СУЧАСНЫЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦАЗНАЎСТВА: НОВЫЯ ПАДЫХОДЫ, КРЫНІЦЫ, МЕТАДЫ Ў ВЫВУЧЭННІ ГІСТОРЫІ ЕЎРОПЫ І БЕЛАРУСІ
4.Kutrzeba, St. Historya ustroju Polski w zarysie : w 4 t. / St Kutrzeba. – Warszawa, 1920. – T. 4. – S. 302.
5.Feldman, J. Europa w wieku oświecenia (1715–1789). W świetle żródel / J. Feldman. – Kraków, 1924. – S. 119.
6.Handelsman, M. Historyka. Zasady metodologii i teorii poznania historycznego [Электронный ресурс] / M. Handelsman. – Режим доступа: https://books.google.by. – Дата доступа: 25.08.2018.
7.Kutrzeba, St. Historia ustroju Polski w zarysie : w 4 t. – Lwów, 1914. – T. 2. – S. 315.
Александр Станиславович Буйновский, ГУО «Средняя школа № 15 имени Д. М. Карбышева г. Гродно», г. Гродно, Республика Беларусь.
Aliaksandr Buinouski
Secondary School № 15 Named D. M. Karbyshev of Grodno, Grodno, The Republic of Belarus e-mail: sanya.buinyi@mail.ru
THE FALL OF THE POLISH-LITHUANIAN COMMONWEALTH IN THE ASSESSMENT OF STANISLAV KUTSHEBA
The objective of the article is a qualitative study of the causes of the fall of the Commonwealth in the assessment of the Polish historian Stanislav Kutzheba. The tasks of this article: to demonstrate the views of this historian of the interwar period on the causes of the fall of the PolishLithuanian Commonwealth, to identify the features characteristic of his views. This article will help expand the understanding of the causes of the fall of the Polish-Lithuanian Commonwealth, demonstrate the view of a particular Polish historian on this problem in a specific historical period.
Keywords: Polish-Lithuanian Commonwealth, historiography, reasons, premises, interwar period.
УДК 908:930/1
А. М. Загідулін «ЗАХОДНЯЯ БЕЛАРУСЬ» І «ЗАХОДНЯЯ УКРАІНА»: РАЗУМЕННЕ ТЭРМІНАЎ У СУЧАСНАЙ ГІСТАРЫЯГРАФІІ
Представлено современное понимание терминов «Западная Беларусь» и «Западная Украина». Изучение историографии позволило автору сделать вывод, что в современной белорусской исторической науке термин «Западная Беларусь» имеет устойчивое значение и означает территории, находившиеся в составе межвоенной Польши и в 1939 г. вошедшие в состав СССР. Автор отмечает наличие научной дискуссии по точному определению территории и населения Западной Беларуси. В современной украинской историографии термин «Западная Украина» не является устойчивым для однозначного определения украинских земель в составе Польши. Украинскими учеными чаще используются традиционные историко-географические названия: Восточная Галиция, Западная Волынь, Холмщина, Подлясье, Полесье.
Ключевые слова: Западная Беларусь, Западная Украина, историография, Восточная Галиция, Западная Волынь, Холмщина, Подлясье, Полесье.
Погляды гісторыкаў на розныя аспекты развіцця міжваеннай Заходняй Беларусі ў Польшчы і Беларусі часам дыяметральна адрозніваюцца. У прыватнасці, геаграфічныя межы і склад насельніцтва Заходняй Беларусі з’яўляюцца дыскусійнымі ў гістарычнай навуцы. Сам тэрмін «Заходняя Беларусь» з’яўляецца агульнавыкарыстальным толькі ў беларускай гістарыяграфіі. Польскія гісторыкі адмоўна ставяцца да вышэйзгаданага паняцця з той прычыны, што яно ўказвае на этнічную прыналежнасць дадзенай тэрыторыі. У працах польскіх аўтараў і гістарычных дакументах польскага паходжання выкарыстоўваюцца тэрміны «паўночна-ўсходнія крэсы (ускраіны)», «усходнія ваяводствы», «паўночна-ўсходнія ўскраінныя землі ІІ Рэчы Паспалітай». Польскія гісторыкі А. Бергман, Я. Е. Мілеўскі выводзяць паходжанне тэрміну «Заходняя Беларусь» ад Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі, створанай у кастрычніку 1923 г., якая імкнулася далучыць гэту тэрыторыю да БССР і адлюстроўвала такія памкненні нават у сваёй назве [1; 2]. І. І. Коўкель не пагаджаецца з польскімі калегамі і сцвярджае, што тэрмін «Заходняя Беларусь» узнік восенню 1920 г. для абазначэння беларускіх земляў, якія раней уваходзілі ў склад Віленскай і Гродзенскай губерняў. Заходняй Беларуссю павінна была называцца буферная дзяржава, якая на правах аўтаноміі магла ўвайсці ў склад Польскай дзяржавы [3]. У. М. Міхнюк адзначае моцную блытаніну ў беларускай гістарыяграфіі ў вызначэнні тэрыторыі і насельніцтва, здаецца ўсім знаёмай Заходняй Беларусі. Гісторык увогуле прапаноўвае лічыць назву «Заходняя Беларусь» не палітычнай, а чыста геаграфічнай, якая ўзнікла значна раней за 20-я гг. ХХ ст. [4].
Цікава звярнуцца да яшчэ аднаго спрэчнага тэрміна з палітычным падтэкстам, што выкарыстоўваўся ў суседзяў па геапалітычнай сітуацыі. Маецца на ўвазе тэрмін «Заходняя Украіна». Спецыяльных даследаванняў паходжанню назвы «Заходняя Украіна» украінскія гісторыкі не прысвяцілі.
Сітуацыя з дадзенай назвай больш складаная. Калі Заходняя Беларусь у беларускай гістарыяграфіі – тэрмін даволі адназначны, то пад Заходняй Украінай у сучаснай украінскай гістарыяграфіі разумеюць розныя тэрыторыі ў розныя гістарычныя эпохі. Па-першае, пасля падзелу украінскіх земляў па Дняпры ў сярэдзіне XVII ст. тэрмін «Заходняя Украіна» выкарыстоўваўся для земляў, што не трапілі пад уладу Расіі. Гаворачы пра перыяд пасля падзелаў Рэчы Паспалітай, украінскія гісторыкі пад Заходняй Украінай разумеюць тэрыторыі, што ўвайшлі ў склад Аўстрыі, пазней Аўстра-Венгрыі. Ну і зразумела, Заходняя Украіна – тэрыторыя, што ў 1920–30-я гг. знаходзілася ў складзе Польшчы. Але датычна апошняга выпадку на сённяшні дзень існуюць варыянты. Адназначна агулам усе украінскія землі ў складзе Польшчы Заходняй Украінай называе савецкая украінская гістарыяграфія, што вывучае традыцыйныя для марксісцкай гістарыяграфіі пытанні [5]. Праўда, традыцыі савецкай гістарыяграфіі можна назіраць і ў сучасных манаграфіях, дзе прадметам даследавання выступаюць з’явы і падзеі, вывучэнне якіх было актуальна ў савецкі час: нацыянальна-вызваленая барацьба, дзейнасць таварыства «Просвіта» і інш. Тут геаграфічнымі межамі выступаюць землі Заходняй Украіны [6; 7].
У постсавецкі час большасць украінскіх аўтараў, што даследуюць тэматыку, звязаную з украінскімі праблемамі ў міжваеннай Польшчы, тэрміна Заходняя Украіна стараюцца пазбягаць. Справа ў тым, што украінскія рэгіёны, якія ў міжваенны час знаходзіліся ў складзе Польшчы, маюць свае традыцыйныя гісторыка-
71
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
геаграфічныя назвы: Заходняя Валынь, Усходняя Галіцыя, Холмшчына, Падляшша і Палессе. Усходняя Галіцыя – частка былой Галіцыі, што мела аўтаномію ў складзе Аўстра-Венгрыі. На яе тэрыторыі Польшча ўтварыла тры ваяводствы: Львоўскае, Станіславоўскае і Тарнопальскае. Прычым большая заходняя частка Львоўскага ваяводства займала карэнныя польскія тэрыторыі з польскім насельнітцвам. У выніку савецкапольскай вайны ў склад Польшчы трапілі землі, што раней знаходзіліся ў складзе Расійскай імперыі. Тут у лютым 1921 г. утвораны Валынскае (з цэнтрам у Луцку), Палескае (цэнтр – Брэст) і Навагрудскае ваяводствы. Знакаміты украінскі гісторык, спецыяліст па праблемах міжваеннага перыяду С. Кульчыцкі ў адным з тамоў 15томнай агляднай гісторыі Украіны “Украіна крізь віки» апошнія згаданыя тры ваяводствы называе паўночназаходнімі землямі (у адносінах да ўсёй украінскай тэрыторыі). Польская ўлада імкнулася захаваць падзел паміж былымі аўстрыйскімі і расійскімі тэрыторыямі і нават захавала былую мяжу Расійскай імперыі і АўстраВенгрыі так званы Сакольскі кардон. Такім чынам, Заходняя Украіна ўяўляла сабой даволі неакрэсленую і неаднародную тэрыторыю, куды ўваходзіла адасобленая Усходняя Галіцыя і ваяводствы, якія беларуская гістарыяграфія адносіць часткова да Заходняй Беларусі (Палескае ваяводства, на Навагрудскае украінцы не прэтэндуюць). Праблема размежавання Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі пакуль застаецца спрэчнай.
У сучаснай украінскай гістарыяграфіі ўсё больш з’яўляецца прац, што вывучаюць разнастайныя праблемы ў межах не Заходняй Украіны, а менавіта згаданых гісторыка-геаграфічных рэгіёнаў: Усходняй Галіцыі, Заходняй Валыні, Холмшчыны, Падляшша і Палесся [8; 9; 10; 11; 12], або канкрэтных ваяводстваў [13].
Цікава, што Палессе С. Кульчыцкі без ваганняў лічыць украінскай тэрыторыяй, прычым зусім бездоказна. Пасля Рыжскага міру колішняя Валынская губерня Расійскай імперыі была падзелена: Заходняя Валынь і Палессе перайшлі да Польшчы, Усходняя Валынь (Жытоміршчына) – засталася ў межах УССР. Калі ў дачыненні да іншых украінскіх тэрыторый, што апынуліся ў складзе Польшчы, С. Кульчыцкі прыводзіць дадзеныя аб нацыянальным складзе насельнітва ў працэнтах, даказваючы наяўнасцю украінцаў прыналежнасць рэгіёнаў да Заходняй Украіны. Гаворачы пра Палессе, такіх доказаў з указаннем працэнтаў аўтар не прыводзіць. У якасці доказаў – згадвае, што заходнеўкраінскія землі – тыя, што былі ў складзе Валынскай губерні. Прафесар апусціў тую інфармацыю, што Пінск і Піншчына былі абвешчыны ў складзе Украінскай Народнай Рэспублікі. Далей у тэксце знаходзім яшчэ адзін доказ украінскасці Палесся. Гаворачы пра нізкі ўзровень нацыянальнай самасвядомасці жыхароў Заходняй Валыні, асабліва Палесся, прафесар С. Кульчыцкі прыводзіць прыклад перапісу 1931 г., калі на Палессі было «зарэгістравана каля 700 тысяч чалавек, якія не назвалі сваёй роднай мовай украінскую. Мову, на якой яны размаўлялі (украінскую, звычайна), яны называлі “тутэйшай”, “мясцовай”, хлопскай» [14, с. 296, 282].
Як адзначалася вышэй, тэрмін «Заходняя Беларусь» польскія гісторыкі звязваюць выключна з Камуністычнай партыяй Заходняй Беларусі і тэрыторыю Заходняй Беларусі вызначаюць па населеных пунктах, у якіх дзейнічала КПЗБ. Па аналогіі паспрабуем разабраццца з варыянтам камуністычнага паходжання тэрміна «Заходняя Украіна» і, адпаведна, з тэрыторыяй, на якой яна дзейнічала. Яшчэ ў лютым 1919 г. зроблена спроба ўтварыць Камуністычную партыю Усходняй Галіцыі, якую ўзначаліў Карл Саўрыч (Максімовіч). Пасля захопу Галіцыі савецкімі войскамі і ўтварэння Галіцкай ССР КПУГ адрадзілася летам 1920 г. Фактычна, яна стала абласной арганізацыяй КП(б)У, хаця і захоўвала фармальна самастойнасць. Пасля захопу Польшчай заходніх земляў Камінтэрн прыняў рашэнне падпарадкаваць мясцовых камуністаў Камуністычнай партыі Польшчы. ЦК КПП не прызнаваў аўтаномных правоў галіцкіх камуністаў і неўзабаве Камуністычная партыя Усходняй Галіцыі раскалолася на КПУГ-афіцыйную і КПУГ-апазіцыйную. У снежні 1922 г. Камінтэрн у катэгарычнай форме абавязаў абедзьве КПУГ аб’яднацца. На аб’яднаўчай канферэнцыі ў чэрвені 1923 г. была прынята назва Камуністачная партыя Заходняй Украіны і яе дзейнасць распаўсюдзілася на ўсе ўкраінскія землі ў складзе Польшчы [14, с. 301]. Трэба сказаць, што Камінтэрн рэгуляваў, каб тэрыторыя дзейнасці КПЗБ, КПЗУ і КПП не накладваліся адна на адну. Гэтая тэрыторыя, вызначаная камуністамі, можа служыць адным з варыянтаў размежавання Заходняй Украіны і Заходняй Беларусі.
С. Кульчыцкі з’яўляецца спецыялістам па міжваенннай гістораі Украіны, але старой савецкай школы. Сучаснай, арыентаванай на заходнееўрапейскую метадалогію, з’яўляецца кніга Львоўскага даследчыка Яраслава Грыцака «Нарысы гісторыі Украіны: фарміраванне сучаснай украінскай нацыі ХІХ–ХХ стагоддзя» [15, с. 340]. Ён адзначае, што Заходняя Украіна не з’яўляецца сталым гісторыка-геаграфічным паняццем. Сцвярджае, што дадзены рэгіён ахоплівае тэрыторыю, якая да 1939 г. не знаходзілася пад уладай Расіі і Савецкага Саюза. Пасля завяршэння першай сусветнай вайны тэрыторыя Заходняй Украіны стала нашмат большай, чым яна была падчас габсбургскай улады. Аўтар пералічвае канкрэтныя гісторыка-геаграфічныя рэгіёны: Валынь, Палессе і Холмшчына ўвайшлі ў склад адноўленай Польскай дзяржавы, Бесарабія трапіла пад уладу Румыніі. Я. Грыцак не абмяжоўвае заходнеўкраінскія землі толькі міжваеннай Польшчай: «Заходнеўкраінскія землі у перыяд з 1919 па 1939 гг. падзялілі між сабой тры дзяржавы – Польшча, Румынія і Чэхаславакія» [15, с. 341]. Аўтар таксама адзначае, што палякі не прызнавалі тэрміна Усходняя Галічына, якая магла прэтэндаваць на пэўную аўтаномію, і выкарыстоўвалі для гэтых тэрыторыі назву «Усходняя Малапольшча».
Ва Украіне на сённяшні дзень выдадзена даволі многа аглядных кніг «Гісторыя Украіны», падручнікаў, аўтарскіх і калектыўных. Аўтар сучаснага агляднага пяцітомніка «Нарысы навейшай гісторыі Украіны» А. Русначэнка выкарыстоўвае агульную назву «заходне-ўкраінскія землі», але толькі ў назве раздзела. У тэксце
72
СУЧАСНЫЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦАЗНАЎСТВА: НОВЫЯ ПАДЫХОДЫ, КРЫНІЦЫ, МЕТАДЫ Ў ВЫВУЧЭННІ ГІСТОРЫІ ЕЎРОПЫ І БЕЛАРУСІ
ідзе канкрэтызацыя: Усходняя Галіцыя, Валынь, Холмшчына, Падляшша, Палессе. Упамінаецца і тэрмін «Заходняя Беларусь» – у якасці абазначэння земляў, населеных беларусамі [16, с. 535].
Пасля вайны ва УССР і незалежнай Украіне тэрмін «Заходняя Украіна» выкарыстоўваецца як чыста геаграфічны тэрмін пераважна ў двух варыянтах: 1)Львоўская, Тарнопальская і Івана-Франкоўская вобласці, 2) сем абласцей, да вышэйзгаданых дадаюцца Валынская, Ровенская, Чарнавецкая і Закарпацкая [17].
Назвы «Заходняя Украіна» і «Заходняя Беларусь» актыўна выкарыстоўваліся савецкімі публіцыстамі, гісторыкамі і палітыкамі. Дадзенымі тэрмінамі абазначаліся землі, населеныя беларусамі і украінцамі, на якія прэтэндаваў Савецкі Саюз. Для беларускай гістарыяграфіі сітуацыя, фактычна, не змянілася і ў постсавецкі час.
У сучаснай украінскай гістарычнай навуцы «Заходняя Украіна» не з’яўляецца адназначным гісторыкагеаграфічным тэрмінам. У розныя гістарычныя перыяды і розных гістарычных умовах дадзены тэрмін абазначаў розныя тэрыторыі. Тэрмін «Заходняя Украіна», у адрозненне ад тэрміна «Заходняя Беларусь», сёння не мае адназначнай прывязкі да міжваеннай Польшчы. Ён працягвае выкарыстоўвацца, але больш часта можна ў сучаснай гістарычнай літаратуры сустрэць традыцыйныя назвы гісторыка-геаграфічных рэгіёнаў: Усходняя Галіцыя, Заходняя Валынь, Холмшчына, Падляшша, Палессе.
Cпіс літаратуры
1.Мілеўскі, Я. Е. Заходняя Беларусь: Да пытання тэрыторыі і насельніцтва / Я. Е. Мілеўскі // Беларускі гістарычны часопіс. – 1998. –
№3. – С. 40–42.
2.Хадубскі, А. Інтэрпрэтацыя паняцця «ўскраіны» з пункту гледжання развіцця цывілізацый / А. Хадубскі // Беларускі гістарычны ча-
сопіс. – 1999. – № 4. – С. 20–28.
3.Коўкель, І. І. Аб паходжанні тэрміну «Заходняя Беларусь», яе тэрыторыі, нацыянальным і канфесійным складзе насельніцтва (1921– 1939 гг.) / І. І. Коўкель // Этносоциальные и конфессиональные процессы в современном обществе : материалы междунар. науч. конф., Гродно, 16–18 нояб. 1999 г. / Гродн. гос. ун-т. – Гродно : ГрГУ, 2000. – С. 407–415.
4.Міхнюк, У. М. Заходняя Беларусь: да пытання тэрыторыі і насельніцтва (гістарыяграфічныя нататкі) / У. М. Міхнюк // Беларускі гістарычны часопіс. – 2004. – № 11. – С. 14–21.
5.Васюта, І. К. Соціально-економічні відносіны на селі Західної Україны до воз’єднання / І. К. Васюта. – Львів : Вища школа, 1978. – 192 с.
6.Гаврілів, І. О. Західна Україна у 1921–1941 роках : нарис історіі боротьбы за державность : моногр. / І. О. Гаврілів. – Львів : Вид-во Львівской політехніки, 2012. – 472 с. ;
7.Зуляк, І. Діяльность «Просвіты» у Західнії Україні в міжвоеннії період (1919–1939) / І. Зуляк. – Тернопіль : Воля, 2005. – 346 с.
8.Марківська, Л. Українська інтелігенція Волині між двома світовими війнами : автореф. дис. … канд. іст. наук : 07.00.01 – історія України / Л. Марківська ; Чернівецьк. нац. ун-т ім. Ю. Федьковича. – Чернівці, 2003. – 14 с.
9.Раєвич, Т. Український жіночий рух на Волині (1921–1939 роки) : автореф. дис. … канд. іст. наук : 07.00.01 / Т. Раєвич. – Чернівці,
2006. – 20 с.
10. Доброчинська, В. Інтелігенція в культурному житті Західної Волині (1921–1939) : дис. … канд. іст. наук 07.00.01 – «Історія України» / В. Доброчинська ; Ін-т українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України, Ін-т народознавства НАН України. – Львів, 2006.
11. Борщевич, В. Українське церковне відродження на Волині (20–40-ві рр. XX ст.) : моногр. / В. Борщевич. – Луцьк : РВВ «Вежа» Волин. держ. ун-ту ім. Лесі Українки, 2000. – 254 с.
12. Пономаренко, С. Культурно-освітні організації Волині 1921–1939 рр. : дис. … канд. іст. наук : 07. 00. 01 – історія України / С. Пономаренко. – Луцьк, 2001. — 226 с.
13. Степанюк, С. Театральне життя Волинського воєводства 1921–1939 рр. : дис. … канд. іст. наук : 07. 00. 01 – Історія України / С. Степанюк. – Луцьк, 2011.
14. Кульчицкий, C. Украина між двома війнами / С. Кульчицкий // Україна крізь віки. У 15 т. Т. 11. – К. : Альтернатива, 1999. – 336 с. 15. Грицак, Я. Й. Нарис історії України: Формування модерної української нації ХIХ – ХХ ст. / Я. Грицак. – Киів : Yakaboo, 2019. – 656 с. 16. Русначенко, А. Нариси новітньоі історіі Украіни. У 5 кн. Кн. 2 / А. Русначенко.– Київ : Олег Філюк, 2015. – 716 с.
17. Ярменич, Я. В. Західна Україна / Я. В. Ярменич // Енциклопедія сучасної України [Электронны рэсурс]. – Рэжым доступу: http://esu.com.ua/search_articles.php?id=15884. – Дата доступу: 26.11.2019.
Аляксей Мікалаевіч Загідулін, Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы, г. Гродна, Рэспубліка Беларусь.
Aliaksei Zahidulin
Yanka Kupala State University of Grodno, Grodno, The Republic of Belarus
e-mail: azagidulin@tut.by
«WESTERN BELARUS» AND «WESTERN UKRAINE» INTERPRETING THE TERMS IN MODERN HISTORIOGRAPHY
The article is devoted to the meaning of the terms «Western Belarus» and «Western Ukraine». A study of Belarusian and domestic historiography allowed the author to conclude that in modern Belarusian historiography the term «Western Belarus» has a stable meaning and means the territories that were part of Poland and in 1939 became part of the USSR. In modern Ukrainian historiography, the term «Western Ukraine» is not stable for the unambiguous definition of Ukrainian lands as part of Poland. Ukrainian scientists often use the traditional historical and geographical names Eastern Galicia, Western Volhynia, Kholmshchina, Padlyashsha, Palesse.
Keywords: Western Belarus, Western Ukraine, historiography, Eastern Galicia, Western Volhyniа, Kholmshchina, Padlyashsha, Palesse.
УДК 94(476)
А. С. Горны
БЕЛАРУСКІ НАЦЫЯНАЛЬНЫ РУХ У МІЖВАЕННАЙ ЗАХОДНЯЙ БЕЛАРУСІ: АНГЛАМОЎНАЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ ПРАБЛЕМЫ
Проводится анализ основных достижений англоязычной историографии по изучению проблемы развития белорусского национального движения в Западной Беларуси в межвоенный период. Раскрываются основные теоретические подходы и взгляды зарубежных историков в отношении проблемы деятельности различных белорусских политических организаций и структур в Западной Беларуси.
Ключевые слова: историография, белорусское национальное движение, Западная Беларусь, Николай Вакар, Пер Рудлинг, национализм.
73
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
За апошнія 80 гадоў гісторыя Заходняй Беларусі ў міжваенны перыяд была дастаткова добра адлюстравана ў айчыннай гістарыяграфіі. У сучаснай беларускай гістарычнай навуцы дадзеная тэматыка набыла значную папулярнасць, у першую чаргу, дзякуючы наяўнасці і захаванню архіўных фондаў міжваеннай Польшчы ў беларускіх і замежных дакументасховішчах. Значны ўклад у развіццё гістарыяграфіі гісторыі міжваеннай Заходняй Беларусі зрабілі польскія гісторыкі, якія, па некаторых пазіцыях, нават пераўзышлі сваіх беларускіх калег. Разам з гэтым, сучасныя даследчыкі маюць дастаткова абмежаванае ўяўленне аб распрацаванасці дадзенай праблематыцы ў англамоўнай навуковай прасторы, у тым ліку – аб даследаваннях гісторыі развіцця беларускага нацыяналізму ў Заходняй Беларусі.
Адной з першых манаграфій у заходнім свеце, дзе комплексна разглядалася гісторыя Беларусі і, у тым ліку, гісторыя Заходняй Беларусі ў міжваены перыяд, была кніга амерыканскага даследчыка рускага паходжання Мікалая Вакара «Беларусь: фарміраванне нацыі», якая выйшла ў 1956 г. у выдавецтве Гарвардскага ўніверсітэта [1]. Прадстаўнік рускай эміграцыі, Вакар у міжваенны перыяд займаўся вывучэннем беларускага нацыянальнага руху і нават засвоіў беларускую мову, што дало яму магчымасць падрыхтаваць грунтоўнае даследаванне, якое на сённяшні дзень з’яўляецца класікай замежнага беларусазнаўства.
Удаследаванні Вакара гісторыі Заходняй Беларусі была прысвечана асобная глава з аднайменнай назвай. У ёй аўтар разглядзеў асаблівасці польскай палітыкі ў дачыненні да беларускай меншасці, закрануў праблему паланізацыі беларусаў, ахарактарызаваў асноўныя плыні беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі.
Упрыватнасці, Вакар звярнуў увагу на дзейнасць такіх леварадыкальных арганізацый, як Камуністычная партыя Заходняй Беларусі (КПЗБ) і Беларуская сялянска-работніцкая грамада (БСРГ), падкрэсліўшы, што іх актыўнасць была выклікана жорсткай палітыкай у дачыненні да беларусаў [1, p. 125]. У кнізе БСРГ лічылася адной з самых масавах беларускіх палітычных арганізацый і прыводзілася лічба ў 100 тыс. членаў, якая ў далейшым стане хрэстаматыйнай пры вывучэнні палітычнай гісторыі Заходняй Беларусі. Паказальна, што ў савецкім гістарыяграфічным дыскурсе ў 1956 г. праблема дзейнасці КПЗБ і БСРГ толькі пачынала асвятляцца, бо была пазбаўлена ідэалагічнага табу пасля ХХ з’езду КПСС. Сярод іншых арганізацый у даследаванні Вакара была дастаткова павярхоўна прааналізавана дзейнасць Беларускай хрысціянскай дэмакратыі, а таксама звернута ўвага на паланафільскіх дзеячоў у беларускім руху, дзеля абазначэння якіх выкарыстаны спрэчны тэрмін «калабаранты» (collaborationists) [1, p. 126]. Вакар фактычна ўпершыню ў пасляваеннай гістарыяграфіі раскрыў некторыя факты фінансавай падтрымкі польскімі ўладамі беларускіх праектаў, напрыклад фінансаванне прапольскіх беларускіх перыядычных выданняў і інш.
Таксама цікавасць выклікае аналіз Вакарам развіцця беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі ў 1930-я гг. Перыяд 1933–1937 гг. гісторык назваў перыядам «беларускага літаратурнага нацыяналізму» і параўнаў яго з перыядам «Нашай нівы» ў 1906–1915 гг. Менавіта ў гэты час, на думку Вакара, у Заходняй Беларусі з’явіліся новыя імёны ў літаратуры, пачалі выдавацца інтэлектуальныя часопісы «Калосьсе» і «Летапіс», узрастаў попыт на беларускія кнігі і г. д. [1, p. 129]. Разам з тым, гэтая канцэпцыя, як і іншыя высновы Вакара, патрабуюць больш дэтальнага крытычнага аналізу і вывучэння. Ацэнкі гісторыка не пазбаўлены суб’ектыўнасці і памылковасці, што, напэўна, было выклікана недахопам неабходных крыніц і аналітычных матэрыялаў. Напрыклад, разгром БСРГ у студзені 1927 г. Вакар звязвае з надыходзячымі выбарамі ў польскі сейм, аднак сучасная гістарыяграфія ўказвае на іншыя прычыны гэтых падзей [1, p. 125].
Учасы т. зв. «халоднай вайны» пэўную інфармацыю аб беларускай гісторыі англамоўнаму чытачу прадастаўлялі прадстаўнікі беларускай дыяспары на розных кантынентах. Гісторыкі-эмігранты ва ўмовах плюралізму мелі магчымасць асвятляць розныя праблемы гісторыі Беларусі, у тым ліку тыя, якія насілі дыскусійны характар: гісторыю ВКЛ, абвяшчэнне незалежнасці БНР і БССР, антыбальшавіцкае супраціўленне, сталінскія рэпрэсіі і інш. У гэтай сувязі, аднак, тэматыка міжваеннай Заходняй Беларусі займала хутчэй другасны характар і ўзгадвалася фактычна ў кантэксце развіцця беларускага нацыянальнага руху ў ХХ ст. Найбольш знакавым тут можа лічыцца выданне «Беларуская дзяржаўнасць», падрыхтаванае Вітаўтам і Зорай Кіпелямі ў 1988 г. у Нью-Ёрку на базе Беларускага інстытута навукі і мастацтва. У загалоўку дадзенае выданне было заяўлена як «збор дакументаў і бібліяграфія» (reader and bibliography) па гісторыі беларускага руху ў пачатку ХХ ст., аднак насамрач мела больш шырокі змест. У прыватнасці, у кнізе былі змешчаны біяграфіі дзеячоў беларускага руху, у тым ліку звязаных з Заходняй Беларуссю ў міжваенны перыяд. Паказальна, што гэтыя біяграфічныя артыкулы былі забяспечаны бібліяграфіяй матэрыялаў у заходнім друку, а таксама ўтрымлівалі тыя звесткі, якія замоўчваліся ў савецкай гістарыяграфіі па ідэалагічных прычынах, напрыклад, палітычныя рэпрэсіі 1920–1950-х гг. [2].
На сучасным этапе развіцця гістарычнай навукі гісторыя міжваеннай Заходняй Беларусі ў англамоўнай навуковай прасторы разглядалася эпізадычна і ў сувязі з вывучэннем больш шырокіх праблем, звязаных з фарміраваннем беларускай нацыянальнай думкі, станаўленнем беларускай нацыі і развіццём дзяржаватворчых памкненняў ва Усходняй Еўропе. Прыкладам можа выступаць дысертацыя канадскага даследчыка Дэвіда Рэйча, прысвечаная вытокам, станаўленню і развіццю беларускай нацыянальнай ідэі (абаронена ў Карлетонскім універсітэце Атавы ў 2000 г. – А. Г.) [3]. Узгадваючы Заходнюю Беларусь у кантэксце развіцця беларускай гісторыі ХХ ст., даследчык прышоў да высновы, што ў гэтым рэгіёне ў міжваенны перыяд беларускія «массы» працягвалі мець дастаткова слабую нацыянальную самасвядомасць, а на першае месца ў асноўным выходзіла сацыяльная ідэнтыфікацыя; сярод беларускіх арганізацый узгадвае чамусьці толькі Беларускі пасольскі клуб у
74
СУЧАСНЫЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦАЗНАЎСТВА: НОВЫЯ ПАДЫХОДЫ, КРЫНІЦЫ, МЕТАДЫ Ў ВЫВУЧЭННІ ГІСТОРЫІ ЕЎРОПЫ І БЕЛАРУСІ
польскім сейме, паказваючы яго як кульмінацыю развіцця беларускага нацыяналізму ў міжваеннай Польшчы
[3, p. 76–77].
Значнай падзеяй у развіцці замежнага беларусазнаўства можна лічыць манаграфію шведскага гісторыка Пэра Рудлінга «Уздым і заняпад беларускага нацыяналізму 1906–1931 гг.», выдадзеную ў Піцсбургу ў 2015 г. Трэба адзначыць, што ў адрозненні ад папярэдніх прац замежных даследчыкаў, пры падрыхтоўцы сваёй кнігі Рудлінг карыстаўся не толькі здабыткамі гістарыяграфіі, але і дакументамі з беларускіх і літоўскіх архіваў. Асобны раздзел гэтай працы прысвечаны аналізу развіцця беларускага нацыяналізму ў Заходняй Беларусі. Рудлінг пры разглядзе палітычнага становішча Заходняй Беларусі вылучыў два палітычныя накірункі беларускага нацыянальнага руху, існаванне якіх цесна звязаў з геапалітычным фактарам. «Некамуністычныя нацыянальныя сілы», да якіх адносіліся БХД і урад БНР у эміграцыі, паводле Рудлінга, арыентаваліся ў сваёй дзейнасці на ковенскую Літву, а «левыя» сілы – на Маскву і Мінск [4, p. 166]. У дадзеным рэчышчы гісторык таксама звярнуў увагу на матэрыяльную падтрымку, якую аказвалі гэтыя дзяржавы ўзброенным паўстанцкім фарміраванням адпаведнай палітычнай арыентацыі. «Хаця паўстанцкае супраціўленне мела характар “лакальных выбухаў” гвалту, яно аказвала пэўны ўплыў на палітычную сітуацыю ў міжваеннай Польшчы» – падкрэсліваў Пэр Рудлінг [4, p. 181].
Таксама вялікую ўвагу ў сваёй кнізе шведскі гісторык надаў аналізу дзейнасці дзвюх заходнебеларускіх палітычных арганізацый – БХД і БСРГ. Ідэалогію БХД ён разглядае як спалучэнне ідэй лібералізму, нацыяналізму, хрысціянскага ідэалізму, змешаных з сацыялістычнымі ідэямі кааперацыі і пераразмеркаваннем зямлі, якія набылі папулярнасць у асяроддзі беларускай інтэлігенцыі [4, p. 183]. Тым не менш, на думку Рудлінга, у беларускім палітычным жыцці ў Заходняй Беларусі дамінаваў т. зв. «левы нацыяналізм», увасабленнем якога была БСРГ і іншыя леварадыкальныя арганізацыі [4, p. 189–190]. Нягледзячы на значныя тэарэтычныя абагульненні, праведзеныя Рудлінгам, у яго кнізе прысутнічаюць пэўныя хібы і недакладнасці. Напрыклад, пэўнае неразуменне выклікае дата 1931 г. як крайняя храналагічная рамка даследавання, што прадвызначыла адсутнасць аналізу развіцця беларускага руху ў Заходняй Беларусі ў 1930-я гг.
Праблему ўзаемаадносін беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі і Праваслаўнай царквы закранула ў адной са сваіх прац даследчыца брытанскага ўніверсітэту ў Экстэры Нэлі Бекус. У асобным раздзеле «Аб палітычнай місіі праваслаўя ў Беларусі і яе выніках для царквы і дзяржавы» для манаграфіі аб праваслаўных цэрквах у Беларусі, Сербіі і Украіне яна, узгадваючы асноўныя вехі гісторыі праваслаўя ў Беларусі, падкрэсліла, што беларускія нацыянальныя арганізацыі ў Заходнай Беларусі неаднаразова ўзнімалі пытанні беларусізацыі царквы, аднак адсутнасць падтрымкі з боку дзяржавы і царкоўных уладаў марганалізавала гэты працэс. Кульмінацыяй працэсу беларусізацыі царквы гісторык лічыць выданне беларускамоўных праваслаўных часопісаў «Светач Беларусі» і «Голас праваслаўнага беларуса», аднак, чамусьці не ўзгадвае ў гэтым кантэксце іншыя выданні, такія, як «Праваслаўны беларус», «Беларуская зарніца» і інш. У артыкуле не прыводзяцца многія вядомыя прыклады выкарыстання беларускай мовы ў царкве ў міжваеннай Заходняй Беларусі, якія былі адлюстраваны ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі, што значна звужае даследаванне Нэлі Бекус [5, p. 103].
Адной з апошніх публікацый па гісторыі Заходняй Беларусі ў англамоўнай навуковай прасторы можна лічыць артыкул японскага даследчыка Мічыхіра Ясуі «Дзень Грамады ў польскім Сейме. Беларускі нацыянальны рух падчас ранняга рэжыму санацыі». У артыкуле даследчык звярнуў увагу на праблему ліквідацыі БСРГ у 1927 г. праз прызму адной падзеі – галасаванні ў польскім Сейме наконт пазбаўлення дэпутацкай недатыкальнасці паслоў парламенцкага клубу БСРГ. Каштоўнасцю артыкула можна лічыць грунтоўны аналіз польскага перыядычнага друку, на аснове якога японскі гісторык спрабуе прасачыць адносіны польскіх палітычных і інтэлектуальных эліт да развіцця беларускага нацыяналізму ў часы станаўлення санацыйнага рэжыму [6].
Такім чынам, у англамоўным гістарычным дыскурсе ў 1950–2000-я гг. з’явілася нязначная колькасць навуковых прац, прысвечаных развіццю беларускага нацыянальнага руху ў Заходняй Беларусі. Сярод іх неабходна вызначыць грунтоўныя манаграфіі Мікалая Вакара і Пэра Рудлінга, якія характарызуюцца значнымі тэарэтычнымі абагульненнямі і новымі метадалагічнымі канцэпцыямі. Разам з гэтым, англамоўныя працы ў факталагічным аналізе ў шмат чым абапіраюцца на здабыткі папярэдняй гістарыяграфіі, часта паўтараюць высновы, зробленыя беларускімі ці польскімі калегамі і ў шмат чым утрымліваюць памылкі, звязаныя з абмежаванасцю крыніцавай базы. Аднак для беларускай гістарыяграфіі англамоўная гістарычная прастора можа стаць добрым прыкладам тэарэтычнага асэнсавання той ці іншай праблемы і канцэптуальных падыходаў.
Cпіс літаратуры
1.Vakar, Nicholas P. Belorussia: the making of a nation: a case study / Nicholas P. Vakar. – Cambridge : Harvard University Press, 1956. – 297 p.
2.Byelorussian Statehood: Reader and bibliography / ed. by Vitaut Kipel and Zora Kipel. – New York : Byelorus. Inst. of Arts and Sciences, 1988. – 398 p.
3.Riach, David A. Themes in Belarusian National Thought: The Origins, Emergence and Development of the Belarusian ‘National Idea’: A
Thesis … for the Degree of Doctor of Philosophy / David A. Riach. – Ottawa : Carleton University, 2000. – 382 p.
4.Rudling, Per Anders. The rise and fall of Belarusian nationalism, 1906–1931 / Per Anders Rudling. – Pittsburgh : University of Pittsburgh Press, 2015. – 436 p.
75
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
5.Bekus, Nelly. On the political mission of orthodoxy in Belarus and its consequences for the church and state / Nelly Bekus // Orthodoxy Versus Post-Communism? Belarus, Serbia, Ukraine and the Russkiy Mir / ed. by Michał Wawrzonek, Nelly Bekus and Mirella KorzeniewskaWiszniewska. – Cambridge : Cambridge Scholars Publishing, 2016. – P. 71–158.
6.Yasui, Michihiro. «Hromada’s Day» in the Polish Sejm (Feb. 4, 1927). The Belarusian national movement under the early Sanacja Regime / Michihiro Yasui // Гісторыя Беларусі ў ХХ стагоддзі. Памяці прафесара Івана Коўкеля : зб. навук. арт. / пад рэд. А. Горнага. – Гродна :
ЮрсаПрынт, 2017. – C. 67–92.
Аляксандр Сяргеевіч Горны, Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы, г. Гродна, Рэспубліка Беларусь.
Aliaksandr Gorny
Yanka Kupala State University of Grodno, Grodno, The Republic of Belarus
e-mail: litvin.gorny@gmail.com
BELARUSIAN NATIONAL MOVEMENT IN INTERWAR WESTERN BELARUS:
ENGLISH-LANGUAGE HISTORIOGRAPHY OF THE PROBLEM
The article analyzes the main achievements of English historiography on the study of the development of the Belarusian national movement in Western Belarus in the interwar period. The basic theoretical approaches and views of foreign historians regarding the problems of the activities of various Belarusian political organizations and structures in Western Belarus are revealed.
Keywords: historiography, Belarusian national movement, Western Belarus, Nicholas Vakar, Per Rudling, nationalism.
УДК 930(476)
Е. Н. Обухова
ПОЛЬСКАЯ КУЛЬТУРА ЗАПАДНОЙ БЕЛАРУСИ МЕЖВОЕННОГО ПЕРИОДА В БЕЛОРУССКОЙ ИСТОРИОГРАФИИ 1991–2019 гг.
Представлен историографический обзор научных работ белорусских историков постсоветского периода, посвящённых истории польской культуры Западной Беларуси 1921–1939 гг. Определены основные направления научных исследований, показаны позиции исследователей в отношении форм и методов популяризации польской культуры среди населения западнобелорусского региона. Выявлено, что белорусские историки акцентировали внимание на изучении деятельности культурно-просветительских организаций, которые ориентировались на пропаганду в Западной Беларуси ценностей польской культуры, среди регионов в наибольшей степени исследована история польского культурного движения на территории Полесского воеводства (современной Брестской области).
Ключевые слова: историография, польская культура, Западная Беларусь, Польша, 1921–1939 гг.
К исследованию истории культуры Западной Беларуси белорусские историки обратились ещё в советский период. После провозглашения в 1991 г. независимости Республики Беларусь исследования данного вопроса не только продолжились, но и расширились тематически. Преобладающее большинство научных работ в отечественной историографии были посвящены культуре белорусов межвоенной Польши [1, c. 374]. В связи с этим в 2000-х гг. научной общественностью стала всё чаще отмечаться необходимость исследования культуры других этнических общностей Западной Беларуси, в том числе поляков, поскольку культурная жизнь данной этнической группы региона до сих пор не рассматривалась как отдельный предмет изучения или подавалась в заидеологизированном виде [2, c. 223–224; 3, c. 266]. На сегодняшний момент в отечественной историографии уже сформировался определённый комплекс научных работ, посвящённых истории польской культуры в межвоенной Западной Беларуси. Их анализ позволит выделить основные направления научных исследований, показать методологические подходы авторов, выявить наиболее изученные аспекты темы и те проблемы, которые ещё не получили достаточного освещения в белорусской историографии.
Интерес белорусских исследователей к истории польской культуры Западной Беларуси проявился в 2000-х гг., активизировавшись к 2009 г., очередному юбилею воссоединения Западной Беларуси и БССР, к которому в республике было приурочено проведение ряда научных конференций и издание монографий по западнобелорусской тематике.
Одним из первых обратился к изучению польской культуры в Западной Беларуси межвоенного периода историк А. Н. Вабищевич (Брест). Анализируя данные о численности поляков в Западной Беларуси в межвоенный период, он отмечал отсутствие численного их перевеса в крае, малочисленность польской этнической группы по сравнению с белорусским большинством, в то же время привёл факты о преобладании лиц польской национальности среди осадников, чиновников, офицеров, интеллигенции и, конечно, помещиков западнобелорусского региона [3, c. 266; 4, с. 142–145].
В своих научных работах Александр Николаевич стремился, в первую очередь, охарактеризовать эффективность механизмов распространения польской культуры среди населения Западной Беларуси, в том числе белорусов и украинцев, с помощью которых польское государство старалось сделать из них патриотически настроенных граждан Польши. В третьей главе монографии «Нацыянальна-культурнае жыццё Заходняй Беларуси (1921–1939 гг.)», изданной в 2008 г., А. Н. Вабищевичем были выделены основные периоды в работе польских общественно-политических, военизированных и культурно-просветительских организаций региона, показано влияние на их деятельность изменений политико-правового положения в Польше. Также автор достаточно подробно охарактеризовал особенности культурно-просветительской работы большинства польских общественно-политических организаций Западной Беларуси (Стрелецкого союза, Союза гражданского труда женщин, Союза осадников, Товарищества польской молодёжи и др.) [4, c. 153–162]. Анализу культурно-
76
СУЧАСНЫЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦАЗНАЎСТВА: НОВЫЯ ПАДЫХОДЫ, КРЫНІЦЫ, МЕТАДЫ Ў ВЫВУЧЭННІ ГІСТОРЫІ ЕЎРОПЫ І БЕЛАРУСІ
просветительской деятельности Польской Мацежи Школьной в Западной Беларуси А. Н. Вабищевич посвятил отдельную статью [5]. Следует отметить, что историк не приводил данных об этническом составе руководства
ирядовых членов польских культурно-просветительских объединений. В региональном разрезе больше внимания А. Н. Вабищевичем уделялось рассмотрению особенностей культурно-просветительской работы польских организаций в Полесском воеводстве.
Кроме А. Н. Вабищевича, деятельность общественно-политических объединений по распространению в Западной Беларуси польской культуры изучали в 2000–2010-х гг. В. И. Кривуть, Е. И. Пашкович, Е. Ф. Выростка (Степанова), А. К. Гецевич.
В. И. Кривуть, изучая историю молодёжных организаций Западной Беларуси в 1929–1939 гг., проанализировал основные направления культурно-просветительской деятельности провластных молодёжных союзов (Стрелецкого союза, ССМ «Сев» и др.) в 1930-х гг., отнеся к ним создание «светлиц» и библиотек, привлечение молодых людей в театральные кружки, хоровые коллективы, изучение истории Польши [6, c. 314]. Автор показал национальный и социальный состав членов молодёжных организаций, среди которых преобладали дети чиновников и осадников, поляки либо белорусы-католики, а также выявил причины, снижавшие эффективность культурно-просветительской работы провластных молодёжных обществ (противодействие коммунистических и католических молодёжных организаций, слабое экономическое развитие региона) [6, c. 314–315]. Особенности работы польских молодёжных организаций на территории Новогрудского воеводства изучали гродненские исследователи А. К. Гецевич и В. И. Кузьмич [7].
В2019 г. В. И. Кривуть защитил докторскую диссертацию по теме «Молодёжная политика польских властей в Западной Беларуси (1921–1939 гг.)». В подразделе 4.2.3 «Культурно-просветительская работа в молодежной среде» им были не только выделены основные формы культурно-просветительской работы проправительственных молодежных организаций, но и отмечен полонизаторский характер последней. Польскую культуру в молодёжной среде провластные польские молодёжные общества распространяли путём организации художественной самодеятельности и конкурсов чтения, привлечения молодых людей к проведению государственных праздников и других торжеств [8, c. 28–29].
Просветительская работа польских общественных организаций в Западной Беларуси (преимущественно на территории Полесского воеводства и Виленщины) в 1921–1939 гг. стала предметом изучения Е. Пашкович [9]. Автор объединила польские общественные организации в четыре группы на основании ведущих целей их деятельности и выявила, что культурно-просветительский аспект работы был наиболее актуален для объединений, работавших с детьми и подростками (брестского отдела Объединения патронатов молодёжи, «Союза поляков»
идр.) [9, c. 204–205]. Также Е. Пашкович охарактеризовала деятельность Товарищества Польской Матежи Школьной, которое не только боролось с неграмотностью, но и популяризировало польский язык и культуру среди населения Западной Беларуси, выделила основные направления работы женских общественных организаций (Союза женщин гражданского труда, Кружков сельских хозяек) [9, c. 206–208].
Е. Ф. Выростка (Степанова), анализируя общественно-политическую и культурную деятельность осадников Западной Беларуси, отмечала проявившуюся с 1929 г. тенденцию активизации работы общественнополитического объединения «Союз осадников» по распространению польской культуры в Западной Беларуси [10, c. 233]. На практике данная работа велась по четырём направлениям: строительство общественных домов как мест проведения культурных мероприятий (статистики о количестве не приводилось); организация стационарных и передвижных библиотек, которых до 1936 г. было открыто 42; проведение государственных праздников и спортивных мероприятий, а также организация путешествий для молодёжи по родному краю с целью повышения интереса к истории [10, с. 233–235].
Помимо работы общественно-политических организаций, белорусские исследователи обращались к изучению других форм функционирования польской культуры в Западной Беларуси. Так, А. Н. Вабищевич, исследуя историю деятельности библиотек на территории Западной Беларуси, выявил, что польские библиотеки доминировали там и по количеству учреждений, и по объёму фондов [4, с. 172; 11, c. 228]. Отмечая полонизаторское влияние польских библиотек на население края, А. Н. Вабищевич не отрицал их роли в повышении культурного уровня населения региона через приобщение читателей к польской и мировой литературе [11, c. 230]. Отдельно А. Н. Вабищевичем была проанализирована культурно-просветительская работа польской армии,
наряду с прочими государственными институтами бывшей проводником польской культуры в регионе [4, c. 177–179]. Военные работали с призывниками в армейских клубах (светлицах), учили солдат польским песням, для цивильного населения организовывались экскурсии, спортивные и развлекательные мероприятия (следует упомянуть водную феерию в Бресте на Купалье, с 1926 г. проводимую местными сапёрами) [12].
Значительное внимание уделялось белорусскими исследователями изучению деятельности польских театров и любительских художественных коллективов в Западной Беларуси. А. Н. Вабищевичем была проанализирована работа творческих любительских коллективов, работавших как под эгидой полесского и виленского отделений Союза народных театров и хоров, так и при городских и сельских светлицах (клубах), чей репертуар, как было выяснено, в большинстве своём был польскоязычным, но из-за плохого знания польского языка местным населением приходилось ставить и белорусскоязычные произведения [3, c. 267–268].
Достаточно положительно оценивала деятельность польских театров (стационарных и передвижных) в Западной Беларуси историк Н. А. Царюк, отмечая их значительную роль в приобщении населения региона к
77
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
польскому и мировому театральному искусству, но не отрицая полонизаторского влияния данных учреждений культуры [13, c. 20]. Ею было выявлено наличие численного перевеса польских театров над театрами других этнических общностей, что было обусловлено оказываемой им помощью со стороны государства. Н. А. Царюк были проанализированы особенности работы передвижных театров на Гродненщине и Виленщине, сотрудничество театров со школами, охарактеризовано положение самодеятельного театрального искусства на примере деятельности Союза деревенской молодёжи, театральные кружки которого ставили как польские, так и белорусские пьесы [13, c. 19–21].
В 2010-х гг. в белорусской историографии появляются исследования особенностей функционирования польской культуры в городах или отдельных поветах Западной Беларуси, большинство из них было посвящено микрорегионам и населённым пунктам Брестчины. Так, Е. Пашкович была рассмотрена культурнопросветительская деятельность в 1920–1930-х гг. ряда польских организаций Бреста (отдела Польской Мацежи Школьной на Полесье, Исторического, Краеведческого и Музыкального обществ) [14]. Н. Быховцев на основе анализа местной польскоязычной прессы 1930-х гг. выявил особенности празднования официальных дат в межвоенном Волковыске, охарактеризовал театральную жизнь в городе и повете, показал особенности работы волковысского отделения Польского краеведческого общества [15]. Развитие библиотечного дела в Лунинецком повете в 1921–1939 гг. исследовала В. Н. Тумилович [16]. А. С. Войтещик (Касяновской) было выявлено, что приобщение к польской культуре жителей местечек Полесского воеводства осуществлялось в основном через посещение театральных представлений; автором было отмечено доминирование польских пьес в репертуаре передвижных театров, посещавших местечки, и самодеятельных коллективов работавших там польских общественных объединений (Союза стрельцов, Союза осадников и т. д.) [17, с. 37].
Культурно-просветительная деятельность женских общественных организаций Полесского воеводства в 1921–1939 гг. стала предметом изучения Т. А. Неклюдовой [18; 19]. Ею была проанализирована культурнопросветительская работа городских отделов «Союза женщин гражданского труда», организаций членов семей чиновников, полицейских и лесников, а также кружков сельских женщин в Полесском воеводстве, отмечена их ориентация на распространение среди своих членов польской культуры. Автор выявила, что во главе городских отделов женских организаций стояли жёны чиновников и офицеров Войска Польского, в руководстве также были женщины-госслужащие и учительницы [18, c. 150–151, 153; 19, c. 172]. К сожалению, кем были рядовые члены женских организаций, польками или белорусками, принимали ли в ряды данных организаций евреек, из работ Т. А. Неклюдовой не ясно. Также Т. А. Неклюдовой были показаны некоторые особенности деятельности брестского женского отдела Стрелецкого союза в 1930-х гг. [19].
Основные формы культурно-просветительской работы местных отделений Стрелецкого союза, Организации рабочей молодёжи, Союза сельской молодежи «Сев», действовавших в Полесском воеводстве в 1926– 1939 гг., были проанализированы в работе М. В. Стрельца и А. В. Билевича [20]. К ним относились организация обучения молодёжи польскому языку, истории получения независимости Польши, привлечение юношества к мемориальным мероприятиям, посвящённым восстанию 1863 г., Ю. Пилсудскому.
Таким образом, в белорусской историографии постсоветского периода можно выделить три основных направления исследований. К первому относится изучение деятельности общественно-политических и куль- турно-просветительских организаций, одним из аспектов работы которых было распространение ценностей польской культуры среди населения Западной Беларуси. Наиболее исследована история деятельности поддерживаемых польским государством молодёжных организаций и объединений просветительской направленности в 1930-х гг. Ко второму направлению относится исследование культурно-просветительской работы учреждений и творческих союзов по популяризации польской культуры в Западной Беларуси. В рамках данного направления особое внимание уделялось анализу работы театральных коллективов как самого массового и доступного широким слоям населения способа знакомства с польской профессиональной культурой. Среди регионов наиболее изучены на сегодняшний день особенности бытования польской культуры на территории Полесского воеводства, современной Брестской области. Деятельность по формированию польских культурных характеристик и созданию польской культурной среды в Западной Беларуси оценивалась белорусскими исследователями неоднозначно. С одной стороны, учёными констатировалась полонизаторская, ассимиляционная направленность работы практически всех польских провластных учреждений и объединений, с другой стороны, нельзя было не отметить просветительские цели их деятельности, стремление к повышению культурного уровня населения западнобелорусского региона. Исследователи не показывали отдельно специфику культурной жизни поляков края, основным предметом изучения были механизмы распространения польской культуры среди населения региона безотносительно его национальной принадлежности. Дальнейшего исследования требует история бытования польской культуры на территории современных Гродненской и Брестской областей, входивших в состав Виленского, Белостокского и Новогрудского воеводств, так как это вопрос не получил пока достаточного освещения в отечественной историографии.
Список литературы
1.Загідулін, А. М. Гарадская культура Заходняй Беларусі (1921–1939 гг.) у айчыннай гістарыяграфіі / А. М. Загідулін // Гістарыяграфія
ікрыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі : зб. навук. арт. / Гродзен. дзярж. ун-т. – Гродна : ГрДУ, 2009. – С. 373–378.
78
СУЧАСНЫЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦАЗНАЎСТВА: НОВЫЯ ПАДЫХОДЫ, КРЫНІЦЫ, МЕТАДЫ Ў ВЫВУЧЭННІ ГІСТОРЫІ ЕЎРОПЫ І БЕЛАРУСІ
2. Вабішчэвіч, А. М. Этнакультурнае жыццё заходнебеларускіх зямель 20–30-х гг. ХХ ст.: гістарыяграфія праблематыкі / А. М. Вабішчэвіч // Беларусь і суседзі: гістарычныя шляхі, узаемадзеянне і ўзаемаўплывы : матэрыялы Міжнар. навук. канф., Гомель, 28–29 верас. 2006 г. / Гомел. дзярж. ун-т ; рэдкал.: Р. Р. Лазько (адк. рэд.) [і інш.]. – Гомель, 2006. – С. 221–226.
3.Вабішчэвіч, А. М. Грамадска-культурнае и асветніцкае жыццё польскай супольнасці ў заходнебеларускіх землях у 20–30-я гг.
ХХст. / А. М. Вабішчэвіч // Україна : культурна спадщина, національна свідомість, державність. – 2008. – № 17. – С. 266–274.
4.Вабішчэвіч, А. М. Нацыянальна-культурнае жыццё Заходняй Беларусі (1921–1939 гг.) / А. М. Вабішчэвіч. – Брэст : БрДУ, 2008 – 319 с.
5.Вабішчэвіч, А. М. Дзейнасць арганізацыі «Polska macierz szkolna» у Заходняй Беларусі ў 20–30-я гг. ХХ ст. / А. М. Вабішчэвіч // Весн. Брэсц. ун-та. Сер. гум. і грамад. навук. – 2007. – № 2 (29). – С. 26–32.
6.Крывуць, В. І. Культурна-асветніцкая дзейнасць праўрадавых саюзаў моладзі на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў 30-я гг. XX ст. / В. І. Крывуць // Европа: актуальные проблемы этнокультуры : материалы II междунар. науч.-теор. конф., Минск, 25 апр. 2008 г. / Бел. гос. пед. ун-т ; редкол.: В. В. Тугай (отв. ред.) [и др.]. – Минск, 2008. – С. 313–315.
7.Кузьмич, В. И. Деятельность польских молодежных организаций в Новогрудском воеводстве (1921–1939 гг.) / В. И. Кузьмич,
А. К. Гецевич. – М. : «ЁЁ медиа», 2014. – 100 с.
8.Кривуть, В. И. Молодежная политика польских властей в Западной Беларуси (1921–1939 гг.) : автореф. дис. … д-ра ист. наук : 07.00.02 / В. И. Кривуть ; Ин-т истории НАН Беларуси. – Минск, 2019. – 48 с.
9.Пашковіч, А. Удзел польскіх грамадскіх арганізацый у выхаванні і асвеце насельніцтва Заходняй Беларусі (1921–1939 гг.) /
А. Пашковіч // Rola oświaty i szkolnictwa w procesie kształtowania się świadomości narodowej na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim / redakcja: W. Śleszyński. – Białystok, 2007. – С. 201–209.
10. Вырастка, А. Ф. Грамадска-палітычная і культурная дзейнасць асаднікаў на тэрыторыі Заходняй Беларусі / А. Ф. Вырастка (Сцяпанава) // Грамадскія рухі і палітычныя партыі ў Беларусі: (апошняя чвэрць XIX – пачатак XXI ст.) : матэрыялы Рэсп. навук. канф., Гродна, 23–24 кастр. 2008 г. / Гродзен. дзярж. ун-т ; рэдкал.: І. І. Коўкель (адк. рэд.) [і інш.]. – Гродна : ГрДУ, 2009. – С. 231–236.
11. Вабішчэвіч, А. М. Дзейнасць бібліятэк на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў 1921–1939 гг. / А. М. Вабішчэвіч // Здабыткі: дакументальныя помнікі на Беларусі / Нац. б-ка Беларусі. – Мінск, 2010. – Вып. 12. – С. 227–238.
12. Вабішчэвіч, А. М. Грамадска-палітычная і культурна-асветніцкая дзейнасць польскіх вайсковых фарміраванняў і арганізацый (1921–1939 гг.) / А. М. Вабішчэвіч // Осень 1939 года: коренной перелом в судьбе белорусского народа : материалы регион. науч.-практ. конф., посвящ. 70-лет. воссоединения Западной Беларуси с БССР, Брест, 24–25 сент. 2009 г. / Брест. гос. ун-т ; ред.: Н. Н. Ковалева, Л. Ю. Малыхина. – Брест, 2009. – С. 27–32.
13. Царюк, Н. А. Просветительская деятельность польских театров на территории Западной Беларуси в межвоенный период / Н. А. Царюк // Весн. БДУ. Сер. 3. Гісторыя. – 2012. – № 1. – С. 19–22.
14.Пашковіч, А. І. Дабрачынная і культурна-асветніцкая дзейнасць польскай грамадскасці Брэста ў 1920–1930-я гг. / А. І. Пашковіч // Польска-беларускае супрацоўніцтва ў культуры, мове і літаратуры : зб. матэрыялаў Міжнар. навук. канф., Брэст, 26 верас. 2013 г. / Брэсц. дзярж. ун-т ; пад агул. рэд. У. А. Сенькаўца. – Брэст, 2014. – С. 139–146.
15.Быховцев, Н. Волковыск межвоенный: общественная и культурная жизнь / Н. Быховцев // Ваўкавышчына : краязнаўчы часопіс. –
2008. – № 3. – С. 27–39.
16.Тумилович, В. Н. Развитие библиотек и контроль государства за распространением печатных изданий в Лунинецком повете в 1921– 1939 годах / В. Н. Тумилович // Берасцейскія кнігазборы : матэрыялы міжнар. навук. -практ. канф. «Берасцейскія кнігазборы: праблемы і перспектывы даследаванняў», Брэст, 30–31 кастр. 2008 г. / Брэсц. дзярж. ун-т ; склад.: А. М. Мяснянкіна, Т. С. Кавенька. – Брэст, 2010. – С.
198–204.
17.Вайтешчык, Г. С. Фарміраванне культурнай прасторы мястэчак Палесскага ваяводства / Г. С. Вайцешчык // Социокультурная жизнь: история повседневности : сб. материалов регион. науч-практ. конф., Брест, 27 нояб. 2015 г. / Брест. гос. ун-т ; редкол. : Т. М. Тохиян, Е. С. Розенблат. – Брест : БрГУ, 2016. – С. 35–41.
18.Неклюдова, Т. А. Культурно-просветительная деятельность женских общественных организаций Полесского воеводства (1921–1939 гг.) / Т. А. Неклюдова // Берасцейскія кнігазборы: праблемы і перспектывы даследавання : матэрыялы і дакл. II міжнар. навук.-практ. канф., Брэст, 31 мая – 3 чэрв. 2012 г. / Брэсц. дзярж. ун-т ; склад.: А. М. Мяснянкіна, Т. С. Кавенька. – Брэст, 2013. – С. 149–155.
19.Неклюдова, Т. А. Воспитание современного типа гражданки Польши: женщина Полесского воеводства в «Союзе стрельцов» (1921– 1939 гг.) / Т. А. Неклюдова // Беларусь і суседзі: шляхі фарміравання дзяржаўнасці, міжнацыянальныя і міждзяржаўныя адносіны : зб. навук. арт. / Гомел. дзярж. ун-т. – 2012. – Вып. 1. – С. 169–175.
20. Стрелец, М. В. Деятельность общественных организаций в 1926–1939 гг. на территории Полесского воеводства Польши / М. В. Стрелец, А. В. Билевич // Весн. Брэсц. дзярж. ун-та. Сер. 2, Гісторыя. Эканоміка. Права. – 2019. – № 1. – С. 45–53.
Елена Николаевна Обухова, Гродненский государственный университет имени Янки Купалы, г. Гродно, Республика Беларусь.
Elena Obukhova
Yanka Kupala State University of Grodno, Grodno, The Republic of Belarus
e-mail: obuhova_en@grsu.by
POLISH CULTURE OF WESTERN BELARUS OF THE INTER-WAR PERIOD
IN THE BELARUSIAN HISTORIOGRAPHY OF 1991–2019
The article presents a historiographic review of the scientific works of Belarusian historians in 1991–2019 devoted to the analysis of the role of Polish culture in the sociocultural space of Western Belarus in 1921–1939. The main directions of scientific research are determined, the positions of researchers in relation to the forms and methods of the spread of Polish culture among the population of the West Belarusian region are shown.
Keywords: historiography, Belarus, Polish culture, Western Belarus, 1921–1939.
УДК 947,6
В. П. Гарматны САЦЫЯЛЬНА-ЭКАНАМІЧНАЕ РАЗВІЦЦЁ ПАЛЕСКАГА ВАЯВОДСТВА Ў 1921–1939 гг.: ГІСТАРЫЯГРАФІЯ ПРАБЛЕМЫ
Рассматривается изучение отечественными и зарубежными исследователями социально-экономического развития Полесского воеводства в 1921–1939 гг, в период его нахождения в составе Польского государства, отмечаются основные концептуальные и методологические подходы, а также особенности положения Полесья в народно-хозяйственном комплексе межвоенной Польши.
Ключевые слова: Полесское воеводство, историография, сельское хозяйство, аграрная реформа, землевладение, промышленность, народные промыслы.
79
БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА
Па выніках Рыжскай мірнай дамовы ад 18 сакавіка 1921 г. тэрыторыя Заходняй Беларусі ўвайшла ў склад тагачаснай Польскай дзяржавы. На гэтых землях было праведзена польскае адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўладкаванне, у адпаведнасці з якім створана Палескае ваяводства з цэнтрам у г. Брэст-над-Бугам. Палескае ваяводства ахоплівала тэрыторыю ў 36 668 кв. км (1939 г.), што было больш чым тагачасная Бельгія, у цэлым гэта было найбольш буйное па тэрыторыі ваяводства дзяржавы і адначасова найменш развітае ў сацыяльнаэканамічным плане з выразна сельскагаспадарчай накіраванасцю і найбольш забагненае ў тагачаснай міжваеннай Польшчы. Разам з тым, як сведчылі сучаснікі, на Палессі захавалася унікальная прырода з багатым і разнайстайным жывёльным светам, што ў спалучэнні з своеасаблівай народнай культурай рабіла Палессе вельмі прываблівым і рамантычным у вачах даследчыкаў, прыцягвала да сябе іх навуковую ўвагу, аб чым якрава сведчыць наяўнасць шматлікіх прац айчынных і замежных навукоўцаў, прысвечаных у першую чаргу яго са- цыяльна-эканамічнаму развіццю.
Вывучэнне сацыяльна-эканамічнага развіцця Палескага ваяводства распачалося яшчэ ў даследуемы перыяд. Адной з першых прац, у якой разглядалася азначаная праблематыка, можна лічыць кнігу Л. Гака [4], дзе паказана аграрная палітыка польскіх уладаў на тэрыторыі Заходняй Беларусі. Неабходна звярнуць увагу, што ў цэлым выданне носіць заідэлагізаваны характар, польская аграрная палітыка падаецца з выключна адмоўнага боку ў рамках пануючай тады ў айчыннай гуманітарнай навуцы марксісцка-ленінскай метадалогіі і тэорыі класавай барацьбы, але да гэтага часу можа служыць яскравым прыкладам узроўню тагачаснай навуковай думкі і асноўных падыходаў.
Наступнай кнігай стала даследаванне В. Фрышмана пра прамысловасць тагачаснай Заходняй Беларусі, у якім паказана прамысловае развіццё і становішча мясцовых рабочых у трох заходнебеларускіх ваяводствах, пры чым нават на фоне Навагрудскага і Віленскага ваяводств Палескае ў гэтым плане выглядала досыць сціпла, дзякуючы развіццю звязаных з сельскай гаспадаркай і заснаваных на перапрацоўцы мясцовай сыравіны галін (перш за ўсё, харчовай і дрэваапрацоўчай) [17]. Аўтар прыводзіць напрыканцы працы карту з размяшчэннем прамысловых прадпрыемств на тэрыторыі Заходняй Беларусі, з якой яскрава вынікае выснова аб істотнай прамысловай адсталасці Палескага ваяводства.
Аграрная гісторыя Заходняй Беларусі міжваеннага перыяду знайшла сваё адлюстраванне ў працы вядомага даследчыка А. А. Сарокіна [15], які падкрэсліваў найменшы ўзровень дабрабыту жыхароў Палесся, што праявілася, напрыклад, у адсутнасці ў многіх з іх коней і кароў. Варта падкрэсліць, што манаграфія заснавана на багатай крыніцавай базе, напісана з выкарыстаннем шматлікіх архіўных і статыстычных крыніц, а таксама матэрыялаў перыядычнага друку, што дазволіла ўсебакова паказаць сацыяльна-эканамічнае становішча тагачасных палескіх сялян, іх стратыфікацыю. Асаблівая ўвага звярталася на вывучэнне мясцовага сялянскага руху, паказ барацьбы вяскоўцаў за свае правы, але пры гэтым яе масштаб зазвычай перабольшваўся і гіпербалізаваўся.
Высновы такога ж характару характэрны і для Б. Я. Кухарава [7], які паказаў развіццё заходнебеларускай сельскай гаспадаркі ў 1921–1939 гг., першасную ўвагу надаваў становішчу бяднейшага сялянства і адзначаў няправільнасць тагачаснай урадавай палітыкі, якая, на яго думку, толькі яшчэ больш разарае сялянства. Навуковец разглядае асноўныя складнікі польскай аграрнай рэформы на Палессі на той час, яе галоўныя аспекты і асаблівасці, але вымушана ацэньвае яе адназначна крытычна і негатыўна.
І. В. Палуян прааналізаваў сацыяльна-эканамічнае развіццё Заходняй Беларусі ў складзе Польшчы ў перыяд сусветнага эканамічнага крызіса 1929–1933 гг., падкрэсліў, што ў гэты перыяд матэрыяльнае становішча мясцовых жыхароў (асабліва на Палессі) істотна пагоршылася, аб чым сведчыць рэзкае ўзмацненне сялянскага і рабочага руху [13]. Нягледзячы на тое, што ў манаграфіі згодна з пануючымі на момант яе выдання падыходамі ў айчыннай гістарычнай навуцы збольшага адмоўна ацэньваецца сацыяльна-эканамічнае развіццё Заходняй Беларусі ў 1929–1933 гг., але змешчаны там багаты факталагічны і статыстычны матэрыял не страціў сваёй навуковай вартасці да сённяшняга часу.
Сярод польскіх даследчыкаў асобную комплексную працу першым прысвяціў вывучэнню Палесся прызнаны аўтарытэт у дадзеным напрамку Ежы Тамашэўскі [24], які на падставе шырокай крыніцавай базы разглядзеў развіццё Палесся ў 1921–1939 гг., паказаў яго асноўныя асаблівасці і, перш за ўсё, зараджэнне тут капіталістычнай гаспадаркі, а таксама палітыку польскай дзяржавы па інтэграцыі краю і ўздыму яго эканомікі. На той час Палессе было полем рэалізацыі розных сацыяльна-эканамічных праектаў, але ні для аднаго з іх яно не стала прыярытэтным. Аўтар манаграфіі трапна заўважыў, што польская эліта ў міжваенны час у сувязі са слаба выражанай нацыянальнай свядомасцю палешукоў лічыла, што асіміляваць іх будзе даволі проста, але ў жыхароў Палесся была моцная «негатыўная» нацыянальная свядомасць і яны разумелі сваё непадабенства ад іншых народаў, у тым ліку і да палякаў, што не дало магчымасці рэалізавацца на практыцы планам польскіх уладаў па нацыянальнаму пытанню. Неабходна адзначыць, што праца Е. Тамашэўскага падрыхтавана без выкарыстання беларускіх архіваў, што некалькі зніжае яе навуковую вартасць.
Наступнай масштабнай працай, у якой істотнае месца адведзена палескай праблематыцы, стала фундаментальная праца гісторыка з Беластока Зоф’і Тамчонак [25], дзе паказана дзейнасць асноўных палітычных рухаў і арганізацый на землях Заходняй Беларусі і Палесся ў прыватнасці, паказана іх сацыяльная база і матэрыяльны дабрабыт мясцовага насельніцтва, што надае дадзенаму выданню асабліва высокую навуковую вартасць. У цэлым З. Тамчонак з’яўляецца аўтаркай шэрагу важкіх артыкулаў па разглядаемай тэме [16], у якіх раскрыты
80