Жџктіліктен уыттанулар (токсикоздар)

Жџктіліктен уыттанулар (токсикоздар) - деп жџктілікке байланысты пайда болѓан жѕне босанѓаннан кейін толыѓынан жоѓалатын дерттік џрдістерді айтады. Жџктіліктен уыттану ерте жѕне кеш дамитын болып ажыратылады. Ерте дамитын жџктіліктен уыттану жџктіліктіњ 20-аптасына дейін дамиды. Оныњ ењ жиі кездесетін тџрлеріне: ќђсу, сілекей шђбыруы, дерматоздар т.б. жатады. Токсикоздыњ кеш дамитын тџрі жџктіліктіњ 20-аптасынан кейін байќалады. Жџктіліктен уыттанудыњ пайда болу мерзіміне ќарай бђлай ажырату шартты тџрде ѓана дђрыс болады. Негізінен оларды клиникалыќ кљріністеріне ќарай ажырату тиімдірек. Ерте уыттанулардыњ кљпшілігіне ас ќорыту жолдарыныњ бђзылыстары, кеш уыттануларѓа ќан тамырларыныњ бџліністері тѕн ќђбылыс болып келеді.

Жџктіліктен уыттану атаусљзін W.A. Freund XX ѓасырдыњ 20-шы жылдарыныњ басында ђсынды. Біраќ уыттану сљзі дерттіњ мѕнін ашпайды. Љйткені оныњ пайда болуына ѕкелетін уытты зат бџгінгі кџнге дейін аныќталѓан жоќ. Сол себепті шет елдердіњ ѓалымдары жџктіліктен уыттану демей, (Edema-ісіну, Proteinuria-несеппен нѕруыздар шыѓарылуы, Hypertensia-артериалыќ ќысым кљтерілуі деген сљздердіњ бірінші ѕріптерінен ќђралѓан) EPH гестоздар (жџктіліктер) деп атайды.

Жџктіліктен уыттану пайда болуына ѕкелетін себепкер ыќпал болып іштегі ђрыќ пен бала жолдасы есептеледі. Біраќ ауру дамуы џшін ќоршаѓан орта ыќпалдарыныњ ѕсерлерінен ѕйел организмінде жалпы љзгерістердіњ пайда болуы мањызды орын алады.

Ерте дамитын уыттанулар. Бџгінгі тањда ерте дамитын жџктіліктен уыттануларды жџйкелік-гормондыќ реттелулер мен зат алмасулары бђзылыстарынан жѕне ќоршаѓан ортаныњ жаѓымсыз ыќпалдарынан жџкті ѕйелдерде дамитын дерт деп ќарайды. Бђл кезде жатырдаѓы жџйке аяќшаларыныњ ђрыќтан тџсетіін серпіндермен тітіркенулеріне жауап ретінде жџкті ѕйел тѕнінде пайда болатын ОЖЖ-ніњ функциялыќ жаѓдайлары мен рефлекстік серпілістер бђзылыстарыныњ мањызы зор. Ерте дамитын жџктіліктен уыттануларѓа жџкті ѕйелдердіњ ќђсуы, сілекей шђбыруы, дерматоздар, тетания, остеомаляция, жџкті ѕйелдіњ сарѓыштануы, бауырдыњ жіті сары атрофиясы жатады.

Жџкті ѕйелдердіњ ќђсуы 50-60% ѕйелдерде байќалады жѕне олардыњ кљпшілігі арнайы емдеуді ќажет етпейді.

Сілекей шђбыруы жџкті ѕйелдердіњ ќђсуымен жиі ќабаттасады, кейде љзбетінше уыттанудыњ бір тџрі болады. Бђл кезде сілекейдіњ шыѓарылуы тѕулігіне 1 литрден асуы мџмкін. Осыдан ѕйел тѕнініњ сусыздануы, гипопротеинемия дамиды, жандџниелік тежелу болады.

Жџкті ѕйелдерде дерматоздар дененіњ ќатты ќышуымен, кейде экзема, ђшыќ дамуымен кљрінеді. Баланыњ туылуы кезінде шетінеуіне ѕкелетін дерматоздыњ тџрі болып ђшыќ тѕрізді терініњ жђќпалы ауруы (импетиго) есептеледі.

Жџкті ѕйелдердіњ тетаниясы аяќ-ќол мен беттіњ сіњірлері тартылуларымен байќалады. Дерттіњ даму негізінде кальций алмасуларыныњ бђзылыстары мањызды орын алады. Жџктілік кезінде кальцийдіњ ђрыќпен пайдаланылуы артуынан ѕйел организмініњ оѓан мђќтаждыѓы кџшейіп кетеді. Сонымен бірге, ол жџктілікпен байланысты дамыѓан гипопаратиеоздыњ ѕсерінен болуы мџмкін. Дертті кальций препараттарын енгізіп емдеуге болады.

Жџкті ѕйелдердіњ остеомаляциясы фосфор мен кальций алмасуыныњ бђзылыстарынан ќањќа сџйектерініњ деминерализациясы болып, остеомаляция дамиды. Жџкті ѕйелде айќын остеомаляция сирек кездеседі. Осындай дерт болѓан жаѓдайда ѕйелге бала кљтеруге мџлде болмайды.

Жџкті ѕйел денесініњ сарѓыштануы толастамайтын ќатты ќђсудан, талмадерт кезінде бџйрек пен бауыр ќызметтерініњ біріккен бђзылыстарында байќалады. Жџкті ѕйелдер сарѓыштануыныњ ерекше тџрі болып холестаздыќ гепатоз есептеледі. Ол жџктіліктіњ екінші триместрініњ басында жиі пайда болады жѕне тџсік тастатќанѓа дейін џдей береді. Келесі жџктіліктер кездерінде ол ќайталануы мџмкін жѕне жасанды тџсік тџсіруге мѕжбџрлейді. Бђл сарѓыштану дененіњ ќышуымен, ќанда холестерин мен сілтілік фосфатазаныњ кљбеюімен ќабаттасады. Уыттанудыњ бђл тџрінде баланыњ шала туылуы, босану кезінде ќан кетулер, туылѓан балада даму аќаулары байќалады. Жџкті ѕйелдердіњ сарѓыштануын вирустыќ гепатиттен, љт-тас ауруынан, гемолиздік анемиядан ажырату ќажет. Емдеу џшін витаминдер, глюкоза, нѕруыздыќ препараттар т.б. ќолданылады. Кейде жасанды тџсік тџсіру операциясы жасалынады.

Жџкті ѕйелдердіњ ќатты ќђсуларынан немесе сарѓыштанудыњ тџрлерінен бауырдыњ жіті сары атрофиясы дамуы мџмкін. Ол љте сирек кездеседі.

Кеш дамитын жџктіліктен уыттанудыњ патогенезі љте кџрделі. Оныњ даму жолдарында жџйелік жѕне майда ќанайналымныњ ќатты бџліністеріне ѕкелетін ќан тамырларыныњ бђзылыстары мањызды орын алады. Бђл кезде тамыр ќабырѓаларыныњ љткізгіштігі жѕне артериалыќ ќысым кљтеріледі. Шеткері майда ќанайналымныњ бђзылыстарынан аѓзалар мен тіндерде циркуляциялыќ гипоксия жѕне метаболизмдік ацидоз дамиды. Содан (тамыр межеќуаты мен тыныс алу т.с.с.) тіршілікке мањызды ќызметтердіњ орталыќ жџйке жџйесімен реттелулері бђзылады. Бџйректе ќанайналым бђзылыстарынан несеп сџзілуі азаяды, натрий мен сђйыќ денеде артыќ тђтылады. Гипоксияныњ нѕтижесінде бауырдыњ уытсыздандыру, ќан нѕруыздарын љндіру жѕне зѕрнѕсіл (мочевина) тџзу ќызметтері бђзылады. Осыдан аммиак ќанда кљбейіп мый тінін уыттандырады.

Жатыр мен бала жолдасы арасында ќанайналымныњ бђзылыстары тамыр ішінде шашыранды ќан ђюына, плацентаныњ бџраралыќ кењістіктерінде жѕне миометрийдіњ бђрандалы артерияларында тромбоз дамуына, бала жолдасыныњ кейбір бљліктерінде ќанайналымныњ жартылай немесе толыѓынан болмауына ѕкеледі. Сол себепті бала жолдасыныњ тасымалдыќ, эндокриндік, тосќауылдыќ ќызметтері бђзылады, анасы мен ђрыќтыњ арасында иммундыќ шыдамдылыќ ѕлсірейді. Осылардыњ нѕтижесінде ђрыќтыњ гипоксиясы мен гипотрофиясы дамиды.

Барлыќ жџкті ѕйелдердіњ 17,6%-да кеш дамитын жџктіліктен уыттанулар байќалады. Оларѓа: жџкті ѕйелдердіњ шемендігі, нефропатиясы, талмадерт (эклампсия) алды жѕне талмадерті жатады. Дені сау жџкті ѕйелдерде алѓаш пайда болѓан жѕне жџктілікке дейін бђрын болѓан сџлде аурумен ќабаттасып пайда болѓан уыттануларды ажыратады. Кеш дамитын уыттану мезгілінен бђрын босанумен, толѓаќтыњ ѕлсіздігімен, бала жолдасыныњ мерзімінен бђрын сыдыры-луымен, ќан кетулермен кљрінетін акушерлік асќынуларѓа ѕкеледі. Ол ђрыќќа жаѓымсыз ыќпал етеді. Уыттанудыњ ауырлыќ дѕрежесіне ќарай баланыњ туылу кезіндегі шетінеуі ѕрбір 1000 баланыњ 38 нен 90 на дейін жетеді, гипоксия, гипотрофия, ђрыќ даму аќаулары жиі кездеседі.

Бџгінгі тањда кеш дамитын уыттану жџктіліктіњ екінші триместрінде ерте дамиды, ол тљмен артериалыќ ќысым кезінде де жиі байќалады, талмадерт ђстамалары артериалыќ ќысым шамалы ѓана кљтерілгенде немесе бђрын ѕйгіленбеген бџйрек аурулары ушыѓуынан пайда болады. Оныњ дамуы жыл мерзімдеріне де байланысты, ќыста жѕне кљктемде жиілейді. Бђл уыттану бџйрек, жџрек-ќантамырлар жџйесініњ, эндокриндік жџйе ауруларымен ќабаттасќанда љте ауыр љтеді.

Кеш дамитын уыттануды емдеу џшін артериалыќ ќысымды тљмендететін дѕрілер таѓайындау, су мен электролиттер алмасуын, ќышќылдыќ-сілтілік џйлесімділікті ќалпына келтіру емшараларын ќолдану ќажет. Жалпы ќанайналым бђзылыстарын жѕне тіндерде микроциркуляция љзгерістерін, ќанныњ аќќыштыќ ќабілетін ќалпына келтіру џшін кљктамырѓа сђйыќтар енгізіледі, іштегі ђрыќта гипоксия мен гипотрофия дамуына ќарсы емшаралар ќолданылады.

Кљрсетілген емшаралар ауыр уыттанулар кездерінде нѕтиже бермесе немесе нѕтижесі жеткіліксіз болса, онда жџктілікті мџмкіншілігінше ертерек тоќтату ќажет.

Ќазіргі заманда кеш дамитын уыттанудыњ жџкті ѕйелдерде бейімделу тетіктерініњ бастапќы бђзылыстарын айќындайтын уыттану алды кезењін ажыратады. Ол тіндердіњ суѓа џйірлігімен, шамалы жџктемеден артериалыќ ќысымныњ с.б.б. 10 мм-ќайтымсыз кљтерілуімен, эритроциттердіњ агрегациясы жѕне ќан ђюы артуымен, несепте нѕруыздардыњ ізі болуымен кљрінеді. Осындай жаѓдайлар алдын-ала аныќталып, талмадерт дамуынан саќтандыратын емшаралар ќолданылулар ќажет.

Кеш дамитын уыттануды басынан љткерген ѕйелдерде босанѓаннан кейін бџйрек ќызметініњ бђзылыстары, артынан артериалыќ гипертензия дамуы жиі байќалады.