Княжацка – вечавы лад

Старажытная Русь складалася з асобных тэрыторый – зямель ці княстваў.

Зямля – княства мела свой галоўны (старшы) горад. Старшыя гарады ахоўвалі тэрыторыю вакол сябе. У землях – княствах правілі свае князі.

Першым абавязкам князя была арганізацыя войска і камандаванне ім. На другое месца выступаў збор даніны з насельніцтва.

Князь абараняў ад ворагаў зямлю, ведаў зносінамі з іншымі землямі – княствамі, разглядаў судовыя справы.

У князя была свая дружына (атрад узброеных і спецыяльна абучаных ваеннай справе людзей). Важнейшым абавязкам дружыннікаў з’яўлялася вайсковая служба (ваенныя паходы, бітвы, ахова межаў дзяржавы, асобы князя і г.д.)

Дружына складалася з верхніх і асабіста адданых князю людзей. Адбор у дружыну ажыццяўляў сам князь. Старэйшых называлі “баляры”, “сільныя мужы”.

Малодшых – “отракі”, “дзецкія”.

Кмет ва ўсходніх славян - гэта ваяр княжацкай дружыны.

Важная частка войска – народнае апалчэнне. Складалася з гараджан і называлася “полк”.

Веча – агульны сход дарослых мужчын, на якім вырашаліся найбольш важныя грамадскія і дзяржаўныя справы.

У Полацку веча магло: знімаць і назначаць князя, заключаць дагаворы з інымі гарадамі і дзяржавамі. Калі веча не падтрымлівала князя, ён павінен быў пакінуць горад.

Асабліва актыўным вечавое жыццё ў Полацку было ў 12 ст.

Законы ў славян насілі назву “Праўдаў”. Запіс права ўсіх усходні славян – “Руская Праўда”.

Згодна “Рукай Праўдзе” віра – судовы штраф.

"Боскі суд" ва ўсходніх славян - ардалія. Віды ардаліі ў звычаёвым праве ўсходніх славян - выпрабаванне вадой, агнём, ці распаленым жалезам. Па паводзінах іспытуемага і велічыні апёку рабілася выснова аб вінаватасці ці невінаватасці. Яшчэ адзіны від ардаліі - "поле" (судовы паядынак).

"Поле" у звычаёвым праве ўсходніх славян - гэта судовы паядынак.

Усходнеславянскія гарады.

Узніклі: з умацаваных паселішчаў

Замкаў князёў

Парубежных крэпасцей

На берагах рэк, у зручных для прыстані вусцях, каля перапраў, на скрыжаваннях дарог.

Пры апісанні падзей ІХ-ХШ стст. летапісы, хронікі і іншыя пісьмовыя помнікі называюць на тэрыторыі Беларусі звыш 35 гарадоў: Полацк (862 г.), Тураў (980), Віцебск (974, 1021). Заслаўе (каля 985), Друцк (1001, 1078), Берасце (1017, 1019), Копысь (1059, 1060), Браслаў (каля 1065), Менск (1067), Орша (1067). Лагойск (1078,1127), Лукамль (1078), Пінск (1097), Барысаў (1102, 1127), Слуцк (1116), Наваградак (па ўскосных дадзеных, 1117, 1119, 1228, 1235), Гародня (1127), Клецк (1127), Мсціслаў (1135), Гомель (1142). Рагачоў (1142), Брагін (1147), Мазыр (1155), Чачэрск (1159), Рэчьша (1213,1214). Слонім( 1252), Ваўкавыск (1252), Здзітаў (1252), Турыйск (1253), Капыль (1274), Камянец (1276), Кобрын (1287). Ва ўстаўной грамаце князя Расціслава Смаленскага 1136 г. названы "Прапошаск (Слаўгарад), "Крэчут" (Крычаў). Горад складаўся з некалькіх частак. Унутраная частка – дзядзінец (умацаваны валамі, рвамі, сценамі цэнтр горада). Каля дзядзінца – пасад (паселішча гараджан). Недалёка ад дзязінца на беразе ракі – рынак (торг).

Каля старажытных гарадоў існавалі курганныя некропалі (могільнікі) 9 – 12 ст.

У гарадах 10 – 11 ст. рамяство развівалася слаба, а гандаль насіў характар абмену.

У 12 – 13 ст. гарады сталі ператварацца ў сапраўдныя цэнтры рамеснай вытворчасці. Яны выконваюць розныя функцыі: адміністрацыйныя, ваенна – абарончыя, гандлёва – рамесніцкія, рэлігійныя, культурныя.

Рамеснікі падзяляліся на залежных(княжацкіх і баярскіх) і свабодных.

У горадзе канцэнтраваўся і пераразмяркоўваўся прыбавачны прадукт, які збіраўся ў выглядзе даніны.

Размяшчэнне гарадоў знаходзілася ў адпаведнасці са шчыльнасцю насельніцтва.

У 10 – 12 ст. у сувязі з развіццём тактыкі пасіўнай аблогі паявіліся новыя формы абарончага дойлідства – магутныя драўляна – земляныя збудаванні з драўлянымі канструкцыяй ў сярэдзіне вала. Рэшткі такіх умацаванняў знойдзены ў Полацку, Мінску, Віцебску. Над абарончымі збудаваннямі ўзвышаліся драўляныя вежы.

Некаторыя гарады развіваліся на аснове вельмі старажытных гарадзішчаў жалезнага веку. Спачатку гэта былі племянныя цэнтры. Так развіваўся Полацк, Віцебск, Лукомль, Гомель, Крычаў.

Не было характэрна:

Цэхавае рамяство,

Гарадское самакіраванне

Іншы быў і знешні выгляд (не цагляныя дамы, а драўляныя). Толькі у буйных гарадах культавыя храмы (саборы) з цэглы.

Рамёствы – кавальскае, ювелірнае, ганчарнае, полотніцкае, гарбарнае (апрацоўка шкур), шавецкае, бандарнае (выраб бочак).

З 12 ст. вядучая галіна рамяства ў гарадах – выраб спажывецкіх тавараў – скуранога абутку, жаночых упрыгажэнняў, глінянага посуду.

Гандаль. З Кіева – культавыя рэчы, З Валыні – каменныя прасліцы для верацён, Усх. Прыбалтыкі – бурштын. Поўдня – соль, віно, аліўкавы алей.

У 9 – 11 ст. імпарціраваліся арабскія манеты – дырхемы.

11 ст. – сярэбраныя дынарыі з Германіі і Англіі.