Еңбек жағдайы және жұмысшылар сырқаттанушылығы.

Негізгі қолайсыз өндірістік факторлар.

Тау қазбаларын өңдейтін өндіріс орындарына жұмысшылар жұмыс қабілеттілігімен денсаулық қалпына әсер ету қабілеттігі бар өндіріс факторларының бірігуі тән. Оларға ерекше микроклиматтық жағдайлар, шаң, газ, діріл, шу жатқызылады. Жер асты жағдайларында күндізгі жарық болмауы травматизм қаупін сақтайды. Осы немесе басқа өндіріс факторларының интенсивтілігі және әсерлесу жағдайлары, тау техникаларында қолданатын технологиялық процеске, тау геологиялық және климат географиялық жағдайларына, сауықтандыру шараларының болуына және эффектілігіне байланысты.

Карьерлерде микроклиматтық жағдайлар карьердің орналасу географиялық ауданымен анықталады және негізінде беткейіндегі метеорологиялықжағдайға сәйкес келеді. Осыған байланысты қыс уақытында, әсіресе Орал, Сібір карьерлерінде жұмысшылардың -30^оС, -40^оС төмен температураларының әсерлесуіне түсуі мүмкін. Жаз уақытында ауа температурасы Қазақстан карьерлерінде 30-35^оС және Орта Азияның басқа аудандарында 40-46^оС дейін көтерілуі мүмкін. Поляр сыртындағы карьерлер қатал және өзгергіш келеді, онда температура тез ауыспалығымен ауа қозғалысының жоғарғы өзгергіштігі байқалады.

Терең карьерлерде инсоляция және карьер тереңдігі күшейтілуіне байланысты ауа жылытылу әр 100 м-ге 1-1,5^оС-ден ауа температурасы жоғарлайды. Карьерге қатысты ылғалдылық аз өзгереді, ылғалдылық градиенті бір күн бойы әдетте 5-10%-дан өзгереді. Ауа қозғалысы карьер үстінде өтетін жел ағымына және жергілікті ағымдарға байланысты, нәтижесінде бөлек бөліктерінде тегіс емес жылытуды күнге қатысының әртүрлі орналасуына қатысты дамытады.

Карьер тереңдігінде ауа қозғалысы жыл мезгілдеріне байланысты емес өзгереді. 100-125м тереңдігінде беткейдегі ауа қозғалысының 20-40% құрайды.

Тау машиналарының бөлімдерінде микроклимат (экскаватор, самосвал) жұмыс орындарында көбінесе кабинаның дұрыс орналасуына байланысты. Кабинада термоизоляция болуында, жетімді жылытылу және жабық терезе жағдайында жұмыс істеу, Солтүстік шеттерінде қыз уақытында қанағаттандырылатын метеорологиялық жағдайлар байқалды. Экскаватор кабиналарында кеуде деңгейіндегі ауа температурасы 13-21^оС , ал сыртында -24,2^оС ден – 35^оС дейін болды. Бірақ барлық жағдайларында терезе ашылғанда, кабинада ауа температурасы төмендеп, ұзындығы бойынша дер кезінде температура өзгерісі байқалды. Экскаватор машиналық бөлімдерінде, жұмысшылар уақытша болатын, ауа температурасы 0 ден 7^оС алады, сырт есіктері ашық қалғанда одан да төмендейді. Жаз уақытында кабинада ауа температурасы көбінесе сырт температурасына сәйкес болады немесе 1-3^оС жоғары болғаны көрінеді.

Жер асты өңдеулер жұмыстарында метеорологиялық жағдайлар негізінен аудан климаттық жағдайына байланысты. Бұлақтардың метеорологиялық жағдайларына аз деңгейде кен құрамының физико-химиялық әсерлері, тау жұмыстарын жүргізу технологиясы байқалады.

Таудың қатысты температурасы аудандарында орналасқан бұлақтарында, шахтаға қыста түскен ауа қабырғаларды суытады, ал жазда керісінше ауа салқындатылып қабырғалары жылынады. Тазалатқыш және дайындау өңдеулерінде температура және ауа ылғалдылығы жоғары, келеді атмосфера ауасының ылғалдылығына қарағанда.

Штольндерде және тармақтарында капеж болуында ауа тез ылғалданады, және қатысты ылғалдылық 90-95% жақынырақ болады. Жаз уаытында тау өңдеулерінің атмосфералық ауаларының салқындатылуында ылғалдылық артығы қабырғаларында көнденсірленеді. Бұл жағдайда қатысты ылғалдылық 100% жеткізеді. Қыз мезгілінде атмосфералық ауаның ылғал ұстауы төмендеп тау өңдеулерінің кептірулері жүреді.

Жер асты жұмыстарымен сырт ауа температурасында үлкен айырмашылық, жоғарғы ылғалдылық және ауа қозғалысының қоршаған ортамен ағзаның жылуаусуына жағымсыз әсер беріп, суықтау ауруларына әкелуі мүмкін.

Шаң факторы. Пайдалы қазбаларды өңдеудің ашық түрінде барлық негізгі процестер шаң бөлінуімен бірге жүреді. Шаң түзілуінің күшті көзі болып карьерлерде жарылғыш жұмыстары саналады. Жарылу кезінде ауаға көп шаң көтеріледі.

Массалы жарылуларда үлкен, шаң газды бұлт түзіледі, ол бүкіл карьерді жабады. Бірақ мұндай жарылулар күніне 1-ай рет істелінеді, ауысымдар арасындағы үзілістерде байқалады, сондықтан жұмысшылар келгенде шаң өз қалпына келеді. Қалыпты орташа шаңдану дәрежесіне (2,0 мг/м³-қа) сәйкес келеді.

Карьерлерді тереңдеткенде ұзақ штильдерде табиғи желдеткіштің төмендеуінің күшіне сәйкес істесе инверсионды режимдерде жарылу жұмыстарына кейінгі ауа шаңдануы көбірек уақыт алуы мүмкін.

Карьерлердің маңыздылығы жағынан анықталған жұмыс орындарының шаңмен локальды ластануы жатады. Карьерлер жалпы шаңдануы, әдетте 0,3-ден 2,0 мг/м³-тан аспайды.

Шаң концентрациясы карьерлердің барлық процестерінде тұрақты емесін ескеру қажет. Тыныс алу зонасында шаңның санына процесс интенсивтілігі, тау түрлерінің қалпы, ауа қозғалысының бағыты мен жылдамдығы әсер етеді, сондықтан көп жағдайларда кей карьерлерде максимальды және минимальды концентрациялар арасында үлкен айырмашылық байқалады. Осыған байланысты шаң факторының көрілу дәрежесі туралы білу үшін, жұмысшылар денсаулығымен көрсеткіштерімен салыстыруда, тынысалу ағзаларына әкелетін, жұмыс зонасының ауасы мен шаң жүктелуіндегі шаңның ортаауысымдық концентрациясының сипаттамасы керек.

Кен өңдеудегі жерасты жұмыстарының шаң тудыру көздері болып: жарылғыш жұмыстары, кен түсіру-әкелу, жүктеу-жүктізіру жұмыстары, механикалық бөлшектеу, кендерді тасымалдау әдістері саналады. Екіншілік көзі болып ерте отырған шаң сыпыру жатады.

Кен жүктеудегі ауа шаңдану кен ылғалдылығына, өңдеудегі ауа қозғалысының жылдамдығымен кен түсіру биіктігі болады.

Шаң ең көп жоғарғы концентрациялары Шет Солтүстік кен өндеу шахталарында, ерекше көп жылдық қатқан тау түрлері жағдайларында байқалады. Себебе онда шаң туындауымен күресуге қолданылатын сумен қиындықтар түседі.

Шаң дисперстілігі, жарық микроскопияларының байқаулары бойынша, ашық әдістегі барлық өндірістік операцияларда ерекше жоғары 5 мкм-ден көлемі аспайтын шаңдар 80% алады. Бөлек фракциялар бойынша дисперсттілік (анықтау) зерттеу, СПГ-10 шаң талдау көмегімен жасалған, ол барлық масса бойынша жұқа фракцияның орташа құрамы жерасты өңдеу шаңдарында 9,6-дан 34,2% жетеді.

Тау кен өндірістерінде табылатын шикізат материалдарының құрамының әртүрлігі, шаң құрамының әртүрлігін анықтайды.

Жұмыс істейтін пневматикалық тау құрал-жабдықтары өндіріс атмосферасын өнделген жағылатын және компрессорлы май бөлшектерімен ластаушы көзі болып саналады, бұл жерасты жағдайларында негізінде маңызды. Перфораторлы бұрғылауда ауадағы май бөлшектерінің құрамы 0,2-ден 1,6мг/м³-тай болады, ал бұрғылау қондырғыларын бірнеше манипуляторлармен қолданғанда, жоғарғы белгіленген концентрацияларға жетеді, жұмыс зонасындағы аэрозоль жалпы концентрациясынан 40-45% алады.

Газдар. Ашық және жерасты әдістеріндегі зиянды газдар бөлуінің негізгі көздері болып, жарылғыш жұмыстары, жұмыс істейтін автокөлік, пайдалы қазбалардың қышқылдану және жану процестері, және де пласт аралық сулар мен түрлерден зиянды газдар бөлінуі саналады. Массалық жарулардан кейін карьерлер атмосферасының газдалуының зерттелуі, әртүрлі мезгілдерде істелінген, біріншіде жарылу кезінде газ-шауды бұлттарының негізгі массасы 100-150 м биіктікке лақтырылатынын көрсетті. Бұл бұлтты карьер сыртына шығарылуы, жел бағытымен жылдамдығына байланысты, карьер параметрлері мен карьердегі жарылу орналасу орны. Массалық жарылулар барлық жағдайларда ауысым арасындағы кезеңдерде карьер беткейінде ауа қозғалысының жылдамдығы 2,0-7,0 м/с жетеді, яғни карьер жеңілдетуіне икем жағдайлары. Жұмыс кезінде жарылулар істелінсе, жұмысшылар келулеріне дейін жеңілдетіледі. Шаң ғазды бұлт, ауа қозғалысымен қозғалатын, карьерден тыс атмосфераны ластайды, бұл туралы күшті карьерлерде санитарлы қорғау зоналарын орнатқанда ескеру қажет.

Дизелдің айықтаушы токсинді компоненті болып азот қышқылдануы саналады. Карьерде автокөлік жұмыстарында зиянды газ құрамы атмосфералық ауаларында көлік жолы және жүктеу орындарында, автосамосвал кабиналарында, кең түрде шектеледі, бірінші орында ауа қозғалысының температурасы мен жылдамдығына байланысты.

Альдегид концентрациясы барлық жерлерде қатты жоғары емес.

Зиянды газдар бөлу көздері болып бульдозерлер, дизельді майлармен жұмыс істейтін басқа машиналар саналады.

Карьер атмосферасын ластаудағы негізгі орынды ішкі көздерге береді. Көміртегінің құралы 20,6-20,8% ал оттегі 0,05-0,9% құрайды, яғни рұхсат етілген өлшемдер шектелуіне кіреді.

Сонымен карьерлер мен шахталарда ауа газ қоспаларымен ластануы мүмкін, ең таралған түрлері болып оттегі және азот саналады. Арнайы шаралар мен концентрацияның желдетілуі жеткіліксіз болғанда бұл газдар рұхсат етілген өлшемдерден асуы мүмкін. Басқа газдар тек эпизотикалық және мағынасы аз концентрацияларда бөлінуі мүмкін.

Діріл және шу. Бұзуға, жүкке, апаруға, тау кен шикізатын өндіруде, қысылған ауа энергиясын қолдану және ұрылулары көптеген машиналар мен механизмдердің, таукен өнеркәсібіндегі жұмыс орындарында жоғарғы деңгейдегі діріл мен шуға әкеледі.

Ашық тау жұмыстарында қолданылатын, барлық негізгі тау машиналарында жалпы діріл әсерлесуінде: 14 саналады.

1. Дірілдің адамға еден, орындық, рычаг және басқару педальдары арқылы берілдуі.

2. Локальді дірілмен бірге жұмыс орнының дірілінің болуы

3. Діріл құрамының жиілігінің тұрақты болмауы

Қаздық экскаваторларда діріл және шудың негізгі көздері болып: жұмыс істеуші механизмдер, бұрылу; (жүретін) қадамдаушы экскаваторларда – бұрылу механизмдері. Шудың қосымша көздері болып экскаватордың басқа механизмдерімен көптеген электромоторлар.

Діріл оңашалау және шу азайту шараларынан кейін кабиналарда тұрақты жұмыс орындарында дірідеңгейі маңызды түрде төмендейді.

Машинистер жұмыс орындарында шу машина типіне, әсіресе кабина құрастырылуына байланысты естіледі. Бульдозер машинистерінің дауыс оңашалау кабинамен қамтамасыздандырылуы жұмыс орындарында 83дБА-ны құрайды, ал жалпы кабинасы бр бульдозерлерде (94-98дБА-дан) жоғары.

Тау массасын тасымалдауда темір жол тәсілін қолданылуы тепловоз машинистеріне төмен, орта жиілікті шу әсер етеді.

Көптеген гидромеханизация жұмысшыларының еңбек жағдайының ерекшелігі болып микроклимат, ашық ауадағы жұмыспен байланысқан.

Негізгі кәсіптегі жұмысшылар топтары еңбегінің гигиеналық сипаттамасы

Негізгі және көмекші мамандық топтарының тау жұмысшыларының еңбекте өткен өмірі өте әртүрлі және әртүрлі құрал жабдықтар көмегімен істелінетін технологиялық операциялар (бірігуінен) комплексінен тұрады; кей операция қатарлары әртүрлі инструменттер арқасында қолмен де жасалады.

Карьерлерде негізгі мамандық топтарын тау машиналарын басқаратын жұмысшылар (машинистер) алады. Энергетикалық және физиологиялық критерийлерге сәйкес машинистер еңбегі ауырлығы жағынан ІІ дәреже ал қиындалуынан ІІІ дәрежеге ие болады.

Құрылыс, жол жөндеу, құрал-жабдықтар дұрыстау жұмысшылар еңбегі көбінесе қолмен істелінетін жұмыс болып физикалық күшті молдап түсіруді қажет етеді.

Негізгі жұмыс түрлері жер асты жағдайларында істелетін ауырлғы бойынша III –IV категорияларға жатқызылады. Осыған байланысты тау жұмысшыларын еңбек жағдайларында сауықтандыруда еңбек процестерін механизациялау маңызды болып келеді.

Жұмыс уақытын жіберу классификациясына сай бұрғылармен перфораторлы бұрғылаумен жасалатын операцияларды; дайындық, негізгі, көмекші, қорытынды, кездейсоқ және өндірілмейтін жұмыстарға бөлуге болады. Негізіден басқа барлық операциялар бұрғышы қолмен істейді.

Жер асты қазба табуда негізгі өндірістік операцияларды орындау көп энергия жоғалтуға экеледі. Көмекші процесстер өте көп еңбектерді қажет етеді.

Тау жұмысшыларының сырқаттанушылығы.

Әлеуметтік, инженерлі-техникалық, емдеу-профилакткиалық сипатындағы сауықтандыру шараларды енгізу нәтижесінде соңғы жылдары тыныс алу ағзаларының мамандық аурулар деңгейі маңызды түрде төмендеді. Теміркендік өндірістегі пневмокониозбен ауыру дер кезде төмендеді. Криворож институтының еңбек гигиенасының берулері бойынша, тау-кен жұмысшылар арасында жие кездесетін І стадияғы пневмоканиоз 15-23 жыл бойы жұмыс істегендер арасында пневмокониоз даму ықтималдығы артады.

Бұл ауру жерасты жұмысшылар арасында көп байқалады. Жарушылар, слесарь, тау мастерлері, комбинат ішіндегілерді сирек кездеседі. Мәңгі тоңу зонасында орналасқан тау кен өндірістерінде пневмокониозбен ауыру ықтималдығы жоғары, басқа елдер де орналасқан аналогтық объектілер бойынша талқыланса. Бұл бірінші орында су қолдануда негізделген эффективті шаңға қарсы шараларды реализдеу қиындықтарымен түсіндіріледі.

Көп жағдайларда еңбекке қабілеттілігі төмендететін гипертониялық аурулар. Тасымалдаушы жұмысшылар барлық ауру көрсеткіштерінде орташа орынды алды.

Сонымен барлық мамандық топтарда сырқаттанушылық құрылымында жедел респираторлы, баспа тұмау аурулары алады.

Еңбек жағдайларын сауықтандыру шаралары.

Тау өндірістерінде шаңмен күресуде кең қолданады: су қолдану, құрғақ шаң аулаушы, желдеткіш және т.б.

Шаңбасуға қолданылатын су, бактериальды ластау көрсеткіштері мен ішетін суға деген талаптарды қанағаттандыруы керек.

Бұрғылауда су қолдану (перфоратолармен де станоктармен де) негізінде шаңмен күресу сұрақтарын шешеді.

Құрғақ шаңаулауды қолдану, ауа бұрғылау қалдықтарымен скважинадан сорылып, шаңнан тазалануына негізделген. Бұл қондырғыға негізгі талаптар дұрыс бекітілуі скважинаға, сорылатын ауадан шаңды дұрыс жинау. 1-ші тазалау табалдырығында циклонда, 2-не материалды фильтрлер, батареялы циклондар, 3-не арнайы ұлпадан жасалған фильтр қолдануы мүмкін.

Жүктеу жұмыстарында басқа процестер сияқты, экскавацияда шаңмен күресу суды қолдануда немесе желдеткіш не оның комбинациясын орнатуда негізделеді.

Экскаватор кабиналарын желдету берілетін ауаның тазалығыш сақтауға, жағымды метеорологиялық жағдайлар жасауға арналған. Эффективті жұмыс істеу үшін кабина герметикалы болуы керек. Әртүрлі фильтржелдеткіш қондырғылар және экскаватор кабинасын кондиционерлеуге арналған қондырғылар бар, кабинада еңбек оптимальды жағдайын тудыратын.

Көлік жолдарының дұрыс салынуының шаңмен күресуде маңызы зор. Негізгі магистральды таспен төсеу жол үстінен қалдықтарды уақытында тазалау қарастырылады.

Келешекте жолдарды арнайы тазалау қарастырылып жатыр. Оларды сумен құю таралған. Карьерлерде не қараз болатын жерлерде тиімді әдіс болып арнайы тұзды қоспалармен арнайы заттармен (натрий хлориді, кальци хлориді, мгнии сульфаты) тазалау саналады. Мұндай өңдеуден кейін көлік жолдары біраз уақыт бойы ылғалды болып тұрады.

Инженерлі-техникалық шаралар қолдануы жұмыс орындарындағы ауа шаңдануын төмендеткенде рұхсат етілген өлшемдерге дейін, не көрсетілген шаралар өте қиынға түссе, жұмысшылар өзіндік қорғауға түседі-әртүрлі респираторлармен қолданады (Лепесток 200)

Зиянды газдармен күресу шаралары. Автосамосвалдармен шығарылатын газдар нейтрализациясы каталиттік немесе алуа жандыруындарында, химиялық қоспалармен жуғанда (барлық нейтрализаторлар жоғарғы аэродинамикалық қарамақайшылыққа ие). Зиянды газдар санын двигатель жұмысын реттеп, уақытылы өңдеп жұмысын бақылап отырғанда төмендетуге болады.

Жерасты жағдайларында өзі жүретін машиналар тиімділігі нейтрализаторлармен эксплуатирленуі керек. Нейтрализаторлар жұмысына жүйелік бақылау маңызды, ондағы газбен өңдеулердегі газдармен зиянды заттар. Жеткілікті көлемде таза ауаның түсуі керек.

Жарылғыш газдармен улану профилактикасы рудалық атмосфераның қалпын бақылауда талаптарды сақтау, жерастын өңдеулерін желдету, газбөлінуі аз жарылғыш заттарды қолдануды қарастырады.

Карьерлер мен бұлақтардағы желдету. Карьерлерді жалпы желдету жел жылу берілуінің негізінде қамтамасыздандырылады. Жасанды желдету 1-ші орында автокөлік жұмыс істейтін жерде керек. Нейтрализаторлармен бірге өткен машиналардан кейін зиянды газдардың маңызды түрлері қлады, карьер атмосферасына түсетін.

Карьерде үлкен көлемдегі ауа айналады, сондықтан жалпы желдету қондырғылары өте күшті болуы керек. Карьер участкелері желдету күшті өзі жүретін желдеткіш қондырғылар көмегімен жүреді;

Жасанды желдетуді кезеңділік ауа райына сәйкес өткізу керек. Метеорологиялық жағдайларда жүйелік бақылау бір анықталған деңгейде карьердегі атмосфера қалпына төмендеуіне жеткізбеуді қарастырады және желдетуге дайындауға мүмкіндік береді.

Кен шахталарында жалпы шахталық желдетудің үш тәсілі қолданылады: сорылатын, нагнетальды, нагнетальды-сорғыш. Кең түрде сорғыш әдісі қолданылады; Таза ауа орталық кенкөтергіш скволдар арқылы түседі. Бұл әдіс қарапайым және (арзан) экономды болып келеді.

Жалпышахталық желдетумен барлық жерлерде тиімді желдету мүмкін емес. Кей жерлерге бөліктік не жергілікті желдету орнатады.

Өндіріс кеңістіктері жасылдандыру не асфальттау шектелген ге дейін шаң түзілуіне ауа арқылы алдын алады.

Жағымсыз метеорологиялық жағдайлардың жұмысшыларға әсерлеуін ескерту. Ашық тау өндірістерінде сауықтандыру шараларын өткізуде гигиеналық қараста талап ететін метеорологиялық жағдайларды ұйымдастыру.

Жұмысшылар арнайы киімдеріне келсек:

1. климат жағдайына сәйкес болуы керек;

2. істелетін жұмыс сипатын қарау;

3. киім қан айналу жүйесіне зақым келтірмей, жұмыс істеуге ыңғайлы болуы керек;

4. киім салмағы адам денесінің салмағынан аспауы кеерк;

5. мата, киім жасауға арналған, суға тигенде не жуғанда өзтүсін өзгертпейтін, тез тазаланатын, көпке жететін болуы керек.

Ашық ауада жұмыс істейтіндерді киім суықтан, желден қорғауы керек, түскен тұнбалардан суланбайы керек. Тау машиналарында жұмыс істейтіндерге жылу сақтауымен ғана емес, киім май әсерлесуіне тұрақты болуы керек.

Тағы бір маңызды сұрақ жұмысшыларды тұрмыстық қамтамасыздандыру, қысқы уақытта жылумен, арнайы демалу орындарымен жазғы уақытта.

Тау машиналарындағы шу мен дірілмен күресу шаралары.

Шу мен дірілмен күресу негізгі жолы – даму кезін коструктивті, технологиялық, эксплуатационды әдістермен төмендету. Діріл әсерлесуін толық және шу әсерін зерде төмендетуге тау машиналарының дистанционды басқаруында істеуге болады. Бірақ дистанционды басқарыду барлық тау машиналарына енгізу бір жерден екінші жерге жүк тасуымен қиындыққа түседі.

Жалпы қағидасы шараларды жүргізгенде басқа экскаваторға алдын алудағыдай болуы керек.

Локальді дірілді бұрғылау құрал - жабдықтармен әсерлесу уақытының төмендеуі комплексті бригадалар жұмыстарында - әр жұмысшы бұрғылау жұмыстары жылына 100 ауысымға дейін атқарады.

Шаңнан қорғауға шаңға қарсы респираторларды қолданады. Олар жұмыс ауырлықтарына ыңғайлы болуы керек. Шудан қорғануға арнайы маска қолданады.

Әкімшілік өндіріс орнының өзіндік қорғауға ші 85дБ көтерілсе көмектесуді өз қолдарына алады. Мұндай зоналар қатерлі жерлер деп белгіленуі керек. Сауықтандыру шараларында санитарлы-тұрмыстық қамтамасыздандыру жұмысшылардың санитарлы ережелер талаптарына сәйкес жүруі керек.

Бөлшектеу бөлмелерінде ауа температурасы 16,2 де 29^оС-ге дейін барады. Ауа қатысты ылғалдылығы 65-85% құрайды. Қозғалу жылдамдығы 0,3 м/с аспайды.

Медико-профилактикалық қамтамасыздандыру тау жұмысшыларының атқарады ашық типті медико-санитарлық бөлімдер, оларды медециналық қарау кезеңділікпен жүреді, немесе аналогтық мекемелер, цехтых поликлиникалар жабық типтегі, көмір шахталарының жұмысшыларына арналған.