Добавил:
ivanov666
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Диалог культур в современном образовательном пространстве. Сборник материалов Всероссийской научно-практической конференции
.pdf
лирического героя и т.п.), как «средство логического усиления
изобразительности, выразительности, оценочности – одним словом,
прагматического потенциала высказывания», как «способность
синтаксической конструкции к акцентированному выражению
образности и новизны мысли», а также как «способность того или
иного вида предложения реализовывать в тексте определенное
функционально-стилистическое значение, т.е. быть
“закрепленным” за определенным стилем речи» [9, с. 477].
Относительно парцелляции как синтаксического явления таковыми
являются публицистический стиль и язык художественной
литературы.
Парцеллированные конструкции обладают рядом
существенных признаков, которые позволяют дифференцировать
их на фоне других синтаксических конструкций. Таковыми, на наш
взгляд, являются:
– специфическая интонация (парцеллированные конструкции –
явление, связанное со стремлением передать интонацию,
экспрессию, акцентированность живой, непринужденной,
неподготовленной речи, нужный, новый смысл): Аннары ром
эчтек. Менә дигән Париж ромы. (Г. Әпсәләмов);
– графические показатели (в узком понимании таковыми
являются пунктуационные знаки конца предложения, в широком
понимании их функцию могут выполнять и запятая, точка, точка с
запятой, многоточие, тире, скобки («вместительный», по
М.В. Ломоносову, знак, который, кстати, как раз и отвечает своей
основной функции – «вмещает» новый смысл): Комбайннар
ремонтланган, ындыр табагы зур, кешеләр билгеләнгән, кыр
кухнясы оештырылган...Сүздә. (Г. Минский);
– предикативная значимость (каждая из парцеллированных
конструкций обладает своей собственной предикативностью,
дополняющей предикативность, заключенную в базовом
предложении): Менә бүген дә... һаман шул ук кояш. Ай да шул ук.
Йолдызлар да. Ике тау арасындагы чишмәләр дә... (И. Гази).
Рассмотрим, к примеру, отрывок из стихотворения Хасана
Туфана “Агыла да болыт агыла”:
Нәрсә әйтсен: берни белми ул,
Хәбәре юк минем йөрәктән.
149
Мине бары чылатып үтте
Кукурузлар белән беррәттән...
Нәрсә әйтсен: берни белми ул.
Роман кебек күңелле син, юл!
Азмы синдә гомер уздырдым,
Ничә кием чабата синдә,
Ничә кием итек туздырдым!
Роман кебек күңелле син, юл!
В данном отрывке двоеточие, рвущее предложение, не только
несет в себе заряд экспрессии, оно также помогает заострить
внимание на важных деталях, внести конкретизацию.
Синтаксически самостоятельные отрезки текста могли бы
образовать открытый ряд однородных членов предложения. Но
автор отделил их от господствующей части высказывания, тем
самым усилил их смысловую весомость и придал речи особую
эмоциональность и экспрессию. В этом достаточно легко
убедиться, стоит только выровнять интонацию, устранить
разделительную паузу (на письме заменить точку и многоточие
запятыми).
Заметим, что возможно написание парцеллята как с прописной,
так и со строчной буквы. В поэтическом дискурсе татарских поэтов
возможно обнаружить ряд примеров оформления парцеллятов со
строчной буквы, оно, естественно, значительно реже, чем
написание с прописной:
Медале дә юк иде бит хәтта...
Болай гына... гади бер батыр.
Атакада пуля тигәч аңа:
“Син туктама, - диде, - бара тор...” (Р. Вәлиев).
Мин – шагыйрь, аңлыйсыңмы, сылу?! Миңа кирәге юк йон
оекбашның. Мин сүзләрдән бәйләп киям аны, әгәр теләсәм. Телем –
станок минем. Телим икән – кырдырам, кисәм, шомартам имәнне,
талны. Телем – талкы, сүзләр талкыйм, яшелле – зәңгәрле,
кызыллы – сарылы булып балкыйм. (Фаил Шәфигуллин).
Күрәм, күрәм: җиңә алмый сине
Һичкем, һични, һичбер һәлакәт! (Хәсән Туфан).
Бер кушуч якты
Яшеренеп кала ул – коеда да! (Мөдәррис Вәлиев)
150
И, наконец, отметим, что оформление парцеллята с прописной
буквы можно наблюдать и в анекдотах (мәзәкләр), собранных Наки
Исанбетом. Например: Бүрек
Берәү базарда чалбар сата икән. Руслар күреп:
– Почём брюки? – дип сораганнар.
– Каян килеп бүрек булсын! Чалбар ул, чалбар! – дип, агай,
чалбарын сатмыйча, үпкәләп кайтып киткән, ди.
По замечанию А.П. Сковородникова, доля парцеллированных
конструкций резко падает в текстах, ориентированных на
авторский монолог, и, напротив, возрастает в текстах
диалогического характера.
Парцелляты отличаются высокой степенью частотности
функционирования в текстовом пространстве диалога потому, что в
поэтическом дискурсе парцеллированные конструкции
преимущественно функционируют в контекстах повествования и
описания как типах текста диалога, которые способствуют
«изобразительному показу действительности, апеллируют к
эмоциональной сфере читателя или имеют оценочную
направленность, важны для понимания и интерпретации текста».
Следует отметить, что присоединение может и союзным, при
котором употребляются некоторые сочинительные и
подчинительные союзы. В художественных текстах татарских
писателей довольно часто встречаются сочинительные союзы,
показывающие парцелляцию сочинительной связи. В данной
ситуации парцеллированные конструкции находятся в отношениях
сочинения. Приведем примеры: Өйнең, элекке төзелешен исәпләп,
чама белән аның ишегенә таба шуып төште. Һәм ялгышмады.
(Г. Ибраһимов); Менә ул ирексездән муенын сыпырып куйды. Гүя
шунда баланың кул җылысы йогып калган иде. (Ә. Еники); Без
һаман барабыз. Ләкин бик акрын гына, бик ялкау гына.
(Г. Ибраһимов); Рәйхан кызын бик кызганса да, аны үзе белән өмәгә
алып барырга булды. Чөнки ялгызы гына көнне уздыру артык
күңелсез булачак иде. (А. Расих).
В таких конструкциях союзы как бы сглаживают резкость
речевого разрыва и сводят воедино поток авторских мыслей,
меняют смысловой акцент высказывания: выдвигают новый
вариант восприятия всего высказывания, а не только его отдельного
151
элемента (как можно было увидеть в приведенных раннее
примерах). Разделение проходит не по линии однообразных членов,
а по выбору угла зрения на ситуацию. Во всех этих примерах
парцелляция выполняет функцию экспрессивного выделения их
смыслового акцента. Эту же мысль доказывает пример из
Мударриса Аглямова:
Егылачак шагыйрь,
Мәңгелеккә -
Халык йөрәгенә егылачак!
Или:
Чор үзенең кара колларына
Кагылганны буган,
Кичермәгән...
Моны белгән шагыйрь.
Выявлено, что большая часть парцеллированных конструкций
– бессоюзная, т.е. здесь участвует только интонация
присоединения: Тагын әти күз алдыма килде. Авыру, йончыган.
(Г. Бәширов).
Отличительной особенностью татарских парцеллированных
конструкций является то, что они всегда расположены инверсивно
к члену предложения, к которому относятся: Түбәсе ябык ындыр
табагында да күлдәй булып ашлык җәелеп ята. Анысына салам
капламаган. Бодай. Сап-сары. (Н. Фәттах).
Исследование показало, что возможна цепочка как
однородных, так и неоднородных парцеллятов: Күк йөзендә болыт
ертыклары арасыннан кәкре ай елмаюы күренгәләп куя. Тонык.
Ямьсез... (Э. Касыймов); Кая барырга соң? Әллә кармаккамы? Юк,
кирәкми. Шушы буй белән... Ягъфәр кебек, бала-чага шикелле.
(М. Шәрифуллин); Пунктагы фельдшер күрше авылларга да йөри.
Әлбәттә, җәяү йөри. Кышын да, җәен дә... (И. Гази).
Наблюдения позволяют сделать вывод о том, что в текстовом
пространстве татарских поэтов и писателей, структурно
образовалась модель парцелляции определений с повторением
определяемого слова из базового предложения: Сандалда тимердән
чүкеп ясалган чәчәк ята. Роза гөл чәчәге. (Р. Фәйзуллин);
Сиздермәстән яңгыр коя башлады. Кызык: үзе кояш, үзе яңгыр!
Баллы яңгыр. (А. Гыйләҗев); Күңелләребездә канат иде. Ярсулы
152
канат. (И. Гази).
Таким образом, приведенные наблюдения над особенностями
авторского поэтического синтаксиса татарских поэтов и писателей,
частичный лингвистический анализ и интерпретация
рассмотренных языковых единиц позволяет констатировать, что
парцелляция, как экспрессивно-синтаксическое явление, во-первых,
играет не только важную роль в языке поэтов, но и является
неотъемлемой частью их творчества, поскольку выступает
специфическим средством организации поэтического текстового
пространства, во-вторых, несет большую смысловую нагрузку и
оформляет коммуникативно активные фразы, делая их более
емкими и концептуально значимыми.
В целом парцеллированные конструкции являются речевыми,
поскольку они обусловлены не моделями парцеллированных
предложений, а речевыми условиями их употребления
(контекстом), они выполняют функции экономии (лаконизации)
изложения, его оживления, интимизации, усиленного выделения,
акцентуации повествования. Вместе с тем это функции
типизированные, закрепленные в узусе и, таким образом,
демонстрирующие возможности парцелляции как такого принципа
реализации предложения, который принадлежит системе языка –
синтаксическому подуровню экспрессивных модификаций
предложений в текстовом пространстве татарских поэтов.
Список литературы
1. Азовцева, Ю.А. Коммуникативно-стилистическая вариантность
на уровне высказывания (обособление и парцелляция) /
Ю.А. Азовцева // Учёные записки МГПИИЯ им. М. Тореза //
Вопросы романно-германской филологии. 1970. Т. 55.
2. Ахманова, О.С. Словарь лингвистических терминов /
О.С. Ахманова. М., 1969.
3. Валгина, Н.С. Присоединительные конструкции в современном
русском литературном языке / Н.С. Валгина. М., 1964.
4. Крысин, Л.П. Толковый словарь иноязычных слов /
Л.П. Крысин. М.: Эксмо, 2009.
5. Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред.
В.Н. Ярцева. М.: Советская энциклопедия, 1990.
153
6. Лисиченко, Р.П. Парцелляция как явление устной речи и ее
интонационные характеристики / Р.П. Лисиченко // Теория и
практика лингвистического описания иноязычной разговорной
речи. Ученые записки Горьковского гос. пед. ин-та иностранных
языков. Горький, 1972. Вып. 49.
7. Русский язык. Энциклопедия / Под ред. Ю.Н. Караулова. М.:
Большая Российская энциклопедия, 2003.
8. Сафиуллина, Ф.С. Порядок слов в современном татарском
языке / Ф.С. Сафиуллина. Казань: АКД, 1966. 125 с.
9. Сковородников, А.П. О классификации парцеллированных
предложений в современном русском литературном языке
описания / А.П. Сковородников // Филологические науки. 1978.
№ 2.
10. Стилистический энциклопедический словарь русского языка /
Под ред. М.Н. Кожиной. М.: Флинта: Наука, 2003.
11. Шульскис, С.А. Осторожно! Устная речь! О новой
синтаксической тенденции формирования предложений в
современной устной речи / С.А. Шульскис // Русская словесность.
2005.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЭЛЕМЕНТОВ НАЦИОНАЛЬНОГО
ОРНАМЕНТА НА УРОКАХ ТЕХНОЛОГИИ
Самигуллина С.Н.
МБОУ «Гимназия № 54», г. Набережные Челны, Россия
Автор статьи делится опытом работы на уроках
технологии. Рассказывается об особенностях использования
элементов татарских национальных орнаментов в разных классах
общеобразовательных учреждениях
Ключевые слова: технология; национальный орнамент; урок.
USE ELEMENTS OF NATIONAL AT TECHNOLOGY LESSONS
Samigullina S.N.
Gymnasium № 54, Naberezhnye Chelny, Russia
The author shares his experience working at technology lesson.
154
Talks about the use of elements of the Tatar national ornaments in
different classes of educational institutions.
Keywords: technology; national ornament; lesson.
ТЕХНОЛОГИЯ ДӘРЕСЛӘРЕНДӘ МИЛЛИ БИЗӘК
ҮРНӘКЛӘРЕН КУЛЛАНУ
Хәзерге вакытта милли йолаларга, гореф-гадәтләргә игътибар
нык артты. Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә генә түгел,
шулай ук башка дәресләрдә дә, милли йолаларны, бәзәкләрне
куллану уңай нәтиҗәләр бирә.
Шундый дәресләрнең берсе – технология дәресе. Без
технология укытучылары халкыбызның милли йолаларын өйрәнүне
дәресләребездә киң кулланабыз.
5нче сыйныфта “Тукымалар” темасын өйрәнгәндә туку
станогы белән танышабыз [3, c. 150]. Шунда ук тукыма барлыкка
килү темасын өйрәнәбез. Татар хатын-кызлары борын-борыннан,
сәгатьләр буе туку станогы артында утырып, үзләренә,
туганнарына, тукыма тукыганнар, сөлгеләр әзерләгәннәр. Шул
сөлгеләргә халкыбызга гына хас булган бизәкләрне дә тукыганнар.
Барлык төсләрне дә кулланганнар [1, c. 124]. Бары тик кара төс кенә
булмаган. Укучыларга татар халкында кара төс кайгы төсе итеп
кабул ителгән, шуңа да кара төс беркайда да кулланылмаганлыгын
аңлатабыз. Тукыманың җирлеген кызыл төс иттереп алганлыгын
аңлатам һәм борынгыдан калган сөлге үрнәкләрен күрсәтәбез.
Халкыбызның декоратив гамәли сәнгать әйберләрен эшләгәндә
милли бизәк үрнәкләрен киң кулланганлыкларына басым ясыйбыз.
Халкыбызның милли сәнгате, милли киемнәре гасырлар буена
эшләнгәннәр һәм сакланганнар. Сәнгать, гореф-гадәтләр, милли
йолалар милләт тарихы белән тыгыз бәйләнгән. Хәзерле заманга
кадәр сакланган, без сокланып караган бизәкләр, төрле рәсемнәр
аңлаешлы һәм гади элементлардан төзелгән [2, с. 80]. Һәр
элементның үзенең аерым мәгънәсе булган: вертикаль сызыкяңгырны, туры горизонталь сызык- җирне, дулкынлы горизонталь
сызык суны, квадрат яки ромб кояш белән айны аңлаткан. Күп кенә
бизәү үрнәкләре саклау чаралары да булып хезмәт иткән:
гөлҗимеш куагы артыш, миләш агачлары – бәхет китерә, роза
155
матурлык билгесе дип санаганнар. Язгы лалә чәчәген яңарыш
билгесе дип атаганнар. Кашкарыйлар (астра) озын гомер тели дип
фаразлаганнар. Бу гореф-гадәтләр безнең көннәрдә дә сакланып
килә. Татар халкы гомер-гомергә үзенә, гаиләсенә киемне үзе
тегәргә тырышкан. Ул киемнәргә бизәк төшергән, зәвык белән
чиккән, матурлаган.
Дәрестә милли орнамент төшенчәләрен өйрәнүгә урын бирелә,
татар халкында декоратив-сәнгать әсәрләренең барлыкка килүе
өйрәнелә. Теманы аңлатканда милли киемнәр күргәзмәсе
оештырыла: түбәтәй һәм калфаклар, чигелгән милли киемнәр,
чигеш үрнәкләре күрсәтелә.
5 нче сыйныфта “Декоратив-гамәли сәнгать” бүлеген
өйрәнгәндә орнамент-бизәк төшенчәсе бирелә [3, c. 161]. Теманы
өйрәнгәндә милли бизәкләргә игътибар ителә. Татар халкында төп
бизәк булып чәчәк бәйләме, бодай башагы, йолдыз һәм ярымай
мотивлары, вак бәйләмнәр рәвешендә кошлар һәм чәчәкләр
чигелгән, ясалганлыгына басым ясала. Әзер үрнәкләр нәрсә
аңлатканлыгына басым ясала. Чигү өчен кулланылган тукымалар
чигеш җепләре, чигелгән әйберләр күрсәтелә.
6 нчы сыйныфта “Тукыма һәм ярдәмче материаллар белән
эшләү” бүлеген өйрәнгәндә түбәтәй чигү технологиясе белән
танышабыз. Борын-борыннан татар халкы баш киемсез йөремәгән.
Баш киеме матурылык символы гына булып түгел, ә саклучы ролен
дә үтәгән. Күңел җылысын биреп эшләнгән түбәтәйләр хәзер дә
татар халкының яраткан баш киеме. Түбәтәй төрләрен өйрәнәбез,
чигүгә булган таләпләр, чигү төрләре белән танышабыз.
Түбәтәйләр, кайда киелүләренә карап, төрлечә чигелгәннәр. Һәр
көнне киелгән түбәтәйләр гади чигеш җепләре белән чигелсә,
бәйрәм түбәтәйләре махсус алтын һәм ефәк җепләр белән чигелгән
булуларына басым ясала. Алтын җеп белән беррәттән оста
чигүчеләр канитель-эче куыш спираль сыман итеп бөтерелгән
нечкә алтын яки көмеш җептән дә файдаланганнар Түбәтәйләрне
бабайларыбыз буыннан-буынга тапшырып килгәннәр. Алар гаилә
учагын саклауның бер чыганагы да булып торган. Түбәтәйнең
түбәсен дә алтын белән чиккәннәр. Бизәк түбәтәйнең түбәсенә тигез
яклы өчпочмакны хәтерәтеп (өч бизәк ясалган) чигелгән,
табигатьтән алынган рәсемнәр, чәчәкләр чигелгән ә чите буйлап
156
түбәдәге өч бизәккә туры китереп чәчәк-үсемлек чигелгән була.
Ни кызаныч, хәзер түбәтәй чигү сәнгате югалып бара, күз
нурларын түгеп, күңел җылысын биреп чиккән матур түбәтәйләрне
машинада эшләгән түбәтәйләр алмаштыра. Хәзереге заман
түбәтәйләре бабайларыбыз кигән баш киеменнән шактый аермалы
булсалар да, милли баш киеме икәнлегенә басым ясыйбыз. Ука
белән чигелгән түбәтәйләрне сәйлән, ясалма пыяла белән бизәгән,
эретеп ябыштырган бизәкләр алмаштыруына да басым ясыйбыз.
Шулар аша милләтебезне сакларга, укучыларда милли аң милли
бизәк, милли кием төшенчәләрен булдырырга тырышабыз. Дәрес
барышында укучыларга кулдан тегеп чигелгән түбәтәйләр,
машинада чигелгән түбәтәй үрнәкләре күрсәтелә, аерымлыклары
аңлатыла.
Борынгы болгар дәүләте вакытыннан алып безнең заманга
кадәр сакланган милли бизәк төрләре, элементлары күп сакланган.
Төрки халыкларда кызыл- сары төсләр тормыш рәвешен
чагылдырганннар. Түбәтәй чигешләрендә чәчәк бәйләме, кош һәм
кош каурыйлары зур урын алып торган. Чәчәкләр бигрәк тә, лалә
чәчәге һәм кыр куаклары – тормыш чыганагы булып саналса, кош
хәбәр китерүче булып саналган. Төсләр гаммасы да зур урын алып
торган, төскә бәйле рәвештә тормыш шартларын күз алдына
китереп булган. Шул рәвешчә чигелгән милли бизәкләр ярдәмендә
милләтебезнең үткәнен күз алдына китерә алабыз, ул бизәкләрне
игътибар белән карасаң ниндидер серле язулар да килеп чыга
сыман.
Кызганычка каршы буыннан-буынга күчеп килгән халык
сәнгате, ничаклы сакларга тырышсак та, үзенең милли төсен югалта
бара кебек. Шулай булса да орнамент матурлыгы саклана һәм
безнең тормышыбызны бизи, дип ышанасы килә.
7 нче сыйныфта “Тегү эшләре технологиясе” бүлеген
өйрәнгәндә хатын- кыз костюмын бизәүдә бизәнү әйберләренә зур
урын бирелгәнлегенә басым ясала. Милли кием төшенчәсен
биргәндә татар халкының киемен матур итеп зәвык белән эшләнгән,
сәнгать осталарыннан да матуррак итеп чигелгән калфак һәм
түбәтәйдән башка күз алдына китерергә мөмкин түгел. Түбәтәйкалфакларга халкыбыз йөрәк җылысын, күз нурының
яктылыгын,кулларның җитезлеген биргән. Шулай булмаса милли
157
киемнәр безнең көннәргә чаклы сакланмас иде.
Күлмәкне бер генә төсле тукымадан- атластан, тафта, парча,
ефәк, сатиннан утыртма яка белән изүен ачык итеп теккәнлекләре
аңлатыла. Авыр, төсле тукымалардан – бәрхет, сукно, парча,
ефәктән тегелгән камзул озын жилетны хәтерләткәнлеге билгеләп
үтелә. Милли кием төренә шулай ук калфак, чигүле читек тә кергән.
Алар костюмны тагын да матуррак итеп күрсәткәннәр.
Азранлы тукымадан тегелгән авыл- хатын кызлары
күлмәкләрен чигеп бизәгәннәр. Тора бара калфак декоратив бер
баш киеменә әйләнгән. Безнең көннәрдә татар милли киеме-күлмәге
фольклор-музыкаль ансамбльләр практикасында кулланыла.
Укучыларның игътибары “Тукыма һәм ярдәмче материаллар
белән эшләү” бүлеген өйрәнгәндә декоратив иҗатның бүтән
төрләре белән чагыштырганда, чигү киңрәк таралган булуына
тукалына. Укучыларга татар хатын-кызларының бала чактан ук
чигәргә өйрәнгән булуларына басым ясала. Чигү өчен төрле
тукымалар-үзләре суккан укыма, сатып алган, ефәк, парча, сатин
тукымалар кулланылганлыгы аңлатыла.
Чигү өчен ефәк, катылган җеп, йон җепләре, мулине, канитель
һәм мишура кулланганнар. Кул осталары тамбур белән яратып
чиккәннәр, аның асылы бизәкнең буыннарын барлыкка китергән
бер үк төрле атламнар-чылбырлар ясап баруга кайтып калуы
күрсәтелә. Тамбур чигүеннән тыш халкыбыз тутурып чигү, шома
чигү, ике яклы чигү алымнарын кулланган. Татар халкы сәнгатендә
чәчәк бәйләмнәре, киң таралган. Чигү үрнәкләре безнең көннәргә
чаклы сакланган.
Шунысы күңелне тынычландыра, укучылар дәрестә чигү белән
мавыгалар, матур үрнәкләр барлыкка китерәләр, борынгы чигеш
үрнәкләрен эзлиләр, үзләре ясаган үрнәкләрдән элекке бизәк
чалымнарын табарга тырышалар. Укучы мавыга, иҗат итә эзләнә,
димәк халкыбызның милли йолалары саклана әле, дигән өмет яши
күңелләрдә.
Әдәбият исемлеге
1. Декоротивно-прикладное искусство казанских татар. М.:
Советский художник, 1990. 256 с.
2. Сергеева, Н. Бабушкин сундук. Әбиемнең сандыгы: метод. пос.
158
Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]