ВСЕ / ИСТОРИЯ / Беларусь / 694280_314511pdf

СУЧАСНЫЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦАЗНАЎСТВА: НОВЫЯ ПАДЫХОДЫ, КРЫНІЦЫ, МЕТАДЫ Ў ВЫВУЧЭННІ ГІСТОРЫІ ЕЎРОПЫ І БЕЛАРУСІ

тия парового судоходства и железнодорожного транспорта в государстве, охарактеризовал творчество новаторов транспортной техники и осветил различные проекты по строительству отдельных железнодорожных магистралей.

Исследованию развития водных и сухопутных путей сообщения посвящена изданная в 1977 г. монография В. А. Жучкевича «Дороги и водные пути Белоруссии» [18]. Автор определил влияние водных и сухопутных путей сообщения на экономику региона через структуру грузооборота водных пристаней и шоссейных дорог. Однако в работе нет информации о структурных элементах органов управления и кадровом составе учреждений путей сообщения.

На большом фактическом материале освещаются вопросы межрегиональных и внешних торговых связей белорусских губерний в предреволюционный период в работе Х. Ю. Бейлькина [19]. Автор пришел к выводу, что наличие широкой сети речных путей, шоссейных и грунтовых дорог, железных дорог оказывало положительное влияние на развитие сельскохозяйственного рынка. Железнодорожный транспорт становился главным средством передвижения сельскохозяйственных товаров.

Развитию железнодорожного транспорта России с 30-х гг. и до конца ХIХ в. посвящена монография старшего научного сотрудника Института истории СССР АН СССР кандидата исторических наук А. М. Соловьевой [20]. Это первое самостоятельное исследование, в котором роль железнодорожного транспорта рассматривается в развитии промышленной революции в Российской империи. На основе широкого круга печатного и архивного материалов раскрыты основные этапы становления и развития государственно-капиталистической системы хозяйства на железнодорожном транспорте России. В монографии рассматривается процесс перехода частных дорог в руки государства, влияние железнодорожного транспорта на развитие капиталистического хозяйства России.

После распада СССР наметилась четкая тенденция к смене политических ориентиров, что позволило поновому взглянуть на историю. Наступил новый период развития истории отечественного транспорта. Для него характерен переход от разработки отдельных направлений истории транспортного комплекса к созданию научных работ обобщающего характера.

Впервые в белорусской историографии в исследовании А. М. Лукашевича «Западный пограничный регион в военно-стратегических планах Российской империи (конец ХVIII века – 1812 года)» [21] рассмотрены вопросы развития системы государственного управления путей сообщения, обустройство стратегических дорог, проектирование искусственных водных систем в белорусских губерниях согласно с военной доктриной России.

Накануне 150-летия Белорусской железной дороги авторским коллективом белорусских историков под руководством кандидата исторических наук В. В. Яновской было опубликовано фундаментальное исследование «История Белорусской железной дороги. Из века ХІХ – в век ХХІ» [22], где раскрывается процесс становления железнодорожной сети на территории Беларуси. Авторы подробно рассмотрели аспекты государственной политики при определении направлений прохождения железнодорожных магистралей в Беларуси.

Таким образом, система управления путями сообщения на территории Беларуси в 1775–1914 гг. не нашла комплексного изучения, однако тот фактологический материал, который был накоплен исследователями, может использоваться при дальнейших исследованиях структурных элементов органов управления транспортом, эволюции их функциональных обязанностей в связи с изменениями стратегических задач государства и кадрового состава учреждений путей сообщения.

Список литературы

1.Георгиевский, П. И. Исторический очерк развития путей сообщения в ХIХ веке / П. И. Георгиевский. – СПб. : Тип. Ю. Н. Эрлих,

1893. – 96 с.

2.Житков, С. М. Исторический обзор устройства и содержания водных путей и портов в России за столетний период, 1798–1898 гг. / С. М. Житков. – СПб. : Тип. М-ва путей сообщ., 1900. – 264 с.

3.Соколовский, Е. М. Пятидесятилетие института и Корпуса инженеров путей сообщения / Е. М. Соколовский. – СПб. : Тип. Торгового дома С. Струговщикова, 1859. – 149 с.

4.Ларионов, А. М. История Института инженеров путей сообщения Императора Александра I за первое столетие его существования,

1810–1910 гг. / А. М. Ларионов. – СПб. : Тип. Ю. Н. Эрлих, 1910. – 409 с.

5.Панаев, В. А. Четыре министра путей сообщения 1833–1869 гг. / В. А. Панаев. – СПб. : Тип. В. В. Комарова, 1889. – 41 с.

6.Головачев, А. А. История железнодорожного дела в России / А. А. Головачев. – СПб. : Тип. Р. Голике, 1881. – 404 с.

7.Борзенко, А. А. Материалы по железнодорожным вопросам. Железные дороги в Англии, Франции и России / А. А. Борзенко. – СПб. : Тип. Губернского Правления, 1881. – 426 с.

8.Наша железнодорожная политика по документам Архива Комитета министров : ист. очерк : в 4 т. / сост. Н. А. Кислинский. – СПб. : Изд-во Канцелярии Ком. министров, 1902.

9.Львов, Ю. А. Краткие соображения по вопросу об организации русских железных дорог / Ю. А. Львов. – СПб. : Тип. М. Д. Ломковс-

кого, 1909. – 22 с.

10. Столетие Минской губернии : [1793–1893 : историко-статистическая записка] : приложение к Памятной книжке Минской губернии на 1893 г. / сост. А. П. Смородский. – 2-е изд., испр. и доп. – Минск : Типо-литогр. Р. Дворжец, 1893. – 90 с.

11. Довнар-Запольский, М. В. Народное хозяйство Белоруссии, 1861–1914 гг. / М. В. Довнар-Запольский. – Минск : Изд-во Госплана Белорус. ССР, 1926. – 239 с.

12. Дудкоў, Д. А. Аб развіцці капіталізму ў Беларусі ў другой палове ХIХ – пачатку ХХ стагоддзяў / Д. А. Дудкоў. – Мінск : Дзярж. выд-ва Беларусі, 1932. – 202 с.

13. Оппенгейм, К. А. Россия в дорожном отношении: опыт краткого историко-критического обозрения данных, относящихся до развития путей сообщения в России и параллельно в других важнейших странах (с приведением многих сравнительных и статистических данных по путям сообщения) / К. А. Оппенгейм. – М. : Высш. совет. нар. хоз-ва, 1920. – 157 с.

14. Яцунский, В. К. Транспорт СССР: история его развития и современное состояние в связи с краткими сведениями по экономике транспорта / В. К. Яцунский. – М. : НКПС Транспечать, 2-я тип. Транспечати НКПС, 1926. – 172 с.

15. Вергинский, В. С. Начало парового судоходства в России / В. С. Вергинский. – М. : Изд-во и 1-я тип. Речиздата, 1948. – 48 с.

61

БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА

16.Вергинский, В. С. Начало железнодорожного дела в России (до 40-х годов ХIХ в.) / В. С. Вергинский. – М. : Правда, тип. им. Ста-

лина, 1949. – 32 с.

17.Вергинский, В. С. Возникновение железных дорог в России до начала 40-х годов ХIХ в. / В. С. Вергинский. – М. : Изд-во и 1-я тип.

Гос. трансп. ж.-д. изд., 1949. – 272 с.

18.Жучкевич, В. А. Дороги и водные пути Белоруссии : ист.-геогр. очерки / В. А. Жучкевич. – Минск : Изд-во БГУ, 1977. – 142 с.

19.Бейлькин, Х. Ю. Сельскохозяйственный рынок Белоруссии, 1861–1914 гг. / Х. Ю. Бейлькин. – Минск : Наука и техника, 1989. – 286 с.

20.Соловьева, А. М. Железнодорожный транспорт России во второй половине ХIХ в. / А. М. Соловьева. – М. : Наука, 1975. – 315 с.

21.Лукашевич, А. М. Западный пограничный регион в военно-стратегических планах Российской империи (конец ХVIII в. – 1812 г.) : в 3 кн. / А. М. Лукашевич. – Минск : ИВЦ Минфина, 2012. – Кн. 2. : Изучение, инженерная и топографическая подготовка театра войны. – 357 с.

22.История Белорусской железной дороги. Из века ХІХ – в век ХХІ : [1862 – 2012] / В. В. Яновская [и др.] . – Минск : Маст. літ.,

2012. – 958 с.

Наталья Сергеевна Иванюк, Белорусский государственный педагогический университет имени Максима Танка, г. Минск, Республика Беларусь.

Natalya Ivanyuk

Belarusian State Pedagogical University Named after Maxim Tank, Minsk, The Republic of Belarus e-mail: orlinatali@rambler. ru

HISTORIOGRAPHY OF THE STATE GOVERNANCE SYSTEM OF PASSAGEWAYS

ON THE TERRITORY OF BELARUS (1775–1914)

The article focuses on the historiography of the system of public administration of lines of communication in Belarus (1775–1914). Based on the analysis of specific works, the periodization of this historiography is compiled. The need for a comprehensive study of the structural elements of transport management bodies, the evolution of their functional features in connection with changes in the strategic tasks of the state and in the staff of the institutions of lines of communication in the Vilna, Vitebsk, Grodno, Minsk and Mogilev provinces of the Russian Empire of the indicated period are noted.

Keywords: lines of communication, transport communications, transport, railways, waterways, land routes.

УДК 94(476+27+322)“18”

М. М. Кароль

АДЛЮСТРАВАННЕ ПРАБЛЕМЫ МІЖКАНФЕСІЙНЫХ ПЕРАХОДАЎ У ДАРЭВАЛЮЦЫЙНАЙ ГІСТАРЫЯГРАФІІ І ГРАМАДСКАЙ ДУМЦЫ

Рассматриваются произведения историографии и общественной мысли конца ХIХ в., в которых затрагивалась проблема перевода католического и бывшего униатского населения Беларуси в православие во второй половине ХIХ в. Отмечаются основные тенденции историографии, преимущественно отображавшие официальную религиозную политику российского правительства на территории белорусских губерний. Охарактеризованы некоторые работы историков, указаны направления их исследований.

Ключевые слова: историография, межконфессиональные конверсии, Российская империя, католицизм, православие.

Удругой палове ХІХ ст. у канфесійным становішчы насельніцтва беларускіх губерняў адбыліся значныя змены – воляй расійскага ўрада частка каталіцкага і былога ўніяцкага насельніцтва былі пераведзена ў праваслаўе. Не ўсе новадалучаныя вернікі станоўча ўспрынялі змену свайго веравызнаўчага стану, што выклікала хваляванні і шматгадовае змаганне за сваю канфесійную ідэнтычнасць. Гэта праблема знайшла адлюстраванне ў вялікай колькасці гістарычных і публіцыстычных прац.

Гістарыяграфія праблемы міжканфесійных адносін на Беларусі і палітыкі расійскага ўрада ў дачыненні да неправаслаўнага насельніцтва беларускіх губерняў у сярэдзіне 1860-х – 1905 гг. дастаткова багатая. Мерапрыемствы па пераводу каталіцкага насельніцтва ў праваслаўе адразу сустрэлі водгук сярод сучаснікаў тых падзей. У перыядычным друку пачалі з’яўляцца артыкулы, прысвечаныя розным аспектам палітыкі «вяртання» насельніцтва ў праваслаўе. Пазіцыя аўтараў адлюстроўвала афіцыйны погляд расійскіх уладаў на рэлігійную сітуацыю на тэрыторыі беларускіх губерняў у другой палове ХІХ ст. Тагачасныя расійскія публіцысты ў абсалютнай большасці радасна віталі перавод насельніцтва ў праваслаўе.

Для некаторых выданняў тэма пераходаў з каталіцызму ў праваслаўе станавілася адной з цэнтральных. У першую чаргу, варта адзначыць часопіс «Вестник Западной России» (пад рэдакцыяй Ксенафонта Гаворскага), які рэгулярна публікаваў нататкі пра пераведзеных з каталіцызму, перабудову каталіцкіх храмаў у праваслаўныя, а таксама розныя гістарычныя дакументы, якія тычыліся гісторыі праваслаўя, каталіцызму і ўніяцтва на тэрыторыі беларускіх губернях. Для такіх нататак дзейнічала асобная рэгулярная рубрыка «Успехи православия в Северо-Западной России» [1, с. 78]. Часопіс друкаваў артыкулы, прысвечаныя пераходу прадстаўнікоў вышэйшых саслоўяў у праваслаўе. На яго старонках знайшлі адлюстраванне шырокавядомыя прыклады канверсіі князя Аляксандра Друцкага-Любецкага і былога каталіцкага біскупа Стэфана Джункоўскага [2, с. 289]. З нагоды змены імі канфесіі друкаваліся ананімныя водгукі, а таксама іх уласныя развагі на гэты конт [3, с. 318]. Такія артыкулы мелі на мэце паказаць добраахвотны працэс пераходу, які падтрымліваўся як сельскім насельніцтвам, так і прадстаўнікамі дваранскага саслоўя.

Упадобным напрамку працавала іншая афіцыйная газета «Виленский вестник», якая таксама не магла абмінуць сваёй увагай пераход з каталіцызму ў праваслаўе князя А. Друцкага-Любецкага [4, с. 3].

Усе пералічаныя публікацыі ў свецкіх выданнях насілі выразна праўладны характар. Палітыка пераводу насельніцтва ў праваслаўе прадстаўлялася толькі ў пазітыўным рэчышчы, адсутнічала крытыка неправамоцных дзеянняў духоўных і свецкіх уладаў, не траплялі на старонкі газет і выпадкі супраціўлення пераводу. Больш

62

СУЧАСНЫЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦАЗНАЎСТВА: НОВЫЯ ПАДЫХОДЫ, КРЫНІЦЫ, МЕТАДЫ Ў ВЫВУЧЭННІ ГІСТОРЫІ ЕЎРОПЫ І БЕЛАРУСІ

узважаную, хаця таксама сугучную афіцыйнай пазіцыю займалі «Московские ведомости», якія рэдагаваў Міхаіл Каткоў. Зрэшты, прымусовыя ці добраахвотныя канверсіі не знайшлі ў іх шырокага асвятлення. Маскоўскую газету цікавілі больш агульныя пытанні міжканфесійных узаемаадносін у Расійскай імперыі. Сам М. Каткоў у перадавіцах імкнуўся раздзяліць паняцці «католік» і «паляк», шмат увагі надаваў так званаму «польскаму пытанню» у цэлым [5, с. 144].

Гісторыя праваслаўнай царквы была шырока прадстаўлена на старонках афіцыйнага друкаванага органа праваслаўнай царквы – «Епархиальных ведомостях», якія выдаваліся ў цэнтрах праваслаўных епіскапстваў на беларуска-літоўскіх землях. Тут публікаваліся працы па канфесійнай гісторыі Беларусі, распараджэнні мясцовых улад, імператарскія загады, а таксама паведамленні пра пабудову новых праваслаўных цэркваў у населеных пунктах Беларусі і ўрачыстасці, звязаныя з іх асвячэннем. У «Литовских епархиальных ведомостях» за 1864 г. прыведзены даныя пра колькасць асоб, якія прынялі праваслаўе: з каталіцтва перайшло 758 мужчын і 847 жанчын у Віленскай і Гродзенскай губернях [6, с. 100]. Нягледзячы на ангажаваны характар выдання, статыстычныя даныя аб далучаных могуць служыць важнай крыніцай пры даследаванні міжканфесійных пераводаў.

Зразумела, што ў час панавання цэнзуры ў Расійскай імперыі прэса фактычна з’яўлялася транслятарам афіцыйнай ідэалогіі, якая, у сваю чаргу, падтрымливала пануючы статус праваслаўнай царквы на ўсёй тэрыторыі імперыі.

У канцы ХІХ ст. пачынаюць выходзіць працы больш прафесійнага характару. Яны мелі пэўную крыніцавую базу, на падставе якой іх аўтары імкнуліся аналізаваць канфесійную сітуацыю на тэрыторыі беларускіх губерняў агулам і палітыку пераводу каталіцкага насельніцтва ў праваслаўе, у прыватнасці. Асаблівасцю гістарыяграфіі гэтага перыяду з’яўлялася тое, што аўтары ў пераважнай большасці з’яўляліся прыхільнікамі палітыкі расійскіх уладаў і як носьбіты пэўнай ідэалогіі прадстаўлялі падзеі праз прызму сваіх палітычных і рэлігійных перакананняў.

Разгляд дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі варта пачаць з Аляксея Уладзімірава, які з’яўляўся выкладчыкам у Віленскай навучальнай акрузе і прымаў непасрэдны ўдзел у правядзенні палітыкі русіфікацыі. Таму яго погляды не маглі быць цалкам аб’ектыўныя. У працах, прысвечаных стану праваслаўнай царквы, «распалячванню» касцёла, ён даў тэндэнцыйнае апісанне рэлігійнай канверсіі католікаў пасля падаўлення паўстання 1863–1864 гг. [7, с. 51].

Гісторыку Аляксандру Мілавідаву, прадстаўніку заходнерусізма, належаць адны з першых навуковых прац, прысвечаныя становішчу праваслаўнай царквы пасля паўстання 1863–1864 гг. У кнізе «Заслуги графа М. Н. Муравьева для православной церкви в Северо-Западном крае» (1900 г.) знайшоў адлюстраванне працэс перабудовы касцёлаў і будаўніцтва новых цэркваў [8]. Праца мае багаты факталагічны матэрыял, але прасякнута духам ухвалення метадаў і мерапрыемстваў імперскага ўрада ў адносінах да каталіцызму на тэрыторыі беларускіх губерняў. У даследаванні «Меры, принятые графом Муравьевым к ограждению православного населения от латинско-польской пропаганды в Северо-Западном крае» (1900 г.) даецца характарыстыка дзеянняў ксяндзоў, якія спакушалі насельніцтва ў каталіцызм [9].

Менавіта з гэтых ранніх прац пачынаецца папулярызацыя міфа пра павярхоўнае стаўленне беларускага насельніцтва да ўласнай канфесійнай прыналежнасці. На думку А. І. Мілавідава, касцёл «спакушаў» новых вернікаў пераважна праз знешнія атрыбуты – на вернікаў аказвалі ўплыў «цудоўны касцёл, орган, багаты і ласкавы ксёндз». На гэтым фоне невыгодна кантраставала праваслаўная царква, «бедная і часта аддаленая, куды цяжка дабірацца ўзімку» [9, с. 21]. Калі дадаць да гэтага, як выказаўся А. Мілавідаў, «маларазвітасць прасталюдзіна», то менавіта гэтыя прычыны нібыта падштурхоўвалі людзей да касцёла.

Важнае месца ў гістарыяграфіі праблемы займае манаграфія Мікалая Ізвекава «Исторический очерк состояния православной церкви в Литовской епархии за время с 1839 по 1889 г.» (1889 г.), напісаная з нагоды пяцідзесяцігоддзя скасавання ўніі ў 1839 г. [10]. Яе можна лічыць першай працай, дзе вялікая ўвага надавалася праблеме ўхілення новадалучаных Віленскай і Гродзенскай губерняў ад выканання праваслаўных абрадаў. Даследчык звярнуў увагу на існаванне катэгорый вернікаў: так званых «древлеправославных» і «новообращенных» – праблему «упорствующих»: якімі, як правіла, з’яўляліся былыя ўніяты. М. Д. Ізвекаў адзначаў, што ў вернікаў Літоўскай епархіі былі праблемы з канфесійнай ідэнтыфікацыяй – большасць з іх, дэ-юрэ праваслаўных, фактычна працягвала лічыць сябе ўніятамі. Селяніну ўсё роўна куды хадзіць маліцца: у касцёл або царкву, але ў касцёл было прыемней, бо там гучаў «арган» [10, с. 273]. Аўтар асуджаў паліцэйскія меры далучэння каталікоў да праваслаўя [10, с. 283]. М. Д. Ізвекаў прывёў звесткі пра існаванне пасля паўстання 1863–1864 гг. так званых «баявых» святароў, усе жыццёвыя сілы якіх былі скіраваны на барацьбу з каталіцкім духавенствам, якое лічылася галоўнай прычынай «упартасці» людзей у далучэнні да праваслаўя [10, с. 284].

М. Д. Ізвекаў паказаў негатыўныя наступствы прымусовых пераводаў, не падмацаваных унутранымі перакананнямі людзей. Ён прывёў шматлікія прыклады таемных спакушэнняў і яўнага вяртання «новообращенных» паасобку и групамі ў каталіцызм. Пры гэтым звярнуў увагу на той факт, што часцей за ўсё гэта былі колішнія ўніяты [10, с. 265]. Прыводзіцца факт, што новадалучаныя Віленскай губерні падчас візіта ковенскага епіскапа Іосіфа у 1871 г., «заломваючы рукі, прасілі вярнуць іх у лацінства» [10, с. 266].

Царкоўны гісторык акрэсліў кола праблем, якія ўзнікалі ў новадалучаных. Так, новаправаслаўныя Быстрыцкага, Шумскага, Астравецкага прыходаў сутыкаліся з побытавымі перашкодамі, цярпелі абразы з боку каталікоў, якія не дапускалі іх хатнюю жывёлу на выпас, а праваслаўныя жаніхі і нявесты не маглі знайсці сабе пару. Адзначаюцца выпадкі прамога непадпарадкавання пераводу. Так, святар Дарашэўскі ў 1868 г.

63

БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА

паведамляў, што ўпартасць некаторых далучаных такая моцная, што яны не толькі не здзяйснялі абрадаў, але адмаўляліся хрысціць сваіх дзяцей.

Нягледзячы на крытыку гвалтоўных метадаўпераварочвання ў пануючую веру, М. Д. Ізвекаў, тым не менш, характарызаваў каталікоў як прыхільнікаў ўсяго польскага, якія «адмовіліся ад рускага жыцця і ўладкавалі сваё жыццё на польскіх пачатках і каталіцкім вучэнні», а ўпартых у лацінстве – як «агрэсіўных, варожых да праваслаўных святароў, суседзяў і аднавяскоўцаў». Ён даводзіў, што шмат хто з іх нават спачуваў паўстанню 1863–1864 гг., казалі, што «не ў той час паны бунт зрабілі, калі б цяпер тое здарылася, мы б усе пайшлі ваяваць» [10, с. 268]. Як і большасць расійскіх даследчыкаў, Мікалай Ізвекаў прытрымліваўся думкі, што прашэнні аб вяртанні ў каталіцызм пісаліся толькі ў выніку прапаганды ксяндзоў і прыхільнікаў «лаціна-польскай партыі» [10, с. 269].

М. Д. Ізвекаў паказаў адсутнасць разумення новадалучанымі новых дагматаў (няправільна хрысціліся, працягвалі святкаваць каталіцкія святы, не ведалі правілаў паводзін у праваслаўнай царкве, не выказвалі даверу да праваслаўных святароў і г. д.) [10, с. 271]. Прыведзены прыклады адмовы прыхаджан Слонімскага павета ў 1888 г. фінансаваць рамонт царквы [10, с. 271], звароту новаперавернутых часцей да знахараў, чым да святароў [10, с. 272]. Адзначаецца насцярожанасць, з якой мясцовае насельніцтва ставілася да «ўз’яднання, справы праваслаўя і рускай народнасці» [10, с. 273].

М. Д. Ізвекаў рабіў акцэнт на гаротным маральным стане беларусаў і адсутнасці ў іх цвёрдых рэлігійных перакананняў. Для яго адсутнасць такіх перакананняў была звязана выключна з адсутнасцю прыхільнасці да праваслаўя. На думку ж саміх сялян, «Бог як у касцёле, так і ў царкве, адзін і той жа, і дзе б не маліліся, зусім абыякава, але ў касцёле прыемней, таму што там ёсць арган» [10, с. 274].

Такім чынам, нягледзячы на тое, што М. Д. Ізвекаў спрабаваў аб’ектыўна паглядзець на працэс далучэння каталікоў і былых уніятаў да праваслаўя, адзначаючы відавочныя хібы гэтых мерапрыемстваў, ён заставаўся чалавекам свайго часу. Гэта пакідала адбітак на яго ацэнках каталіцызму як варожай праваслаўю рэлігіі. Ён адмаўляў у акрэсленых рэлігійных перакананнях новадалучаным вернікам, якія імкнуліся вярнуцца ў каталіцызм, абгрунтоўваючы такое жаданне выключна прапагандысцкай дзейнасцю ксяндзоў і паноў.

Праца М. Д. Ізвекава моцна крытыкавалася заходнерусам Рыгорам Кіпрыяновічам у рэцэнзіі «Новый тенденциозный труд пресвитера Николая Извекова» [11, с. 27]. Р. Кіпрыяновіч абвінавачваў яго ў павярхоўным знаёмстве з дакументамі Літоўскай духоўнай кансісторыі і архіва канцылярыі генерал-губернатара і неразуменні «сэнсу і характару народнага руху ў праваслаўе. Таму, на думку рэцэнзента, Мікалай Ізвекаў «аддаў перавагу выкрыццю ўсіх дзеячаў, якія быццам бы гвалтоўна далучалі каталікоў да праваслаўя ў шасцідзясятыя гады» [11, с. 20]. Але такая крытыка працы М. Ізвекава з’яўлялася неабгрунтаванай. Наадварот, як ужо адзначалася, ён фактычна першым у дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі доказна паказаў пераважна гвалтоўны характар пераводу насельніцтва беларускіх губерняў у праваслаўе. М. Д. Ізвекава крытыкаваў і Георгій Шавельскі ў працы «Последнее воссоединение с православною церковью униатов Белорусской епархии (1833–1839 гг.)» [12, с. 163].

Варта згадаць таксама працы Івана Карнілава, створаныя на мяжы публіцыстыкі і гістарыяграфіі. У іх ён спрабаваў прааналізаваць і даць ацэнку мерапрыемствам расійскай адміністрацыі ў беларускіх губернях. І. Карнілаў дэталёва разбіраў пытанні «распалячвання» касцёла і мэтазгоднасці рускамоўнага набажэнства, ўзаемаадносін каталіцызму і праваслаўя. Для яго каталіцызм з’яўляўся адным з асноўных ворагаў расійскай дзяржавы, таму ён не толькі выступаў з падтрымкай палітыкі пераводу насельніцтва ў праваслаўе, але моцна крытыкаваў прыхільнікаў пераводу каталіцкага набажэнства на рускую мову, а, тым больш, стварэння «рускага каталіцызму» [13, с. 93].

На аналагічных пазіцыях стаяў яшчэ адзін тагачасны інтэлектуал, славянафіл Іван Аксакаў. Распаўсюджанне каталіцызму ў беларускіх губерняў ён трактаваў як вынік «польскай прапаганды», а тым больш не прымаў папулярнай у той час ідэі стварэння «рускага каталіка» [14, с. 287].

З «краёвых» дзеячаў да пытанняў этнаканфесійных узаемаадносінаў і расійскай дзяржаўнай палітыкі ў беларускіх губернях звяртаўся А. Тышкевіч у працы «Русско-польские отношения» (1895 г.) [15]. Яго даследаванне можа разглядацца ў агульным рэчышчы развіцця ліберальнай гістарыяграфіі, якая ў пытаннях гісторыі беларускіх і ўкраінскіх губерняў мэтанакіравана адыходзіла ад пастулатаў заходнерусізму. Фактычна гэта была першая спроба аб’ектыўна зірнуць на польска-рускія адносіны ў другой палове ХІХ ст., у прыватнасці, прааналізаваць кадравую палітыку на беларускіх землях, працэс замяшчэнне мясцовага чынавенства, пытанне мовы і «распалячвання» касцёла. Шмат увагі А. Тышкевіч надаваў становішчу каталіцызма пасля паўстання 1863– 1864 гг. Ён ахарактарызаваў прававыя нормы заключэння змяшаных шлюбаў паміж прадстаўнікамі праваслаўя і іншых веравызнанняў. Аўтар не толькі апісваў мерапрыемствы імперскага ўрада на беларускіх землях пасля паўстання 1863–1864 гг., але спрабаваў даць ім непрадузятую ацэнку і ацаніць вынікі такой палітыкі, абапіраючыся не толькі на ўспаміны сучаснікаў і ўласныя ўяўленні, але і на заканадаўчую базу.

Такім чынам, працы сярэдзіны ХІХ – пачатку ХХ стст. насілі пераважна апалагетычны характар. За рэдкім выключэннем аўтары выкарыстоўвалі гістарычныя аргументы пра Беларусь як адвечна «рускі край». Закраналася не столькі практыка пераводу, колькі пытанне апраўданняў і пошуку псеўдагістарычнай неабходнасці ў вяртанні насельніцтва ў праваслаўе.

Пераважная большасць аўтараў асноўную ўвагу звяртала на становішча касцёла як інстытуцыі, на дзейнасць каталіцкіх іерархаў, спробы русіфікацыі і «распалячвання» касцёла і рэакцыю на іх. У меншай ступені закраналася праблема пераводу каталіцкага (і былога ўніяцкага) насельніцтва ў праваслаўе на лакальным узроўні, амаль не даследаваліся пытанні, як адбывалася «барацьба» на месцах, як дзяржаўная працэдура пераводу ў праваслаўе сутыкалася з ўяўленнямі людзей пра сваю рэлігійную ідэнтычнасць.

64

СУЧАСНЫЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦАЗНАЎСТВА: НОВЫЯ ПАДЫХОДЫ, КРЫНІЦЫ, МЕТАДЫ Ў ВЫВУЧЭННІ ГІСТОРЫІ ЕЎРОПЫ І БЕЛАРУСІ

3.Обращение римо-католического епископа // Вестн. Западной России. – 1866. – Год 4. – Кн. 12, т. 4. – С. 318–323.

4.По поводу обращения князя Друцкого-Любецкого в православие // Вилен. вестн. – 1866. – № 200. – С 3

5.Катков, М. Н. Собрание передовых статей Московских ведомостей за 1866 год / М. Н. Катков. – М. : Изд. С. П. Катковой, 1897. –

653 с.

6.Ведомость о лицах разного звания, присоединившихся к православию в 1864 г. по Литовской Епархии // Литовские епархиальные ведомости. – 1865. – № 3.

7.Владимиров, А. П. О положении православия в Северо-Западном крае (1863–1892 гг.) / А. П. Владимиров. – М. : Русское обозрение,

1893. – 92 с.

8.Миловидов, А. И. Заслуги графа М. Н. Муравьева для православной церкви в Северо-Западном крае / А. И. Миловидов. – Харьков : Тип. Губернского правления, 1900. – 92 с.

9.Миловидов, А. И. Меры, принятые графом Муравьевым к ограждению православного населения от латинско-польской пропаганды

вСеверо-Западном крае / А. И. Миловидов. – Вильна : Тип. Вилен. православного Свято-Духовского братства, 1900. – 35 с.

13.Корнилов, И. П. Русское дело в Северо-западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа, преимущественно в Муравьевскую эпоху / И. П. Корнилов. – СПб. : Тип. А. П. Лопухина, 1901. – 462 с.

14.Аксаков, И. С. Сочинения. Т. 3 // И. С. Аксаков. – 2-е изд. – СПб. : Тип. А. С. Суворина, 1900. – Х, 570 с.

15.Тышкевич, А. Русско-польские отношения / А. Тышкевич (Граф Лелива [псевд.]). – Лейпциг : Э. Л. Каспрович (тип. Ф. А. Брокгау-

за), 1895. – 252 с.

Маргарыта Міхайлаўна Кароль, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, г. Мінск, Рэспубліка Беларусь.

Marharyta Karol

Belarusian State University, Minsk, The Republic of Belarus

e-mail: karolmarharyta@gmail.com

TO THE PROBLEMS OF INTERFAITH TRANSITION

IN THE PRE-REVOLUTIONARY HISTORIOGRAPHY AND PUBLIC OPINION

The article focuses on the historiography and social thought of the late 19th century, which touched upon the problem of the conversion of the Catholic and former Uniate population of Belarus to Orthodoxy in the second half of the 19th century. The main tendencies of historiography, which reflect the official religious policy of the Russian government on the territory of the Belarusian provinces, are noted. Some works of historians are characterized, directions of their research are indicated.

Keywords: historiography, interconfessional conversions, the Russian Empire, Catholicism, Orthodoxy.

УДК 930(47)

А. Б. Гутоўскі

РАСІЙСКІЯ ДАРЭВАЛЮЦЫЙНЫЯ ДАСЛЕДЧЫКІ АБ ГІСТОРЫІ РЫМСКА-КАТАЛІЦКАЙ ЦАРКВЫ НА БЕЛАРУСКІХ ЗЕМЛЯХ РАСІЙСКАЙ ІМПЕРЫІ

Представлен обзор работ российских дореволюционных исследователей по истории Римско-католической церкви на белорусских землях Российской империи. Определены основные подходы к изучению истории западной ветви христианства в Северо-Западном крае Российской империи и свойственные им особенности. Отмечены основные трактовки роли Римско-католической церкви на белорусских землях, характрные для российских историков ХІХ–ХХ вв.

Ключевые слова: Римско-католическая церковь, Российская империя, белорусские губернии, российские дореволюционные исследователи, исторические контроверсии.

Вывучэнне гісторыі Рымска-каталіцкай царквы на беларускіх землях Расійскай імперыі пачалося ў ХІХ ст., калі ўзнікла неабходнасць выпрацаваць палітыку ўзаемаадносін з новымі рэлігійнымі накірункамі, якія не былі шырока прадстаўлены ў Расіі да падзелаў Рэчы Паспалітай.

Адным з першых, хто звярнуўся да гэтага пытання стаў Ф. П. Еленеў з цікавым артыкулам «Польская цивилизация и ея влияние на Западную Русь», дзе аўтар дае адказ на прэтэнзіі палякаў на права ўладання сучаснымі беларускімі землямі. Ён адмаўляе не толькі ў палітычным праве, але і ў маральным [1, c. 1]. Праз твор праходзіць тэзіс, што менавіта з Польшчы прыйшло прыгонніцтва, якое прывяло да знішчэння традыцыйнага ладу жыцця ўсходніх славян, і як вынік заняпаду Рэчы Паспалітай і яе ўсходніх зямель [1, c. 5, 7, 18, 44–49]. Расійская імперыя праз падзелы федэрацыі Каралеўства Польскага і Вялікага княства Літоўскага не толькі выратавала жыхароў гэтых зямель, але і дала ім магчымасць для развіцця [1, c. 64–66]. Рымска-каталіцкая царква разглядаецца як сродак ідэалагічнага кантролю мясцовага насельніцтва, якое заставалася «рускім» [1, c. 83].

Ю. Ф. Самарын у сваёй рабоце «Иезуиты и их отношение к России» [2] ахарактарызаваў дзейнасць аднаго з самых вядомых Рымска-каталіцкіх манаскіх ордэнаў – іезуітаў. З пункту гледжання аўтара, заходняя галіна хрысіянства па сваёй сутнасці імкнецца да распаўсюджвання ўласнага ўплыву і іезуіты з’яўляюцца зброяй для

65

БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА

гэтага. Гісторык лічыць, што для выканання місіі манахі ў першую чаргу праводзілі місіянерскую дзейнасць сярод жаночай часткі вышэйшых колаў Расійскай імперыі, як больш падатлівай для ўплыву.

Дз. А. Талстой у сваёй манаграфіі «Римский католицизм в России» [3] першым грунтоўна асвятліў становішча Рымска-каталіцкай царквы ў Расійскай імперыі пасля падзелаў Рэчы Паспалітай і прыйшоў да высновы, што яна знаходзілася ў стане крызісу, бо чорнае духавенства не адпавядала маральным крытэрыям святарства па прычыне вялікіх грашовых сродкаў, якія знаходзіліся ў іх распараджэнні. Белае ж не заўсёды мела неабходную колькасць храмаў для кожнага свайго прадстаўніка і таму не ўсе святары мелі неабходны ўзровень матэрыяльнага забеспячэння. Што датычыцца падыходаў расійскіх самадзержцаў да канфесійнай палітыкі, то, на думку аўтара, Кацярына ІІ, Павел І і Аляксандр І рабілі ўсё, каб каталіцкая царква магла функцыяваць на карысць Расійскай імперыі. Гісторык лічыць, што сутыкненні паміж Расіяй і папай рымскім па асобных пытаннях, напрыклад, пытаннях нунцыятуры ці парадку прызначэння біскупаў на кафедру, з’яўляліся абаронай інтарэсаў Расіі і ацэньваюцца станоўча. Адзінае, што адмоўна ацаніў Дз. А. Талстой, гэта рашэнне Кацярыны ІІ аб захаванні ордэна іезуітаў у Расіі.

Значнай постаццю ў расійскай дарэвалюцыйнай гістарычнай навуцы з’яўлялася асоба М. В. Каяловіча. У сваёй рабоце «Чтения по истории западной России» даследчык распавядае пра гістарычны шлях заходняй Расіі, да якой ён аднёс землі былой Кіеўскай Русі, якія пасля распаду гэтай дзяржавы апынуліся ў складзе Вялікага княства Літоўскага. З пункту гледжання аўтара гэта тэрыторыя заўсёды з’яўлялася рускай і праваслаўнай [4, c. 69–83].

Польскае каралеўства першапачаткова імкнулася пашырыць свой уплыў на гэтых тэрыторыях, а пасля далучыць іх да сябе. Сродкамі гэтай палітыкі, на думку аўтара, былі паланізацыя і распаўсюджванне каталіцызму вышэйшых колаў грамадства, а пасля і астатніх. Палітыка Рымска-каталіцкай царквы ацэніваецца гісторыкам адмоўна, бо яна была накіравана на стварэнне аднароднай канфесійнай і нацыянальнай дзяржавы, дзяржавы палякаў-католікаў [4, c. 170–309].

Барацьба для М. В. Каяловіча справядліва скончылася перамогай Расійскай дзяржавы, якая атрымала назад свае землі і выратавала іх ад паланізацыі і пагалоўнага пераводу ва ўніяцтва і каталіцтва [4, c. 310–341].

Вядомы прадстаўнік руху славянафілаў, сучаснік паўстання 1863–1864 гг. і наступных зменаў канфесійнай палітыкі, якія ініцыяваў урад Расійскай імперыі, І. С. Аксакаў таксама не абмінуў увагай рэлігійнае жыццё тагачаснага Паўночна-Заходняга края.

І. С. Аксакаў прапаноўваў шэраг мерапрыемстваў, якія павінны былі ўмацаваць дзяржаўныя пазіцыі на землях былой Рэчы Паспалітай, далучаных у канцы XVIII ст. Перш за ўсё аўтар выступае за ўмацаванне органаў кіравання лепшымі прадстаўнікамі чынавенства, але ў той жа час сцвярджае, то гэта не магчыма па прычыне адсутнасці неабходнай колькасці кандыдатаў на пасады.

Аўтар неаднаразова закранаў рэлігійнае пытанне. Прапаноўваў свой пункт гледжання на выкарыстанне канфесійнага фактара дзеля ўмацавання ўрадавых пазіцый на беларускіх землях. Па-першае, аўтар прапанаваў дзяржаве не ўмешвацца ў дзейнасць брацтваў, бо гэта можа прывесці да іх забюракратызаванасці і адвесці вернікаў ад гэтых аб’яднанняў [5, c. 333–341]. Па-другое, І. С. Аксакаў сцвярджаў, што каталіцызм з’яўляецца ідэалагічнай часткай паланізму, палітычнага руху за аднаўленне Польскай дзяржавы, таксама як і іўдаізм – частка руху за стварэнне яўрэйскай дзяржавы [5, c. 424–431]. Па-трэцяе, грамадскі дзеяч выступаў супраць выкарыстоўвання рускай мовы ў Рымска-каталіцкай царкве, бо гэта адмаўляе ў магчымасці існавання рускіх-каталікоў як людзей, якія адначасова належаць да дзвюх розных цывілізацый: рускай і польскай [5, c. 471–477, 635–648].

Што датычыцца славянскага пытання, то, на думку І. С. Аксакава, духоўнае адраджэнне славян магчыма толькі пры падтрымцы Раійскай імперыі, якая захоўвае традыцыі славян, а менавіта праваслаўную веру [6, с. 14, 50]. Славянская інтэлігенцыя павінна атрымліваць адукацыю толькі ў Расіі, каб не страціць сувязь з Радзімай [6, c. 42], бо каталіцтва, ці, як яго інакш называе аўтар, – «лацінства», мае антыславянскі характар [6, c. 46]. Галоўнай мэтай славянскага свету з’яўляецца аб’яднанне ў адзіную краіну пад эгідай Расіі, а дзеля гэтага частка славян – католікі – павінны адмовіцца ад падпарадкавання Рыму і перайсці ў праваслаўе [6, c. 177].

П. Дз. Бранцаў ў манаграфіі «История Литовского государства с древнейших времён» падкрэсліваў, што заходнехрысціянская плынь на далучаных да Расійскай імперыі тэрыторыях былой Рэчы Паспалітай адыгрывала адмоўную для ўрада ролю, бо выступала ідэалагічным падмуркам для адраджэння Польшчы. На думку гісторыка, дзейнасць каталіцкай царквы зводзілася да адкрыцця школ, дзе дзяцей выхоўвалі ў духе польскага патрыятызму і рэвалюцыйнай прапаганды [7, c. 588, 618]. Меры ўрада па змяншэнню ўплыву касцёла цалкам ухваляюцца, бо былі накіраваны на ўмацаванне пазіцый Расіі ў краі [7, c. 618, 637–660].

П. М. Бацюшкаў у кнізе «Белоруссия и Литва: исторические судьбы Северо-Западного края» [8] разглядаў гісторыю края праз прызму барацьбы паміж каталіцтвам і праваслаўем. Праца з’явілася па загадзе расійскага імператара Аляксандра ІІІ. На думку аўтара, намаганні самадзержцаў Расійскай імперыі па ўмацаванню «русских начал» і падпарадкаванню Рымска-каталіцкай царквы не прывялі да чаканага выніку, ня гледзячы нават на ўдзел такога вядомага дзеяча як М. М. Мураўёў.

С. Р. Рункевіч у сваім творы «Краткий исторический очерк столетия Минской епархии» трактуе дзейнасць Рымска-каталіцкай царквы як сродак умацавання паланафільскіх настрояў у Паўночна-Заходнім краі Расійскай імперыі. Галоўным у гэтай дзейнасці аўтар лічыць перавод уніятаў у каталіцтва і барацьба з падобнымі імкненнямі праваслаўнага духавенства [9, c. 30, 35]. Нежаданне католікаў і ўніятаў пераходзіць з сваіх канфесій у праваслаўе гісторык тлумачыць тым, што каталіцтва і «польщизна» загубілі ў мясцовым насельніцтве «православно-русское чувство» [9, c. 58, 60].

66

СУЧАСНЫЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦАЗНАЎСТВА: НОВЫЯ ПАДЫХОДЫ, КРЫНІЦЫ, МЕТАДЫ Ў ВЫВУЧЭННІ ГІСТОРЫІ ЕЎРОПЫ І БЕЛАРУСІ

Уіншым сваім творы «Русская церковь в 19 веке» С. Р. Рункевіч больш шырока асвятляе гісторыю праваслаўя ў Расійскай імперыі пасля падзелаў Рэчы Паспалітай. Аўтар станоўча ацэньвае ўсе намаганні імператарскага ўрада па ўмацаванню становішча праваслаўнай царквы. Па-першае, высылку езуітаў за межы імперыі, а па-другое, далучэнне ўніятаў да праваслаўя [10, c. 56, 99].

Усваёй рабоце «Польша и польский вопрос» І. П. Філевіч сцвярджае, што эпізадычныя стычкі паміж Польшчай і Руссю адбываліся на тэрыторыі так званых «чэрвенскіх гарадоў» у ХІ–ХІІІ стст., а пастаянная барацьба бярэ пачатак у сярэдзіне XIV ст. за спадчыну галіцка-уладзімірскіх князёў [11, c. 14, 21]. Вялікі князь Літоўскі Ягайла, які заключыў дамову аб абяднанні ВКЛ і Каралеўства Польскага характарызуецца як «вырадак», які адмовіўся ад сваіх каранёў.

Само «польскае пытанне» паводле аўтара, не ўзнікала ў ХІХ ст., калі Расійскай імперыі неабходна замацаваць землі, якія былі атрыманы пасля падзелаў Рэчы Паспалітай. Даследчыку цяжка сказаць калі дакладна яно ўзнікла. Самымі важнымі вехамі вырашэння гэтага пытання ў ХІХ ст. з’яўляюцца, паводле І. П. Філевіча, паўстанні 1830–1831 і 1863–1864 гг., якія прывялі да актывізацыі дзейнасці расійскага імперскага ўрада па ўмацаванню свайго ўплыву на гэтых тэрыторыях.

Падобных ацэнак прытрымліваецца М. Дз. Кузняцоў у сваёй дысертацыі «Управление делами иностранных исповеданий в России в его историческом развитии» [12], дзе падрабязна аналізуе кожнае рашэнне улад Расійскай імперыі і станоўча іх ацэньвае. На думку аўтара, усе намаганні імперскіх кіруючых колаў былі накіраваны на стварэнне сістэмы кіравання рэлігійным жыццём у краіне з шматнацыянальным і поліканфесійным насельніцтвам.

Стаўноўча ацэніваў дзейнасць расійскага ўрада па ўмацаванню становішча праваслаўнай царквы і краязнавец Я. Ф. Арлоўскі, аўтар «Гродненской старины» і «Судеб православия в связи с историей латинства и унии в Гродненской губернии в XIX столетии (1794–1900)» [13; 14]. У сваіх работах аўтар падрабязна раскрывае адносіны паміж Рымска-каталіцкай, Грэка-каталіцкай і Праваслаўнай цэрквамі на тэрыторыі Гродзенскай губерніі.

А. С. Будзіловіч у творы «Может ли Россия отдать инородцам свои окраины» даследуе нацыянальную палітыку расійскага імперскага ўрада. Аўтар падкрэслівае, што падчас рэвалюцыі 1905–1907 гг. прадстаўнікі розных нацый пачалі патрабаваць стварэнне аўтаноміі. Так літоўцы прэтэндавалі на Гродзенскую, Віленскую і Ковенскую губ., а таксама на часткі Курляндскай і Сувалкскай губ. [15, c. 17]. На думку аўтара, указ Мікалая ІІ «Об укреплении начал веротерпимости» ад 17 красавіка 1905 г. пагоршыў канфесійнае становішча на беларускіх землях, бо пачалася актыўная месіянерская дзейнасць рымска-каталіцкага духавенства [15, c. 22].

Кепскае становішча рускага народа ў заходніх губерніях выклікана актыўнай каланізацыяй паўднёвых, усходніх і паўночных зямель і адсутнасць патока перасяленцаў на захад [15, c. 34]. Падзелы Рэчы Паспалітай, паводле А. С. Будзіловіча, кардынальна не палепшылі становішча мясцовага насельніцтва па прычыне зменлівай палітыцы расійскіх самадержцаў. Так дзейнасць Аляксандра І ацэньваецца адмоўна з-за прыхільнасці да палякаў, а Мікалая І, Аляксандра ІІ і Аляксандра ІІІ – станоўча з-за актыўнай палітыкі па ўмацаванню расійскага духа [15, c. 40, 53–55].

Уканцы А. С. Будзіловіч адказвае на пытанне, якое ён задаў у назве твора. Расія не павінна прадстаўляць аўтаномію нацыянальным меншасцям, бо гэта аслабіць яе і пераўтворыць у еўрапейскі аналаг Кітая ці АўстраВенгрыі. Таму Расія павінна рабіць, каб узмацніць сябе, у тым ліку і ў нацыянальнай палітыцы [15, c. 73].

Ліберальная плыня расійскай дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі прадстаўлена не такой вялікай колькасцю прац у параўнанні з кансерватыўнай.

К. К. Арсеньеў у сваіх артыкулах аналізуе рэлігійную палітыку ўладаў Расійскай імперыі. Так у артыкуле «Различные взгляды на веротерпимость и свободу совести» аўтар сцвярджае аб розных падыходах да паняцця «свабода сумлення». На думку аўтара, дзяржава і прадстаўнікі кансерватыўных колаў грамадства пад свабодай разумеюць толькі магчымасць адпраўляць набажэнствы, праводзіць крэстныя хады і тым самым падменьваюць гэты тэрмін тэрмінам «верацярпімасць». Даследчык у якасці прыклада прыводзіць тэзісы прыхільнікаў праўрадавай пазіцыі аб становішчы праваслаўнай царквы ў іншых краінах Еўропы, дзе яна існуе пад ціскам грамадства. Прадстаўнікі інаслаўнага духавенства і ліберальныя плыні грамадства лічаць неабходным дадаць да гэтага магчымасць пераходзіць з адной канфесіі ў іншую, у тым ліку сыходзіць з праваслаўя, бо шмат вернікаў належаць да праваслаўнай царквы фармальна [16, c. 1–47].

Уартыкуле «Католичество и лютеранство» К. К. Арсеньеў прааналізаваў становішча Рымска-каталіцкай царквы ў Расійскай імперыі. Як падкрэсліваў аўтар, дзяржаўныя ўлады перш за ўсё звярталі ўвагу на тры аспекты існавання інаслаўных канфесій на заходніх землях сваёй краіны: 1) адносіны да праваслаўя; 2) шлюбы паміж прадстаўнікамі розных канфесій; 3) пераход з праваслаўнай веры ў іншую.

Па кожнаму з пунктаў даследчык прыводзіць прыклады. Так, адносіны да праваслаўя залежаць ад рэгіёна: у Царстве Польскім – варожыя, а ў Мінскай губ. – нейтральныя, нават дабразычлівыя. Што датычыцца шлюбаў, то іх дазвалялі толькі ў выпадку, калі бацькі і дзеці будуць праваслаўнымі. Агітацыя пераходу ў каталіцтва, на думку К. К. Арсеньева, узмацнялася падчас візітацый новапрызначаных рымска-каталіцкіх іерархаў, каб паказаць плённасць сваёй працы [16, c. 202–205].

Для большай эфектыўнасці рэлігійнай палітыкі К. К. Арсеньеў прапаноўвае адысці ад ўсіх абмежаванняў дзейнасці інаслаўных канфесій і ўзмацніць дзейнасць у сферы дабрачыннасці [16, c. 232–233].

67

БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА

Р. А. Скірмунт у сваёй рабоце «Głos przeszłości i potrzeba chwili. Stanowisko szlachty na Litwie i Rusi» [17]

адзначае неакрэсленнае становічшча беларусаў, якія аказаліся заціснутымі паміж польскім і рускім народамі. Аўтар выказаў думку, што яго сучаснікам нельга ні ў якім выпадку адмаўляцца ад сваёй гісторыі і культуры, якія ўтрымліваюць дасягненні польскай і рускай культур, а таксама нельга намагацца выслаць прадстаўнікоў іншых народаў з сваёй зямлі.

Цікавым з’яўляецца зборнік артыкулаў «Формы национального движения в современных государствах: Австро-Венгрия, Россия, Германия» пад рэдакцыяй А. Кастэлянскага, дзе закранаецца і становішча на беларускіх землях.

Так, М. А. Славінскі ў сваім артыкуле падкрэслівае, што афіцыйная ідэалогія Расійскай імперыі не прызнавала дасягненні філалогіі, антрапалогіі, гісторыкаў, што беларускі, рускі і ўкраінскі народы мелі агульныя карані, але на пачатку ХХ ст. шляхі іх развіцця прывялі да фарміравання асобных народаў. Наадварот, афіцыйны пункт гледжання Расіі сцвярджаў аб існаванні адзінага рускага народа ад Карпат да Урала, які ўжываў адзіную мову – рускую – ці нават можна сказаць, вялікарускую. [18, c. 287]. Праўда, аўтар прапануе думку, што русіфікацыя справа не вельмі правільная, але карысная, бо дазваляе таленавітым прадстаўнікам іншых народаў зрабіць дзяржаўную кар’еру ў Расіі, свабодна перасоўвацца па тэрыторыі краіны і жыць разам з іншымі народамі ў адзіным прававым полі [18, c. 291].

М. Ромер у артыкуле «Палякі» канстатуе, што па канфсійных прыкметах беларускія землі пад час знаходжання ў складзе Расійскай імперыі падзяляліся на ўмоўныя дзве часткі: каталіцкую і праваслаўную, якія ў геаграфічным сэнсе з’яўляліся заходняй і ўсходняй адпаведна [19, c. 362]. Аўтар згадвае створаную па ініцыятыве Віленскага рымска-каталіцкага біскупа Э. фон Ропа Канстытуцыйна-каталіцкую партыю, якая таксама выступала за размежаванне прадстаўнікоў розных канфесій не толькі ў галіне адукацыі, але нават і ў войску. Што датычыцца каталікоў, якія з’яўляліся прадстаўнікамі розных народаў, то яны павінны былі аб’яднацца дзеля барацьбы за свае грамадзянскія і эканамічныя правы [19, c. 370].

А. І. Луцкевіч пад псеўданімам Антон Навіна апублікаваў артыкул «Беларусы», у якім ахарактарызаваў с асноўнае насельніцтва гэтых тэрыторый. Аўтар ацэньвае перавагу праваслаўных вернікаў над каталіцкімі ў суадносінах 3:1 [20, c. 386]. Дуалізм рэлігійнага жыцця прымушаў прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі выкарыстоўваць лацінскі і кірылічны шрыфты для падручнікаў і газет [20, c. 393].

Цікавы пункт гледжання на гісторыю польскага народа і каталіцтва прадстаўлены расійскім філосафам У. С. Салаўёвым, які, на думку Л. Мюлера [21], быў і праваслаўным, і католікам. Паводле аўтара, Расійская імперыя зрабіла шмат дабра для палякаў. Па-першае, выратавала ад анямечвання, калі ў 1814 г. ўзяла пад сваю апеку землі былога Варшаўскага герцагства. Па-другое, у 1861 г., калі скасавала прыгонніцтва і выратавала вышэйшыя колы польскага грамадства ад сацыяльнага выбуху і магчымага фізічнага знішчэння. І па-трэцяе, Расія спрыяла хуткаму сацыяльна-эканамічнаму развіццю края [22, c. 69-70].

Але нягледзячы на гэта палякі варожа ставіліся да Расіі, бо з’яўляліся носьбітамі заходнееўрапейскага духу, які прынялі праз каталіцтва [22, c. 71]. Такое становішча павінна было не сеяць раздор, а спрыяць дыялогу паміж каталіцтвам і праваслаўем з мэтай іх аб’яднання [22, c. 72-75].

Такім чынам, можна прыйсці да высновы, што расійская дарэвалюцыйная гістарычная навука зрабіла вялікі ўклад у асэнсаванне месца і ролі Рымска-каталіцкай царквы ў гісторыі Паўночна-Заходняга краю. Але ідэалагічны падмурак аўтараў наклаў адбітак на стаўленне да хрысціянства заходняй традыцыі.

Расійскую дарэвалюцыйную гістарычную навуку можна падзяліць на два лагеры: «кансер ватыўны» і «ліберальны». Назвы ўмоўныя і адлюстоўвалі грамадскія настроі, якія панавалі ў той час. Для большасці даследванняў характэрны навуковы падыход, але сустракаюцца і работы публіцыстычнага характару.

Большасць гісторыкаў вельмі крытычны і нават адмоўна ацэньвалі дзейнасць рымска-каталіцкага духавенства, трактавалі яе нават як дэстабілізуючую, а намаганні ўрада Расійскай імперыі, наадварот, атрымалі толькі станоўчыя водгукі, бо на думку аўтараў, яны былі накіраваны на стварэнне грамадства, дзе кожны мог прытрымлівацца сваёй веры, але без права місіянерства. Гэтая плынь расійскай гістарычнай навукі сфарміравалася раней і была больш уплывовай за іх апанентаў, бо знаходзіла падтрымку сярод вышэйшых колаў Расіі.

Другая плынь, якая была значна меншай, наадварот, імкунулася падкрэсліць неабходнасць змен у канфесійнай палітыцы Расійскай імперыі, адзначала перапляценне рэлігійнага і нацыянальнага пытанняў. Прадстаўнікі гэтага накірунку актывізаваліся ў пачатку ХХ ст., пасля рэвалюцыі 1905–1907 гг.

Cпіс літаратуры

1.Еленев, Ф. Польская цивилизация и ее влияние на Западную Русь / Ф. Еленев. – СПб. : Тип. Безобразова, 1863. – 83 с.

2.Самарин, Ю. Ф. Иезуиты и их отношение к России / Ю. Ф. Самарин. – М., 1870. – 279 с.

3.Толстой, Д. А. Римский католицизм в России. Историческое исследование : в 2 т. / Д. А. Толстой. – СПб. : Тип. В. Ф. Демакова,

1876. – Т. 2. – 538 с.

4.Коялович, М. В. Чтения по истории западной России / М. В. Коялович. – СПб, 1882. – 431 с.

5.Аксаков, И. С. Польский вопрос и западно-русское дело / И. С. Аксаков. – СПб. : Имперская библиотека, 1886. – 884 с.

6.Аксаков, И. С. Славянский вопрос. 1860 – 1886 / И. С. Аксаков. – М. : Тип. М. Г. Волчанина, 1886. – 771 с.

7.Брянцев, П. Д. История Литовского государства с древнейших времен / П. Д. Брянцев. – Вильна: Губ. тип., 1889. – 659 с.

8.Батюшков, П. Н. Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / П. Н. Батюшков. – СПб., 1890. – 184 с.

9.Рункевич, С. Г. Краткий историчекий очерк столетия Минской епархии / С. Г. Рункевич. – Минск: Тип. Б. Соломонова, 1893. – 128 с. 10. Рункевич, С. Г. Русская церковь в XIX веке / С. Г. Рункевич. – СПб., 1901. – 218 с.

11. Филевич, И. П. Польша и польский вопрос / И. П. Филевич. – М. : Университетская тип., 1894. – 214 с

68

СУЧАСНЫЯ ГІСТАРЫЯГРАФІЯ І КРЫНІЦАЗНАЎСТВА: НОВЫЯ ПАДЫХОДЫ, КРЫНІЦЫ, МЕТАДЫ Ў ВЫВУЧЭННІ ГІСТОРЫІ ЕЎРОПЫ І БЕЛАРУСІ

12.Кузнецов, Н. Д. Управление делами иностранних исповеданий в России в его историческом развитии / Н. Д. Кузнецов. – Ярослав-

ль, 1898. – 375 с.

13.Орловский, Е. Ф. Гродненская старина : в 2 ч. / Е. Ф. Орловский. – Гродно : Губ. тип., 1910. – Ч. 1. – 341 с.

14.Орловский, Е. Ф. Судьбы православия в связи с историей латинства и унии в Гродненской губернии в XIX столетии (1794–1900) / Е. Ф. Орловский. – Гродно : Губ. тип., 1903. – 604 с.

15.Будилович, А. С. Может ли Россия отдать инородцам свои окраины / А. С. Будилович. – СПб. : Изд-во Н. Д. Сергиевского, 1907. – 207 с.

16.Арсеньев, К. К. Свобода совести и веротерпимость : сб. ст. / К. К. Арсеньев. – СПб. : Обшественная польза, 1905. – 307 с.

17.Skirmunt, R. Glos przeszłości i potrzeba chwili. Stanowisko szlachty na Litwie i Rusi / R. Skirmunt. – Lwów : Druk. G. Gebethnera i

Spółka, 1905. – 126 s.

18.Славинский, М. Национальная структура России и великороссы / М. Славинский // Формы национального движения в современных государствах: Австро-Венгрия, Россия, Германия / под ред. А. И. Кастелянского. – СПб, 1910. – С. 277–303

19.Ромер, М. Поляки / М. Ромер // Формы национального движения в современных государствах: Австро-Венгрия, Россия, Германия / под ред. А. И. Кастелянского. – СПб, 1910. – С. 356–382.

20.Навина, А. Белоруссы // Формы национального движения в современных государствах: Австро-Венгрия, Россия, Германия / под ред. А. И. Кастелянского. – СПб, 1910. – С. 356–382.

21.Мюллер, Л. Владимир Соловьев и католицизм / Л. Мюллер // Славяноведение. – 1996. – № 2. – С. 48–53.

22.Cоловьев, В. C. Сочинения : в 2 т. / В. С. Соловьев ; сост. и подгот. текста Н. В. Котрелева ; вступ. ст. В. Ф. Асмуса ; примеч. Н. В. Котрелева, Е. Б. Рашковского [и др.]. – М. : Правда, 1989. – Т. 2. – 652 с.

Анатолій Баляслававіч Гутоўскі, Гродзенскі дзяржаўны музей гісторыі рэлігіі, г. Гродна, Рэспубліка Беларусь.

Anatoli Hutouski

Grodno State Museum of Religion History, Grodno, The Republic of Belarus

e-mail: anatolii_gutovskii@mail.ru

RUSSIAN PRE-REVOLUTIONARY RESEARCHERS ABOUT THE HISTORY OF THE ROMAN CATHOLIC CHURCH

IN THE BELARUSIAN LANDS OF THE RUSSIAN EMPIRE

In the article the author presents an overview of the work of pre-revolutionary Russian researchers on the history of the Roman Catholic Church in the Belarusian lands of the Russian Empire. The main approaches to the study of the history of the western branch of Christianity in the north-West region of the Russian Empire and their inherent characteristics are identified. The basic interpretation of the role of the Roman Catholic Church in the Belarusian lands, characteristic of Russian historians of XIX–XX century, are revealed.

Keywords: Roman Catholic Church, Russian Empire, Belarusian provinces, Russian pre-revolutionary researches, historical counterversion.

УДК 94(438).07

А. С. Буйновский ПАДЕНИЕ РЕЧИ ПОСПОЛИТОЙ В ОЦЕНКЕ СТАНИСЛАВА КУТШЕБЫ

Представлен анализ взглядов польского историка межвоенного периода Станислава Кутшебы на причины падения Речи Посполитой. Выявлены особенности его воззрений на данную проблему. Проведенное исследование позволяет расширить представление о причинах падения Речи Посполитой.

Ключевые слова: Речь Посполитая, историография, причины, предпосылки, межвоенный период.

Первая половина XX в. – один из самых сложных периодов мировой истории и истории польского государства, в частности. Временной отрезок с ноября 1918 г. по сентябрь 1939 г. вошел в историю под названием «межвоенный период», который разделил собой две мировые войны. Именно на этот период приходится самый активный период деятельности выдающегося польского историка Станислава Кутшебы.

Станислав Кутшеба родился 15 ноября 1876 г. в Кракове. В 1898 г. он окончил юридический факультет Краковского университета, после чего остался там работать. Он стал профессором Ягеллонского университета в 1908 г. и с тех пор был заведующим кафедрой польского права. Занимал должность заведующего юридическим факультетом (1913–1914, 1920–1921 гг.), должность ректора университета (1932–1933 гг.). Как член Польской академии знаний проводил широкую организационно-научную деятельность. Занимал должности: генерального секретаря, а затем председателя Польской академии знаний. В качестве эксперта в составе делегаций был участником международных переговоров. Станислав Кутшеба состоял и был активным участником таких организаций как Варшавское научное общество, Львовское научное общество, Познаньское общество друзей искусств и наук, Польское историческое общество и Краковское историко-памятное общество. Он был членом иностранных и международных организаций, таких как Венгерская академия наук и Французская академия наук морали и политики [1].

В ноябре 1939 г. Станислава Кутшебу арестовали немецкие нацисты во время «чистки» польских интеллектуалов в Кракове (Sonderaktion Krakau). До февраля 1940 г. он был заключенным в концентрационном лагере Заксенхаузен. После освобождения присоединился к польскому подполью. В 1944 г. участвовал в переговорах, которые привели к созданию Временного правительства национального единства, а в 1945 г. стал членом Государственного национального совета. Умер Станислав Кутшеба 7 января 1946 г. в Кракове [1].

Научные интересы Станислава Кутшебы были весьма разносторонними. Сначала он занимался изучением истории хозяйства, а позже – исследованием польского судоустройства и права, преимущественно периода средневековья, а также изучал историю Кракова. Станислав Кутшеба опубликовал более 400 различных научных работ. Он также участвовал в издании польского биографического словаря [1].

Отличительной чертой его исследовательского метода было увязывание проблематики правового устройства с той или иной совокупностью проявлений общественной жизни. В своих исследованиях он пытался рассмотреть социально-экономические факторы и их воздействие на формирование правовых институтов [1].

69

БЕЛАРУСЬ У КАНТЭКСЦЕ ЕЎРАПЕЙСКАЙ ГІСТОРЫІ: АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА

Важнейшая область научной работы Станислава Кутшебы – история польского государства и права, в рамках которой он раскрывал свое видение причин упадка Речи Посполитой, которой посвящены обобщающая четырехтомная работа «Очерк истории государства и общественного строя Польши» («Historia ustroju Polski w zarysie», 1905–1920), двухтомная «История источников старого польского права» («Historia zródel dawnego prawa polskiego», 1925–1926), большое число монографий по отдельным вопросам истории государства и права, а также публикации источников, крупнейшая из которых – «Акты унии Польши с Литвой» («Akta unii Polski z Litwa», 1932). Ему принадлежит ряд работ по истории городов (прежде всего Кракова и Гданьска) и торговли в средние века. Некоторые работы ученого («Возрожденная Польша» («Polska odrodzona», 1921), «Наша заграничная политика» («Nasza polityka zagraniczna», 1923) также свидетельствуют о его интересе к вопросам новейшей истории и текущей политики [2, s. 112].

Одним из важнейших вопросов, которые рассматривал Станислав Кутшеба в своих исследованиях, был вопрос о причинах падения Речи Посполитой. Говоря о причинах ее разделов, он отмечал, что государство и право являются главными институтами, призванными регулировать отношения в обществе. Он разделял ту точку зрения, согласно которой правовые формы государственного устройства поляки заимствовали с Запада, но вследствие ослабления центральной власти с конца XVI в. Речь Посполитая стала значительно отставать в развитии от других стран Европы, что в итоге привело к ослаблению государства и поглощению его соседними странами [3, s. 172].

Станислав Кутшеба старался учесть социально-экономические факторы и их воздействие на формирование правовых институтов. Такой подход был связан с тем, что свою научную деятельность ученый начал с изучения торговли, финансов и права средневековой Польши. Им был написан обобщающий труд по истории общественногосударственного строя Польши с древнейших времен до XVIII в. Станислав Кутшеба в своих трудах неоднократно говорил о таких причинах падения Речи Посполитой, как шляхетские вольности, выборность монарха шляхтой, создание конфедераций, непоследовательная религиозная и национальная политика, сочетание национального и религиозного гнета с феодальным, вооруженная борьба магнатов за власть. Эти причины перечислялись большинством польских историков в разные периоды истории, но несмотря на это Станислав Кутшеба, как и многие другие польские историки, не признает эти причины как главные факторы падения Речи Посполитой. Критически относясь ко многим сторонам устройства шляхетской Речи Посполитой, Станислав Кутшеба, однако, не сумел освободиться от идеализации ее строя. Ограничиваясь анализом правовых норм и институтов без учета общественно-политических условий, в которых они действовали, он снимал ответственность за упадок страны с внутренних сил и переносил ее на соседей Польши (Россия, Австрия, Пруссия) [4, s. 143].

Сторонником взглядов Станислава Кутшебы был основатель историко-юридической школы, профессор Львовского университета Освальд Бальцер (1858–1933 гг.), оставивший значительные труды по истории польского государства, польского и славянского права. Взгляды единомышленников под влиянием национальноосвободительных стремлений постепенно эволюционировали от «пессимистического» к «оптимистическому» освещению истории Польши, они хотели реабилитировать правовые и государственные институты Речи Посполитой накануне разделов XVIII в. [5, s. 62].

Сравнивая устройство Речи Посполитой данного периода с некоторыми западноевропейскими странами, Станислав Кутшеба пришел к выводу о его соответствии велению времени. Такая оценка встретила поддержку национально-патриотических кругов, восхвалявших гражданскую позицию историка [6].

Подводя итог, следует отметить, что классически в польской историографии сложились два лагеря историков, по-разному трактующих причины упадка Речи Посполитой. Краеугольным камнем утверждений сторонников первого лагеря, к которым принадлежит и Станислав Кутшеба, являются внешние обстоятельства, в которых оказалась страна. Приверженцы другой точки зрения считают главными причинами крушения государства внутренние проблемы. Каждые из приверженцев той или иной точки зрения достаточно основательно аргументируют свои выводы [7, s. 137].

Безусловной заслугой Станислава Кутшебы является то, что он одним из первых начал рассматривать вопрос падения Речи Посполитой с учетом изучения истории ее права и государственного устройства. Но, с другой стороны, историк пренебрегал другими важными факторами, приведшими к ослаблению государства, выдвигая на передний план свою теорию. Тот временной отрезок, на который выпала активная деятельность Станислава Кутшебы, отмечается потерей интереса со стороны значительной части польских историков к вопросу падения Речи Посполитой в связи с восстановлением польского государства и постановкой новых, совсем других вопросов, тем ни менее Станислав Кутшеба не оставлял попыток разобраться в данном вопросе, понимая его значимость для польского государства и народа. Вопрос о причинах падения Речи Посполитой продолжает оставаться актуальным в наши дни и занимает важное место в исторической науке Польши.

На наш взгляд, наиболее аргументированным является комплексный подход к объяснению причин падения Речи Посполитой, учитывающий как внутренние, так и внешние причины и обстоятельства.

Список литературы

1.Кутшеба Станислав [Электронный ресурс]. – Режим доступа: https://histrf.ru/articles/article/show/kutshieba_stanislav_marian. – Дата доступа: 18.05.2019.

2.Кутшеба, С. Очерк истории общественно-государственного строя Польши : пер. с пол. / д-р Станислав Кутшеба, доц. Ягеллон. (Краков.) ун-та ; под ред. и со вступ. ст. прив.-доц. Имп. Петерб. ун-та Н. В. Ястребова. – СПб. : А. С. Суворин, 1907. – 231 с.

3.Kutrzeba, St. Historya ustroju Polski w zarysie : w 4 t. / St. Kutrzeba. – Lwów, 1917. – T. 3. – S. 257.

70