ХАН
НҮҮДГ ӨДР
Зулын
хөөн тав хонад, хан нүүнә гиҗ келгднә.
Эн өдр үмс-тоос һарһх йосн угачн, эс гиҗ
гер дотркиг бас сәвүрдшго. Тер юңгад
гихлә хан гисн бурхн болдгчн, юунд
болвчн хүврәд ирх, деерәс аралҗн боладчн,
гер дотр хорха боладчн йовх, үкрин сүл
деегәр шовун боладчн нисх.
Тер
төләд эн өдрмүдт тас әмтә юм авршго,
тоос бүргүлҗ гер арчшго. Эн тоотыг мана
эцк экд зааҗ өгч. Йир эн күүкдтән эн
тоотыг за, - гиҗ.
Тер
төләд би ода бийнь хорха-аралҗ тас
ямаранчн цагла алдго, цеерлдв...
Кезәнә
болхла, көвүнд гер авна гисн йир амр
юмн биш бәәҗ. Тиигәд келдг бәәҗ. Тернь
үлгүр болад үлдҗ. Йир тохм муутын көвүнд
бичә одыч, уңг муутын күүк бичә авич
гиҗ түдү дүңгә тохм-уңгинь хәләһәд,
сурад, соңсад, долан үй күртлнь шинҗдлг
бәәҗ.
Күүкиг
3 - 4 җил өмнәснь кү илгәһәд тер һазр
талнь шинҗлдг бәәҗ. Ю кеҗ чадна, үүлтәй
һартан, арс ишкә кеҗ чадни, хатхмр
хатхни, нам яһҗ йовна, һаран яһҗ дайлна,
яһҗ унтна, яһҗ инәнә, цуг кевтнь шинҗлдг
бәәҗ.
Күүкнд
6 дәкҗ әрк орулад, 7-гч цагтнь буулһдг
бәәҗ. Тер күүк авхар одсн гиичән улсла
күүкнә һазрин медәтә әмтн үгәр шүүлддг
бәәҗ. Кемр көвүнә һазрин гиичән улс
шүүгдхлә, йир ичртә юмн болдг бәәҗ: я-а,
кергтә улс биш бәәҗ, гиҗ. Эс гиҗ күүкнә
һазрас әмтн шүүгдхлә. Тиим бас нег учрта
бәәҗ.
Гиичән
улст далын махиг тәвнә. Тер гиичән күн
махинь идчкәд, ясинь цәәлһх зөвтә, эс
гиҗ тер махиг идх зөвго. Тиигхлә шүүгдснә
темдг тернь. Дәкәд кемәлһдг ясиг бас
эс кемәлһхлә, тер бас шүүгдснә темдг
болна.
Тер
нәәрт ут дууг өр цәәтл дуулдг болна.
Мел цуһар оңцдан, нег дууг хойр дәкҗ
дуулҗ болшго. Бинь бас өвәрц, биилҗ
йовад, зогсчасн залусас нег залу, эс
гиҗ хойр залу шүүрч авад, хавчад
133
Күүк яһҗ шинҗлдг, көвүнд яһҗ гер авдг
хойр
ташадан, биилдг бәәҗ. Эс тиигҗ биилхлә,
бас шүүгддг болҗ тоолгдна.
Нәр-хүрмд
мана эцкиг кезәнә даң авдг бәәҗ, юңгад
гихлә мана бааҗа тиигҗ биилдг бәәҗ:
биилн йовҗ хойр кү шүүрч авад, цаарань
көлән цокад, сагсрад биилдг бәәҗ. Тиим
чидлтә бәәҗ. Би ода саннав, мел мана
бааҗад Мазн Баатрин цусн бәәҗ гиҗ мел
худл гиҗ санҗахшв.
Тиим
учрта хүрм болдг бәәҗ кезәнә. Басчн
сәәхн цаг бәәҗ гиҗ саннав.
Хадмудыннь
нерднь тооһин темдгтә бәәҗ. Үлгүрнь,
Тавн, Зурһан, Долан... Тиигәд берәчүд
иигҗ келдг бәәҗ: «Я-а, цаатн Тавнас үлү
аашна», Зурһан аашна, эс гиҗ Доланас
үлү, Нәәмнәс үлү.
Кемр
Хар, Цаһан, Көк, Ноһан гидг нертә хадм
бәәхлә, иигҗ келдг бәәҗ: Хар - Баран,
Цаһан - Гилән, Ноһан - Девән, Шар - Әңгр,
Көк - Цеңкр, Улан - Нелән.
Йирин
аав-ээҗ, авһ-наһцх, залуһин өөрхн
садн-элгиг шишлң келдг ачта нерәдлһн
бәәҗ: бааҗа - баав, җееҗә - аак, дәдә - ик
наһцх, бичкн наһцх, ик зеекә-бичкн зеекә.
Кемр
Ноха гидг хадм бәәхлә, Тәәһн, Балтг,
Һаха гидг хадм бәәхлә, Һазр худрдг.
Өдгә
цагт нег бер шин ирсн бәәсн һурвн хората
кварт[ирт] пол уһахов эн. Тегәд аав ээҗ
хойр бәәҗ көгшәрг. Мел пол уһахларн,
керлддг бәәҗ: «Уһасн пол хагсалго, мел
ик көләрн цааран-нааран йовлдад бәәнәт»,
- гинә.
Нег
дәкҗ өвгн синцәс* хораһурн мөлкәд
һарарн, нег көлән өргәд орҗ аашна. Бер
үзәд, хәәкрнә: «Ода эннь юн әәл болҗахм?»
- болад. Хадмнь келнә: «Ай, ода яахм бидн,
чи мел керлднәч маниг, ик-ик көләрн
цааран-нааран йовлднат гиһәд, не, тиигәд
бидн эмгн өвгн хойр һарарн йовдг
дасчанавдн», - болна. Не, мел чик эсий?
134
Йирин яһҗ юмнас хадмндг берәчүд
КӨВҮН
ҮРӘР ХӘТӘР КҮН ҺАЗР ТӘКЛҺН
Кезәнә
көвүн үрәр хәтәр* күн көвүн һарсн һазран
тәкдг бәәҗ.
Тер
йовдлыг би тар-тур меднәв. 1936 җил мини
дү Бадм һарсн һазр Һолын Худг гидг һазр
бәәҗ. Тиигәд тер һазрасн һарад, нүүҗ
йовнавдн, хойр тал бичкн мод шатасн һал
асчана. Һал дотр хөөнә ясн үзгднә. Тиигн
гихнь хөөнә амн нурһ тер һал-һулмт
дотрнь шааһад, деернь мод хаяд, өөк-тос
хаяд, тиигәд тер хойр һалын хоорндаһар
нүүҗ һарх тиим учрта юмн бәәҗ.
Хөөнь
манд мана баав-экмдн келҗ цәәлһҗ өглә.
Эс гиҗ тер көвүн һарсн һазриг ачлҗах
йовдл болдгчн. Мана эцк соңсврч күн
болад, ю болвчн меддг бәәҗ. Тер учрар
тиигәд тиигҗ һазр тәксинь би бас тар-тур
меднәв. Не, эн чилвә.
ЙОР
Залу
күн элкән теврдго. Мел һанцарн үлднәв
гисн йор гинә.
Залу
күн гер дотр ишкрн дуулдго. Зовлң
дуудҗах йор гинә.
Залу
күн мөрнә толһа цокдгочн.
Гергн
күн гедргән кевтчкәд, хойр һаран толһа
деерән бәрдго. Гем-шалтг дуудҗах йовдл
гиҗ келдгчн.
Гергн
күн бас элкән теврдго. Бас мел һанцар
үлднәв гисн йор.
Гергн
күн нурһан үүрдго. Бийдән ик зовлң
дуудҗах.
Гергн
күн хойр сүвәһән тулдго. Йир ик саната
күн гиҗ тоолгддгчн.
Гергн
күн орндан уульдго. Зовлң ик гиҗ орндан
бичә ууль.
Гергн
күн орндан дуулдго. Җирһл ик гиҗ орндан
бичә дуул.
Гергн
күн ишкрдго. Йир ик му йор гидгчн.
Гергн
күн нарн суусна хөөн харал тәвдго. Иигҗ
тәвсн харал нам әмнд күрдг гиҗ келдгчн.
Цаг
биш цагла хара дуулдго. Бас му йор
болдгчн.
Гергн
күн хойр көлән җииҗ суудго. Эн бас му
йор гиҗ тоолгддгчн.
135
Гергн
күн хо бүрүллә толһа нүцкн йовдго. Бас
му йор.
Нохаг
гергн күн көләрн девсдго.
Өрүн
керә бәәгхлә, сән зәңг авч ирдг,
Үдән
керә бәәгхлә, гиич ирдг, Асхн керә
бәәгхлә, хонц ирдг.
Баавһа
күн залу күүнә шалвр өмссн йир му йорта
йовдл. Эн ик кезәнә «Әәлдхин зәрлгт»
һарч одсн юмн болдгчн. Эн йовдл залу
күүнә сүр дарҗах йовдл болдгчн. Ахрар
медүләд келхлә, залу киистә юмн уга
болтха гисн йорта юмнчн. Тәәлврнь тер.
Не, тиигәдчн ода баһ наста залус, баһчуд
хорад бәәдгнь энчн болхов. Яһҗ медхв.
«Әәлдхин
зәрлгт» һарч одсн юмн болдгчн тиим цаг
ирх: Күн аашна, зуг кен медх залу эс гиҗ
баавһа аашхинь? Не, ода эн худлий? Толһань
үсн уга, шалврта, картузта*. Не, кемб эн?
Тәнәд ав. Хәләхлә, ямаран көгшн эмгн
шалврта, хоҗһр толһата, амн-хамран
улалһчксн, алтн- мөңгәр бумблчксн йовна.
Эн мел юн сән йорта юмн болх билә.
Үрн-саднаннь сүр дарҗах йовдл эн.
Кезәнә
күнд, гестә гергнәс кен һархинь иигҗ
меддг бәәҗ, хө алсн цагтан.
Дотринь
йүүҗ авчкад, семҗнә нег захднь уульха
гиҗ нег бичкн нимгн арсн болсн юмнд усн
бәәнә. Би энүг мел нүдәр үзләв. Не, эн
усиг балгар керчәд әрүхн асхна. Тиигәд
меднә терүгәр геснәс, тер күнд гергнәс
көвүн һарх, эс гиҗ күүкн һархинь. Тиим
бас нег сонь юмн бәәдгчн. Мел тиигәд
нег хәләтн.
136
Т.С.
ТЯГИНОВА ҺАРҺСН ДУД
(1967-1996 гг.)
Авторские
песни
137
