн гергн мөрән үзнә. Дорнь ик гидг мод дотр җирн мөртә хулхач залус хонҗасн бәәҗ. Тегәд өрүн өрлә тер җирн мөртә залус келҗ бәәцхәдг болна: «А-а, хәәрхн, өрүн өрлә һәәһә гидг бүлән хур орҗахмби? Мадна мөрдүдт сән идг болх эн бүлән хурин хөөн», - гиҗ.

Тиим ик цогцта маңһсин гергн бәәҗ гиҗ тоолх кергтә. Мел тиим ик һолыг алхад, мөрән үзҗәхлә.

Эннь бас нег хара биш шогта тууҗ. Не, иигәд эн чилнә.

15. Биив-ятх

Кезәнә нег залу, дән болад, хаана закврар дәәнд мордна.

Не, тер көвүнд көгшн эк бәәҗ. Тегәд гергндән келнә: «Не, хәәмнь, ода би дәәнд мордҗанав, әмд ирхлә, йир сән. Кемр шалтан болхла, яахв, арһ уга. Тиигхлә тадн хоюрн үлдҗәнәт. Кемр юмн хату-мөтүчн болад бәәхлә, йир дәәнә көл зеткртә биший, - гинә. - Чи хот-хоолар түрәд-зүдәдчн одхч, тиигхлә мини эн көгшн экд сән хот-хол гиҗ бичә санаһан зов, - гинә. - Йирл махта хот чанхларн, тер буслсн көөсинь хавлҗ авад, ээҗд өгчк. Мел түнгәсчн давх юн дала ик гесн түүнд бәәхмби? - гинә. - Дәкәд чи ода күндчн, кемр цаһан көл татсна хөөн тер бичкнән тевр, эврән аср, - болна. - Энчн наснь ирсн көгшн күн чимкәд, базһад, тер бичкниг зоваһадчн бәәх», - гинә.

62

Тер учрнь иим болна: эн көвүн ухата болад, экән хармнад, тиигҗ гергнд медмҗ угаһар, теҗгәһәр келҗәх үг болҗана. Тер чансн махна көөсн гисн мел тер хотын дееҗ-кишгнь болҗана. Даң тер махна чилңнтә гиснь тер көөснд бәәдг болҗана. Тиигәд тер көвүн тиигҗ келҗәнә. Гергнь түнгиг медҗәхш.

Тер һарсн бичкнән экдән бәрүләд, экән зовх гиһәд хармнад, бас тиигҗ келҗәх үг болҗана эннь.

Не, тиигәд залу йовҗ одна. Геснь һарна, күүкн һарна, баавһа залуһин келсәр хотын көөсәр эмгиг асрна, һарсн бичкнән эмгнәс буулһхш, «Бәртн, тевртн, бәртн, бәртн», болад бәәнә. Күүкн өсәд босна. Эмгиг келнә: «Та, босад тавшад, бииләд, эн бичкниг наа- дултн, бичә уулюлтн», - гинә.

Не, иигәд-тиигәд дән чилнә. Залу зәңг уга, җил болна, хойр, һурвн, дөрвн болна, залу уга. Баавһа эмгиг үүлинь өгәдл бәәнә. Зова бәәҗ, ууля бәәҗ, хәәмнь, эмгнә хойр нүднь сохрна.

Нег дәкҗ баавһа эмгиг келнә: «Та, көгшн кишвә, босад, амарн домбр цокад, эн күүкиг аадрулад наадултн», - гинә. Сохр эмгнд арһ уга, босад, хавшад-тавшад, амарн домбр цокад, бииләд-дуулад бәәнә.

Тиигҗәтл генткн нег медәтә залу орад ирнә. «Мендвт», «Мендвт» болад сууна. Баавһа цә өгнә залуд. Иигәд-тиигҗәһәд залу келнә: «Эн кенә биив-ятхви?» - гинә.

Баавһа келнә: «Эн мини залуһин», - болна.

Залу сурна: «Залутн әлдв?».

«Ай, дәәнд мордла, зәңг уга үксн болҗахов. Әмд болхла, ирх билүс», - гинә. Эмгн хавша-тавша бәәһә, баавһа хәәкрнә: «Не, болҗ, көгшн зүгдг, өөрч күн ирсн бәәнә, медҗәхшвч», - гинә.

Эмгн келнә: «Я-а, хәәмнь, нанд нүдн бәәхш үздг, ода би яахв, чамаг болх гитл, иигәд би бәәдг күнлм хавшад-тавшад», - болна.

«Не, су», - гинә баавһа. Эмгн тагчг сууна.

Тиигәд эн залу келнә: «Эн биив-ятхитн татҗ болхий?» - гинә. Баавһа авад өгнә: «Болх, болх, татдг болхла, таттн», - гинә.

Залу авад татна тиим-тиим сәәхн айс мел көвүнәннь татдг айсмуд. Генткн эмгн келнә: «Я-а, хәәмнь, чи мини көвүн болдмч, нааран өөрдәд ирич, - гинә. - Би чамаг бәрҗ үзнәв», - болна.

Не, залу араһан зууһад, өөрдәд одна. Эмгн татн босн теврәд, үмсәд, чикнәннь ард бәәсн ашкинь бәрәд, «О, о, сәәхн иньг минь,

63