Тер кемр хулхач аашхла, һанзһднь түүмр шатхла, кен болвчн медн гиҗәнәлм. «Ой, цаатн хулхач аашна, малан саглтн», - гиҗ әмтн хулхачас саглхм бәәсн бәәҗ. Зуг цаглаһан Бурхн Багш эн тоотан эс күцәҗ. Дәкәд тер халхдан тамһта күн аашхла, бас әмтн саглхм бәәҗ: «Ой, цаатн нег чик биш ухата күн ирҗ йовна», гиһәд әмтн медчкх учрта юмн бәәҗ. Тиим хоома седклтә күн экән геснәс һарх учрта юмн бәәҗ халхдан тамһта. Эн учриг бас Бурхн Багш цагтан эс күцәҗ.

Тиигәд орчлң үлдҗ болна, хулхата-худлта, хуульта, мектә- тахта, үлү нүд үздг, чик цевр ухань цөн. Тиим бас нег сонь* учр харһҗ мана орчлң орнд...

Не, иигәд эн тууҗ чилнә.

2. Хойр бурхна тәрн

Нег дәкҗ Бурхн Багш Ноһан Дәркин гегән хойр йовад, алвтан эргәд хәләҗ йовдг болна. Нег герт орад ирнә. Беш деер эзн залунь сохр кевтдг болна, гергнь оңдан залута орн деер кевтдг болна.

Не, Бурхн Багш келнә: «Не, би эн эзн залуд нүд орулнав, - бол- на. - Хәләлч баавһань ю кеҗәхинь», - болна.

Тиигхлә Ноһан Дәркин гегән келнә: «Йир манахн төрүн бәргдхн уга», - гинә. Ноһан Дәркин гегән баавһа күүнә бурхн болдгчн.

Не, тер бийнь Бурхн Багшин гегән нүд орулчкна эзн залуд. Залу байрлад босхла, баавһань күүнә залута кевтдг болна. Залу келнә: «Пө-пө, чи мел иигәд әмтнлә унтдг күн бәәҗч, - болна. - Яһҗах ичр-һутр уга күмчи? - болна. - Сохр нүдн уга намаг хармнҗаснчн энви? - гинә. - Хәләхнчн, теңгр-бурхн бәәнә гидг мел эн, генткн нанд нүд орулчквш», - болна.

Тиигхлә шалд гитл баавһань келнә: «Хәрнь, намд ханҗанав гихнч. Чи мел нанас көлтә нүдтә болвч! Медҗәнч энүгән? Намаг үзтхә гиһәд бурхн чамд нүд орулва», - болна баавһа.

Залун амн таг, келдг үг уга. Вот так-то! Тиигхлә Ноһан Дәркин гегән келнә Бурхн Багшт: «Не, би чамд юн гиҗ келләв! Не, хәлә, медҗ ав! Йир манахн төрүн юмнд бәргдхмн биш».

Тер төләд келчксн юмн йир баавһа күүнәс хол йов, баавһала бичә холвлд гиһәд.

17

3. Әәлдхин зәрлг

Нег үйдән нигтрәд, хойрдгч үйдән холвлдад, һурвдгч үйдән һурвлҗлрад, дөрвдгч үйдән дөрвлҗрәд, тавдгч үйдән талваһад, зурһадгч үйдән җуңһарлад, доладгч үйдән дондаһад, нәәмдгч үйдән нәрдәд, йисдгч үйдән йир хол болад йир сәәнәр үзгдҗәхш, - гинә.

Тиигәд ода әлк* үйнь болҗахм, зуг экләд келнә. Би экәсн соңссан бичҗәнәв. Эк мини эцкәс соңсад дасч авсн болдг. Би бичкнәсн авн меднәв, үзләв, би өмнь бас бичләв эцкиннь тускар.

Мана бааҗаг кемр хувцан сольхар ирхлә, селәнә цуг баһчуд болн зөвин наста залус манад ирәд, өр цәәтл бааҗаг юн меднә кевтнь келүлҗ дасч авдг бәәҗ.

Зуг би ода цуһараһинь медҗәхшив. Үлгүрнь, әлк үйәснь авн эклҗ келгдҗәхнь, зуг би бас медхшв. Мини эк әлдәс эклҗ кел- синь бас, терл торд гиһәд соңссан экәсн бичҗәнәв. Ода нанд тод- рха медгдхш. Эцкәс эк кевтнь эс дассмби, аль би экәсн кевтнь эс дассм. Не, болв соңссан, дассан би танд кевтнь бичсв.

Төмр шовун нисхм, - гиҗәнә.

Һол гисн юмн усар гүүдг били, зуг тиим цаг ирх, - гинә, - цу- сар гүүхм, - гинә.

Төмр сав һарх, - гинә. Хәңкр-чиңкр татад, - гинә. Кезәнә болх- ла мел модн сав бәәдг бәәҗ.

Цаһан һуй төр медх, - гинә. Тернь баавһа күн йос медх, толһач болхм, - гиҗәнә.

Улан-улан богшудань* уснданчн күрч ядад, өвсндәнчн күрч ядад бәәх, - гинә. Тернь революц болҗана, гелңгүдиг авад суулһчксн цаг болҗана.

Хар эцкә* көвүн халхастн ташад, хаалһттн орулх, - гинә. Тернь Ленин болна. Эн Ленинә туск гелңгәс өмн, төмр шовунас өмн бичгднә.

Дәкәд келнә: «Һол гисн юмн цусар гүүх», - гинә.

Хар-хар богшудаснь уснданчн күрч ядад, өвсндәнчн күрч ядад бәәх, - гинә. Тернь мана әәрмд одсн залусиг авад, Молотовск ГЭС-д авч ирәд, түүрм кечксн цаг болҗана.

Дәкәд келнә: «Харһа герин сүүдрт харалад суухт, - гинә. Хамаһас ирсәнчн медҗ ядад, хамаран одханчн медҗ ядад», - гинә.

18

Нохан толһан дүңгә өдмгән сүүвдчкәд, нойн орслаһан тооцл- дад, мел авцтаһасн өгцтә талан тусхт, - гинә.

Залу кү үзх биш, залу күүнә хувц үзхләрн, ик өврмҗ кехт, - гинә. Мел эн йовдл би эврән тер бичкн цагтан нүдәрн үзәд, һарарн бәрләв, Сибирт д[еревня] Москвад [19]45 җ., эн «Әәлдхин зәрлгин» келсн келвриг, хәәрхн.

1945-гч җил бидн нег долан-нәәмн өрк-бүл Тюменя обл., Ве- лижанск р-н, д. Москвад биләвдн. Тиигәд нег амрдг өдр генткн би әлдәсви гертән ирҗәнәв. Гер гиҗ нег ик гидг клубд бидн цуһар бәәдг биләвдн. Зуна цаг билә.

Не, намаг орҗ ирхлә, би үзҗәнәв: мана гергчүд цуһар нег күрң залу күүнә костюмиг неҗәдәр авад бийдән зөрүләд үмслдәд, «Ю-у, кенә костюм эн болхм? Акад юмби, ода күртл яһад эн хулдад ид- чклго бәәдг, акад юмби? А, яһсн сәәхн юмн! Ямаран сонь хәләһит! Залу күүнә хувцн гиһәд иим сәәхн юмнчн!» гилдәд мел өврлдәд, нам зәрмнь нульмс асхад уульҗчн бәәнә.

Тиигҗәтл һазаһас Истәнә Отха гиһәд гергн орҗ ирҗәнә, тиигхлә эдн нам биш Отхад келҗәнә: «Эй, хәләһич, ю-у, яһсн сәәхн, сонь юмби, дәрк, эн залу күүнә костюм хәләһич», - болна. Тиигхлә Отха келнә: «Я-а, я-а, тадн тас сохр болвзгот. Энтн мини залуһин Истәнә костюм», - гинә. Тиигхлә теднь сурна: «Ай, шалврнь бәәни?» - гинә. Отха келнә: «Уга. Шалврнь боднцгас хулдчклав. Эн костюминь герәсн гиһәд би бийдән үлдәләв. Үвлин цагт фу- файк дотр өмсдв. Ода дулан гиһәд герт өлгчкләв, - болҗана. - Я-а, я-а, тадн намаг өмсч йовсиг үздго билтә», - гинә. Тиим йовдл би үзләв.

А тер харһа гер гисинь бас тер Москвад, тер клубнь харһа ик-ик моддудар кесн гер билә. Хоорнднь мох тәвәд, дотр һаза уга әдл тиим гер билә. Тиигәд мана гергчүд көдлмшәсн ирчкәд амрдг өдртән, һаза сүүдрт суучкад, уульдм: «Я-а, бидн кезә хәрхми, хәәрхн? Эн хар таш харңһу ө-шуһу модн дотр нам өмнк үзг, ардк үзг әлд бәәхнь медгдхш, хәәрхн. Нег бичкн зуур модн заагур нарн үзгдчкәд, дәкәд уга болҗ оддг, нам әләс ирсән меддг арһго, әлдәрән йовҗ көдлҗәхәнчн меддг арһго», - гиһәд уульдг билә.

Дәкәд болхла кедг көдлмш күнд, һазр малтхм болҗана. Олдг мөңгнь дегәд бичкн, нам тер нег тавн зун гр. өдмгән цааснд бичүләд авдг, кемр сар чиләд авцан авх болхла, авдг авц уга: «Эй,

19