9.1.2. Ауыз амебасы

Ауыз қуысында мекендейтін, қарапайымдылар. Ауыз амебасы – Entamoeba gigivalis (Тамыраяқтылар классы) – тіс сыртында, таңдай миндалинарларының көмекей безінде орналасады, сау адамдардың 25%-да кездесетін, комменсал. Ауыз қуысы аурулары бар адамдарда жиірек кездеседі. Жасуша көлемі 6-30 мкм, жалған аяқтары кең. Бактериялармен және лейкоциттермен иек қанаған кезде эритроциттермен де қоректенуі мүмкін. Циста құрмайды.

9.1.3. Ішек амебасы

Ішек ішілік түрі қозғалмайды, мөлшері 15-20 мкм: зиянсыз коменсал ретінде тоқ ішектің жоғарғы бөлімінде мекендейді, бактериялармен және детриттермен қоректенеді. Майда түрінен цисталар пайда болады.

Iшектiк амебада iш өтедi нәжiспен бiрге шырыш бөлiнедi, дизентерия кезiнде нәжiспен қосылып қан және кiлегей бөлінеді. Жұқтыру жолы коздырғыштың цистасының ішекке түсуі арқылы жүреді, онда ішектік вегетативті түрі пайда болады. Қуыстық пішіні баяу қозғалады, тоқ ішектің қуысында қауіпсіз комменсал түрінде мекендейді, бірақ белгілі бір жағдайларда тіндерде патогенді немесе инвазиалық түрге айналады. Тіндік түрі қозғалғыштығы жалған псевдопадиялары және цитоплазматикалық өсiндiлерi арқылы қозғалады. Оны адамның жаңадан бөлінген нәжісінен анықталуға болады. Қоздырғыш тоқ iшектiң шырышты қабырғасына еніп, қабырғада жаралық қабыну процесстерiн шақырады. Қоздырғышты қоректік заттарға бай орталарда өсіруге болады (Баламут,Павлова, Риск, Бек және т.б. қоректік орталарда).

Эпидемиологиясы мен резистенттілігі. Амебиаз - антропонозды ауру. Инвазияның көзі адам болып табылады. Таралу механизмі - фекальды-оральды. Жұғу көзі тағам өнімдерімен, әсіресе көкөніс пен жеміс жидектермен, кейде су, тұрмыстык заттар арқылы цисталардың енуі арқылы жүреді. Цисталар шыбындар мен тарақандар арқылы таралады. Көбінесе бес жастан асқандар ауырады. Қоздырғыштың тіндік және қуыстық түрлері ағзадан тыс жағдайда жылдам жойылады (30 минуттың, ішінде). Циста асқазан сөлінің тұз қышқылының әсеріне тұрақты. Циста қоршаған орта факторларының әсеріне де тұрақты, 13-17⁰С – та15 күннен артық сақталады, дымқыл топырақта – 8 күнге дейін, бірнеше күн жеміс – жидектерде, үй ыдыстарында сақталады. Қатты қайнатқанда, кептіргенде өледі. Тағам өнімдерінде, көкөніс пен жеміс жидектерде цисталар бірнеше күн сақталынады.

Патогенезі, клиникасы және инфекциядан кейінгі иммунитеті. Ішекке түскен цисталар және пайда болған амебалардың қуыстык түрі ауру тудырмай мекендеуі мүмкін. Ағзаның резистентгілігі төмендегідей амебалар ішектің қабырғасына еніп көбейеді. Ішек амебиазы дамиды. Бұл үрдіске ішектің микрофлорасының кейбір өкілдері себеп болады. Тоқ ішектің жоғары бөлімінде, кейде тік ішекте ойық жара пайда болады. Жиі сұйық нәжіс байқалады. Нәжістен іріңді бөлінділер мен шырыш анықталады. Ішек қабырғасының тесілуі (перфорация) ірінді перитониттің дамуымен өтуі мүмкін. Амебалар қан ағымымен бауырға, өкпеге, миға түсіп - ішектен тыс амебиаз дамиды. Екіншілік үрдістің нәтжесінде дамитын тері амебиазының пайда болуы мүмкін. Перинатальды аймақтың, шаттың аралығы, бөксенің терісінде эрозия және сәл ауырсынатын ойық жаралар пайда болады. Амебиазға қарсы иммунитет тұрақсыз.

Микробиологиялық диагноз қою. Entaemoeba histolytica - Entaemoeba coli, E.hartmanni, E.polecki, E.gingivalis, Endolimax nana, Iodameba buetschlii сияқты басқа ішек қарапайымдарынан және патогенді Dientamoeba fragilis-тен (амеба емес, талшық тасымалдаушы) циста мен трофозоиттары бойынша ажыратылады. Патогеңді емес Entaemoeba dispar морфологиясы бойынша Е. histolytica-ға ұқсас, сондықтан ажырату ферментативті, иммунологиялық немесе молеклярлық, сұрыптауға негізделген. Жасанды қоректік ортада өсіру барысында вегетативті түрінің өсуін анықтауға болды. Интенсивті өсуі қоректік ортаға бай орталарда 37⁰С және рН 7,0 алады. Консервант ретінде нәжісті тексеруге жіберерде поливинилді спиртті қолданады. Диагнозды нақтылау үшін серологиялық әдісті сирек қолданады (латекс-агглютинация, қарсы иммуноэлектрофорез т.б.). Негізгі әдіс аурудың нәжісі, ішкі мүшелер абсцестерінің кұрамын микроскоп арқылы зерттеу. Жағындыны Люголь ерітіндісімен және гематоксинмен бояйды. Серологиялық әдіс: ГАБР, ИФТ, КБР т.б-Антидененің анағұрлым жоғары титрі ішектен тыс амебиаз кезінде анықталады.

Амебиаздың емдеуі мен алдын алу. Амебиазды емдеу жолын 2 топқа бөлуге болады. Топтық: "қатынастық" немесе "қуыстық" (ішектің қуысына әсер ететін формалар) және жүйелік ұлпалық амебоциттер. 1. Қуыстық амебоциттер: Этофамид (Китнос), Клефамид1, Дилоксанид фуроат, 1. 2. Жүйелік ұлпалық амебоциттер: 5 ­ нитроимидазолдар: Метронидазол (Трихопол, Флагил), Тинидазол (Тиниба, Фасижин), Орнидазол (Тиберал), Секнидазол және одан бөлек Дегидроэметин дигидрохлорид, Хлорохин. Профилактика жеміс-жидектерді жуып жеу, қайнаған суды ғана ішу, тамақтану алдында, дәрет алғаннан кейін, қолды сабындап жуу, яғни жеке тазалықты сақтау болып табылады механикалық тасымалдаушыларды (шыбындар, тарақандар) жою және санитарлық ағартушылық жұмыс (үгіт-насихат) жүргізу әдістерін атауға болады.