Прыкладное мастацтва.

Прадстаўлена рознымі па форме і па зместу помнікамі – ад пярцёнкаў і бранзалетаў да вельмі каштоўных узораў ювелірнага мастацтва.

Уплыў Візантыі.

Шырокае распаўсюджанне мелі вырабу хрысціянскага культу, напрыклад, каменныя абразкі, якія насілі на грудзях, часам у мяшэчках, і асабліва шанаваліся. Знойдзены ў Полацку, Мінску, Тураве, Пінску. На каменным абразку з Полацка змешчана рэльефная выява св. Канстанціна і св. Алены. Яны трымаюць перад сабой вялікі васьміканцовы крыж. Гэта іконка -- сведчанне таго, як на мясцовай глебе ішла творчая перапрацоўка візантыйскіх узораў.

Крыж Ефрасінні Полацкай. 1161 г. Богша (у хрышчэнні Лазар). Крыж знік у 1941 г. з музея ў Магілёва. У 1994 – 97 гг. майстрам – эмальерам М.Кузьмічом з Брэста была зроблена дакладная копія крыжа.

З Персіі і Сяр. Азіі праз Хазарскі каганат і Волжскую Булгарыю траплялі фігуркі для гульні ў шахматы.

Гульня ў шахматы не заахвочвалася царквой.

Выява караля, які сядзіць на троне – Слуцк, баявая ладдзя таго выгляду, якія былі ў хаду на Нёмане (Гродна і Ваўкавыск). Пешка ў выглядзе барабаншчыка, які падае сігнал да бою (Ваўкавыск).

У Навагрудку знойдзены касцяны выраб, на верхняй частцы якога змешчана выява музыканта, які іграе на струнным шчыпковым інструменце.

Жаночыя ўпрыгажэнні. Скроневыя кольцы.

У крывічоў – простыя кольцы, скручаныя з дроту.

У дрыгавічоў на кальцо надзявалі медныя пацеркі з дроту і ўпрыгожаныя напаянымі шарыкамі – зерню.

У радзімічаў – кольцы з сям’ю выступамі, якія звужаліся на канцах, як прамяні зоркі (сяміпрамянёвыя скроневыя кольцы).

У Пінску знойдзены – бронзавы абразок Маці Боскай (13 ст.)

У Тураве – каменны выраб з выявай лучніка (12 – 13 ст.), манета (срэбнік) тураўскага князя Святаполка, выява фантастычнай птушкі на касцяной пласціне (Тураў).

У Брэсце – прылады для пісьма (пісалы 12 – 13 ст.), касцяны грэбень з алфавітам.

3. Вялікае княства літоўскае, рускае, жамойцкае ў 13-першай палове 16 ст. Асаблівасці ўтварэння новай дзяржавы

Уплыў унутраных і знешніх абставін.

Аб’яднанне беларускіх і літоўскіх зямель у адну дзяржаву – вынік сацыяльна – эканамічных з’яў, якія адбываліся ў той час (развіццё сельскай гаспадаркі, узмацненне феадальнай эксплуатацыі, рост гарадоў і г.д.). – унутраныя.

Адна частка (лета – літоўцы) адставала ад другой (усходнія славяне) у сацыяльным і палітычным развіцці.

Знешнія абставіны: небяспека з боку нямецкіх рыцараў і татара – манголаў.

Падмуркам дзяржаваўтваральных працэсаў, якія абумовілі ўзнікненне беларуска – літоўскай дзяржавы быў дасягнуты ўзровень сацыяльнага і эканамічнага развіцця усходнеславянскіх зямель у Верхнім Падняпроўі.

Росквіт і ўзвышэнне Наваградка

Працэс утварэння асновы ВКЛ пачаўся ў сярэдзіне 13 ст. з узнікненнем на землях Верхняга і Сярэдняга Панямоння дзяржавы, якая ў летапіс мае розныя назвы – “Літва”, “княства Літоўскае”, “княства Літоўскае і Наваградскае”.

Гэты працэс скончыўся ў другой палове 14 ст., калі канчаткова сфарміравалася тэрыторыя гэтай дзяржавы.

Новая дзяржава пачала складвацца вакол Наваградка.

Чаму Наваградак?

• даволі развіты цэнтр рамяства і гандлю, Па ўзроўні знаходак прадметаў роскашы, унікальных вырабаў рамяства, рэчаў замежнага паходжання горад стаяў на ўзроўні буйных гарадоў Усходняй Еўропы.

• Цэнтр княства (у Іпацьеўскім летапісе пад 1235 г. упамінаецца наваградскі князь Ізяслаў). Княства выйшла з –пад улады Галіцка – Валынскага княства ў 40-х гадаў 13 ст.

• Горад не быў закрануты крывавымі падзеямі барацьбы з захопнікамі. Тут было адносна спакойна жыць.

“Літва Міндоўга”

Назва “Літва” упершыню ў пісьмовых крыніцах упамінаецца пад 1009 г. у запісах невялікага нямецкага горада Кведлінбурга.

У літоўцаў да 13 ст. не было гарадоў і пісьменнасці, але існаваў падзел на знаць і просты народ, існавала рабства ў пачатковым выглядзе.

Аўкштайты (група балтаў) – сукупнасць некалькіх роднасных плямён на чале з князямі “кунігусамі”. Падобнае аб’яднанне стварылі жэмайты.

У “Аповесці мінулых часоў” пра Літву паведамляецца пад 1040 г., калі кіеўскі князь Яраслаў Мудры заваяваў землі Літвы і прымусіў яе плаціць Кіеву даніну.

Месцазнаходжанне гістарычнай Літвы:

-- польскі гісторык Г.Лаўмянскі і літоўскія даследчыкі – усходняя частка сучаснай Літоўскай Рэспублікі.

-- М.Ермаловіч у манаграфіі “Старажытная Беларусь” (1990) – Верхняе Панямонне на тэр-і сучаснай Беларусі (Наваградак, Слонім, Менск).

-- А.Краўцэвіч у манаграфіі “Стварэнне Вялікага княства Літоўскага” (1998 г.) – тэрыторыя сучасных усходнелітоўскіх і суседніх паўночна – заходніх беларускіх зямель.

Летапіс згадвае “Літву Міндаўга” пад 1235 г.

Міндаўг быў з літоўскіх племянных князёў. У 20 – 30-х гг. 13 ст. ён здолеў падпарадкаваць сваёй уладзе значную частку літоўскіх плямён.

У “Хроніцы Быхаўца” гаворыцца, што Міндоўг адных сваіх сапернікаў забіў, другіх выгнаў з Літвы і “пачаў княжыць адзін ва ўсёй зямлі Літоўскай і вельмі гэтым ганарыўся, меў славу і гонар вялікі і не цярпеў супраць сябе нікога”.