азахстан тарихы II том

басқа да тамақтарды төменгі бағамен (ауыл шаруашылық өнімдерін ендірудің жолы осылай болды) алу табысты аяқталмады: олар астық дайындау жүмыстарын дағдарысқа тіреп қоймай, сонымен бірге ауыл шаруашылық еңбеккерлерін өздеріне күрт қарсы койды. Бүдан шығудың жалпы жолы табылды. Ойткені колхоздан астық ешқандай проблемасыз алынып отырды. Шаруаларды тонау арқылы алынған астықты шет елге сатты. Одан түскен валютаны индустрияньщ қажетіне жүмсады. Шегіне жеткен батыстағы экономикалық күлдырау астықтың дүниежүзілік бағасынан күрт төмендеуіне әкеп соқтырды. Сондықтан да қажетті мелшерде валютаны алу үшін астықты екі-үш есе артық сату қажет болды. Бүған тек астық онімдерін арттыру арқылы ғана жетуге болатын еді. Бүл нәрсе астықтың түсімділігін көтеру арқылы емес, егістік жердің көлемін үлғайту арқылы шешілді. Соған байланысты табиғи жайылымдарды айдауға рүқсат берілді. Ал, малшыларды колхозға қуып тықты.

Сталиндік кылмысты авантюраның ең жаман сандары 1931-1933 жж. жіберілген бүрмалаушылықтарды түзету жүмыстары кейін басталды. Күшпен қоғам мүлкіне айнаддырылған малдар мен үй мүліктері иелеріне қайтарылды. Коммунаның орнына ауыл шаруашылық артельдері үйымдастырылды. Мемлекет техника жағынан және финанс жағынан кемек көрсетіп отырды. Осы шараларды қодданудың негізінде екінші және үшінші бесжыддықтарда республиканың ауыл шаруашылығы біршама нығайды. Колхоз қүрылымы сенімді түрде күш ала бастады. 1940 жылы колхоздар мен совхоздарда 41 мың трактор, 11,8 мың комбайн, 14 мыңдай жүк автомашинасы жүмыс істеді. Ауыл шаруашылық техникасы 330-дай МТС-ке және 194 совхозға шоғырландырылды. Республикада 4,6 мың агрономдар, зоотехниктер, мал дәрігерлері қызмет атқарды.

Мырзашөдді игеру қарқынды жүрді. 1939-40 жыддардың езінде 145 мың гектар суғармалы жер игерілді. Осы уақытта колхоздарда көшпенді өмірден түрақты отырықшы жағдайға ауысу негізінен аяқталды.

30-жылдардың аяғында бірқатар этникалык топтар өз жерлерінен қоныс аударыдды. Солардың біразы Қазақстанға әкелінді. 1937 жылы Қиыр Шығыстан республикаға 96 мың кәріс кешіп келді. Олар мүнда күріш осіретін шаруашылықтар үйымдастырды1. Сол жылы НКВД Әзербайжан

1 Қазақ тарихы. 1995 N3. 61 бет.

69

мен Арменияда иран, әзербайжан, күрт және армяндардың 2,4 мың отбасын Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Алматы облыстарына қоныс аударггы. Соғыс алдында Батыс Украина мен Батыс Белоруссиядан поляктарды жөне Балтық бойы республикалары азаматтарын депортаішялау, коныс аударту жүргізілді.

Бүл жылдары Қазақстанға кошіп келушілердің кобісі орыстар, ал біразы украиндар, татарлар және басқа үлт окілдері болатын. Аталған қоныс аударулар республика түрғындары қүрамының интернационализациялануын күшейтті. Мысалы, Түркісібті — 30, Қарағанды — 25, Балқашта — 45, Ақмола-Қарталы темір жол желісін 50 этникалық топ өкілдері салды. Міне осылардың және 19321933 жылдардағы зүлматтың; аштыктың салдарынан Қазақстанда жергілікті халықтың, қазақтардың, елдіц басқа аймақтарынан көшіп келген этникалық топтарына қарағанда азшылыққа айналуына жол салған күрделі этнодемографиялық жағдай қалыптасты1.

Қазақтардың Қазақстанда баска үлттар арасындағы үлес салмағы 1926 жылғы 57,1 процентген 1939 жылы 38 процентке темендеді, ал орыстардың меншікті салмағы 40,2 процентке жетті2. Енді олар республикада саны жағынан ең көп этникалық топқа айналды.

Қазақстан тарихының бүкіл бойында жүмысшы табының толықтыру көздері мен формалары түрақты озгеріп отырды. Бірақ оның негізгі себебі — елдегі әлеуметтік-демографиялык, жагдай екені жоғарыдагы мысалдардан-ақ корініп түр. Мысалы, 20-30-жылдары жүмысшьшарды толықтыру көздері, негізінен, шаруалар мен жүмыссыздардан күралса, кейінгі жылдары олардың қатарына мектеп бітірген оқушылар, халық шаруашылығына қамтылған еңбекке қабілетті түрғындар, әкімшілік-басқару аппараттарынан қысқарған қызметкерлер, Кеңес Армиясы қатарынан босағандар, халық шаруашылығына керек емес болып қалған мамандықтан босаған кісілер қосылды. Жүмысшы табын толықтыру формаларына келсек, олар:

—мемлекеттік үйымдасқан түрде жинау;

—қоғамдық шақырулар;

—кэсіпорындардың өзінің жүмысшыларды жинауы;

1Қазақ тарихы. 1995 N3. 60 бет.

2Базанова Ф. Н. Формированис и развитие структуры населения Казахской ССР (национальный аспект). Алма-Ата, 1987 80 бет.

70

—жүмысшылардың, мекемелердщ мәлшдемелері жөне келісімдері бойынша орналасуы;

—Кеңес Армиясынан босағавдарды жүмысқа қабылдау;

—еңбек резервтері (кәсіптік-техникалық білім беру жүйесі):

—жоне қала мен ауыл жастарын мемлекеттік еңбек резервтері жүйелерінің училищелері мен мектептерінде оқытуға жүмылдыру.

Коріп отырсыздар, жүмысшыларды толықтыру кездері мен формалары бір-бірімен тығыз байланысты дүние екен.

Республиканың өзінде жүмысшыларды даярлайтын оқу орындарының не жоқ, не аз болуына байланысты 20-30- жылдары Қазақстан еңбекшілері бүрынғы Одақтың өнеркәсшті орталықтарынан барып дәріс алып, тәжірибе алмасып түрған. Өнеркәсіп орындарының езінде техникалық білім көтеру және қайта даярлау курстары (стахановтық мектептер, социалистік еңбек шеберлері курстары, үйірмелер, т. б.) жүмыс істеген.

Жергілікті үлт кадрларын даярлауда 1933 жылы Қаз АССР Орталық атқару комитеті қүрған жергіліктендіру комитеті (комитет по коренизации) үлкен қызмет атқарды. Оның істеген жүмысы осы күнге дейін толық ашып көрсетілмеген. Осы комитет жүмыс атқарған жылдары, қазақтардың меншікті салмағы 1935 жылы жүмысшылар мен қызметкерлер арасында 43 процентке дейін жеткен. Қазақ тілін білетін шебер, инженер, т. б. басқарушы адамдарға үстеме косымша акша төленген. Олар қазақ мамандарын даярлауға ынталы болған. Барлық мемлекеттік, шаруашылық жөне қоғамдық үйымдарға аталмыш комитет шешімі міндетгі етілген'. Алайда, 1936 жылы комитеттщ жүмысы тоқтатыдды.

Еңбекшілердің материалдық және мәдени-түрмыстық жағдайы елеулі түрде жақсарды. Азық-түлік және өнеркәсіп товарларына карточка жүйесі жойылды, халық түтынатын товарларды ендіру жөне сату молайды. Республика жүмысшылары мен қызметшілердің еңбек ақысы көбейді, колхозшы шаруалардың, МТС-тер мен совхоз жүмысшықызметшілерінің материалдық жағдайы жақсарды. Республикадағы әлеуметтік-мәдени шараларға бөлінген мемлекеттік қаржы 2-бесжылдықта 113,1 млн. сомнан 648,3 млн. сомға дейін, яғни 6 есе дерлік көбейді. Қалада да, сондай-ақ ауыл-селода да түрғын үй қүрылысын еркендету шарасы

Қазақстан тарихы. 1995 N3. 59 бет.

71

жүзеге асырылды. Түрмыстағы патриархалдық-рулық және феодалдық сарқыншақтар келмеске кетті. Социализмнің Қазақстандағы маңызды жеңістерінің бірі қазақ әйелінің күндіктен толық азат етілуі болды. Азат әйел жаңа өмір орнатуға белсене араласты. Қазақ халқы социализм қүрылысының барысында экономикалық, әлеуметтік-саяси жонс рухани мүдделерінің бірлігімен, мақсатының ортақтығымен өзара байланысты болды. Үлттық және таптық, қырғи қабақтық келмеске кетті.

Конституциада ҚАССР-і қүрылғаннан (1920) оның одақтас республика болып қайта қүрылғанға дейінгі уақыт ішіндегі саяси, өлеуметтік-түрмыстық және мәдени өзгерістерге қорытыңды жасалды. Социалистік қоғамды нығайту кезіндегі Қазақстан (1938-41) экономиканың одан әрі өрге басуымен сипатталды: 3-бесжыддық жоспар бойынша республиканың халық шаруашылығына бөлінген күрделі қаржының көлемі 1 және 2-бесжылдықты қосып есепетегендегіден 25% шамасындай дерлік көбейді. Өндіргіш күштерді тиімді орналастыру және оларды шығыска ауыстырудың қорғаныстық маңызы зор болды.

1937 ж. 12 желтоқсанда СССР-де, оның ішінде Қазақстанда да негізінен жеңген социализм Конституцияеының негізінде

СССР Жоғарғы Советінің сайлауы откізілді. Оның нәтижесі біздің еліміздегі социалистік демократияның салтанаты, халықтардың моральдық-саяси бірлігі мен достығының демонстрациясы болды.

РСФСР қүрамында экономикалық және мәдени дамудың қарқынды жолынан откен ҚАССР-і 1936 жылғы 5 желтоқсанда Советтердің Бүкіл одақтық 8-төтенше съезінде қабылданған СССР Конституциясына сәйкес одақтас республика болып қайта күрылып, тікелей СССР қүрамына енді. ҚазССР-і суверенді одақтас республика ретінде мемлекеттік экономикалық және мөдени қүрылыстың міңцетгерін шешуде неғүрлым кең правоға ие болды. ҚАССРінің одақтас республика болып қайта қүрылуына байланысты БК(б)П Қазақ өлкелік үйымы 1937 жьшғы сәуірде Қазақстан К(б)П болып қайта қүрылды. КАССР-нің одақтас республика болып қайта қүрылуы, сондай-ақ онда аса ірі социалистік қүрылыстардың жүзеге асуы ҚазССР-інің жаңа Конституциясын қабыддаудың қажетгігін туғызды. Қазақстан ОАК Президиумы қүрған Конституциялық комиссия Қазақ ССР Конституциясының жобасын жасап, ол бүкіл халықтық талқылау үшін 1937 жылғы 9 ақпанда жарияланды. 1937 жылғы 21-26 наурызда Алматыда Қазақстан Советтерінің

72

10-төтенше съезі болды. Съезд делегаттарының Конституция жобасын жан-жақты талқылап, бірқатар озгерістер мен толықтырулар енгізуінен кейін 26 наурызда Қаз ССР Конституциясын бірауыздан бекітті.

12. Қазақстандағы мәдениет қүрылысы және мәдениет

жетістіктері (1920-1940 жж)

Қазақстанда болып жатқан жағдайлар мынадай міндеттердің жуық арада шешілуін қажет етті. Ол еңбекшілердің сауатсыздығын жою еді. Осы мақсатга 1924 жыдцың көкегіңде "Республикада сауатсыздықты жою" қоғамы қүрылды. Осы қоғамның күшімен 1927 жылы Қазақстанда 200 мыңдай адам оқытыла бастады. Алайда бұл уақыттың талабына және сол кездегі қалыптасқан жағдайға жауап бере алмады. Сондықтан да 1931 жылдың желтоқсанында республикада 15 пен 50 жас арасындағы еңбекші тұрғынға міндетті түрде сауатсыздықты жою мақсатында оқу жуктелінді. Жылдан жылға халыққа білім беру мақсатында жұмсалатын қаржы арта түсті. 1939 жылы Республика түрғындарының сауаты 65 пайызға көтерілді. Қазақ түрғындарының арасында 60 пайызға жеггі. Түі елдей сауаггандырылган аудандарға Алматы, Қарағанды, Орал, Шымкент, Тараз, Риддер, Лениногорск қалалары жатқызылды. Республиканың қүрылғанына 20 жыл толуына қарсы сауатсыздықты жою негізінен аяқталды.

Сауатсыздықты жою мен қатар оқу-ағарту жүмыстары белсене түрде дамыды. 1926 жылдың мамыр айында республикалық СНК "КАССР-де бірдей еңбек мектебінің уставы" қабылданды. 1930-1931 жылдары көшпелі және отырықшы аудандарда жалпыға бірдей білім беру ендірілді. Орта мектептерде жоғарғы кластарды нығайтуға ерекше коңіл бөлінді. Колхоздар мен совхоздардың қаржысына интернаттар ашу жүйесі кеңейтіле түсті. 1940 жылы Қазақстанда 44 мыңнан астам оқушылар болды. Соғыстың алдында 20 жоғарғы оқу орны, 118 арнаулы орта білім беретін орын жүмыс істеді. Оларда 40 мың адам оқыды. Одан басқа 1940 жылы еліміздің әр түрлі аудандарында 20 мыңнан астам казақстандықтар оқып, білім алды.

Республиканың ересек түрғындарының арасындағы сауатсыздықты жою, жалпыға бірдей бастауыш мектепті оқуды ендіру, халыққа білім беруді дамыту немесе жетіддіру, профессионалдық білім беру, мектепке Шығыс халықтарының қыздарына жоғарғы білім беру осылардың барлығы үлттық интелегенцияның қалыптасуына қажетті жағдай туғызды.

73

Әлеуметтік саясатты іске асыруда бірқатар жетістіктерге қол жетті. 1940 жылы Қазақстанда 3100 —дей магазин, 600-дей асхана мен ресторандар, 200-дей жана емхана және 120-дайаурухана салынды. Мәдени-ағарту мекемелерінің жүйесі қаттыптасты.

Сонымен сауатсыздықты жою жалиы бшім бсретін мектептерді көбейту жонінде елеулі табыстарға қол жетті: жаңа советтік интеллигенцияны қалыптастыру процесі жүргізідді. Советгік Қазақстанның ғылымы еркеңдеді, әдебиет пен өнер дамыды. 1930 жылы жалпыға бірдей міндетті бастауыш білім беру тәртібі енгізілді. 1932 жылдың аяғында Қазақстан түрқындарының 42%-і сауаттанды. Бастауыш мектепте оқитындар саны 1928 жылғы 305 мыңнан 540 мыңға дейін орта мектепте окитындар — 23 мыңнан 65 мыңға дейін көбейді. Жүмысшылар мен шаруалар қатарынан қазақ совет интеллигенциясын даярлау кең көлемде жүргізілді. Абай атындағы қазақтың педагогикалық институты, С.М.Киров атындағы қазақтың мемлекеттік университеті, кен-металлургия, медицина, зоотехникалықмал дәрігерлік, а.ш. т.б. институттары, ондаған арнаулы орта білім беретін оқу орыңдары ашыдды. Мындаған қазақ жігітгері мен қыздары РСФСР, Украина, Белоруссия, Өзбекстан т.б. туысқан республикалардың жоғары оқу орындарында білім алды. Республикада ғылымды өркендетуде 1932 жылы СССР

Ғылым академиясының қазақстандық базасының ашылуы маңызды кадам болды. Ол 1938 жылы СССР Ғыльш академиясының филиалына айналды. Мәдени даму рухани өмірдің бүкіл саласын қамтьщы. 1936 жылы майда Москвада қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігі өтті.

Совет ғылымының көрнекті өкілдері — академкктер: А.Д. Архангельский, И.П.Бардин, С.И.Вавилов, И.М.Губкин, А.П.Карпинский, В.Л. Комаров, В.А. Обручев т.б. республика халық шаруашылығының маңызды проблемаларын шешуге, жоғары мамандығы бар ғылыми үлт кадрларын даярлауға тікелей араласты.

Қазақ Советі әдебиеті мен өнері гүлденіп өсті. С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, М.Әуезов, С.Мүқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мүстафин т.б. көрнекті сөз шеберлері есіп шықты. Қазақ поэзиясының алыбы Ж.Жабаевтың жалынды жырлары бүкіл әлемге тарады. Қазақ сахнасының шеберлері К.Байсеитова, Ә.Қашаубаев, Ж.Шанин, Қ. Жандарбеков, Қ.Байсейітов, Қ.Қуанышбаев, С.Қожамқүлов, Е.Өмірзақов т.б. онері лайықты бағасын алды. Қазақ халқы орыс және дүние жүзі мәдениеті мен ғылымының үздік жетістіктерімен

74

танысты. Қазақтың әдеби тілі жетіле түсті, халық бүқарасының тілегіне сәйкес орыс графикасына көшірілген альфавиті қайта қүрыдды. Біздің көп үлтгы еліміздің, оның ішівде Қазақстанның экономикасында, саяси және мәдени өмірінде, әлеуметтік күрьтлысында түбірлі өзгерістер болдьт.

Қазақтардың үлттық қауымдастығын нығайта түсетін аса маңызды факторлардың бірі қазақ тілі болып табылды. Ол үлт болып қалыптасуға дейін-ақ ортақ тіл болып саналған. Жергілікті алуан түрлі диалектілердің болуына қарамастан қазақ тіліндегі халық ауыз әдебиетінің "Алпамыс", "Қобыланды", "Ер Тарғын", "Қозы Көрпеш-Баян сүлу", "Қыз Жібек" т.б. эпостық поэмалары Қазақстанның жер жеріне кең таралып, халық арасында зор сүйіспеншілікке ие болды. Көрнекті халық ақындары мен әншілері Бүқар жырау, Махамбет Өтемісүлы, Ақан сері, Біржан, Жаяу Мүса, Жамбыл т. б. өлендері мен әндері, Абай Қүнанбаев, Ыбырай Алтынсарин, Сүлтанмахмүт Торайғыров жөне басқа да жазба әдебиеті өкіддерінің шығармалары жайлы да осыны айтуға болады. Алайда, Қазан революциясына дейін қазақ тілі бір жақты дамыды. Ол негізінен әлі де жете дами қоймаған көркем өдебиеттің поэзия тілі болып қала берді. Бүл тілде саяси әдебиеттер өте аз, ал ғылыми әдебиеттер мүлде шығарылмады деуге болады. Қазақ тіліне Қазақстан экономикасының кенже қалуы: өнеркәсіптің көптеген салаларының болмауы, шаруашылыңтың нашар дамуы және басқа да жағдайлар сөзсіз әсерін тигізді. Тіддің даму деңгейі қоғамдық өмір салаларында қол жеткен прогресс деңгейіне, өндіргіш күштердің, қоғамдық қатынастардың, рухани мөдениетінің, ғылым мен техниканың даму дөрежесіне байланысты. Совет екіметі жылдары қазақ халқының өмірінде қазақ тілі қазақтардың және Қазақстан халықтарының толыққанды, жан-жақты дамыған тіддерінің біріне айнала алмады, дегенмен оныңлекциялық қоры байып, морфологаялық, синтаксистік және стилистикалық жүйесі жетіле түсті, әдеби жөне сөйлеу нормасы үндесіп, алфавит пен орфография жүйесіне елеулі өзгерістер енгізілді, ең бастысы тілдің қоғамдық функциясы анағүрлым кеңіді.

Коммуникативтік, яғни қарым-қатынас қүралы ролін атқара отырып, қазақ тілі мектептерде, жоғары оқу орындарында оқу тілі, саясат тілі, жоғары дамыған керкем әдебиет пен ғылым, мерзімді баспасөз, радио мен телевизия тілі болып отыр. Елімізді индустрияландыру, үжымдастыру кезеңі 30-жылдардағы қоғамымыздың алдыңғы қатарлы азаматтарының репрессияға үшырау кезеңіне дәл келді.

75

Репрессияның толқыны Қазақстанды да шарпыды. Ең аддымен қазақтың творчествосымен айналысатын интеллегенция қуғын көрді. Репрессияға Ж.Аймауытов, А.Ермеков, Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Тынышбаевжәне т.б. қоғам қайраткерлері, жазушылар жөне ғалымдар үшырады. 19371938 жылдары террор жалпы оріс алды. Көптеген совет өкіметін қүруға қатысқан кісілер халық жауы атанды. Мысалы олардың ішінде А.Асылбеков, А.Әйтиев, С.Арғыншиев, С.Мендешов, Т.Рысқүлов, Д.Сәдуақасов, С.Шәріпов, О.Жандосов, С.Нүрпейісов, М.Тәтімов т.б. Сонымен бірге қазақ совет әдебиетінің негізін салушылар да репрессияға үшырады: С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, М.Жүмабаев, М.Дулатов. Қазақ лингвистикасының негізін қалаушылар АБайтүрсынов, көрнекгі ғалым, тілші Қ.Жүбанов, Қазақ тарихы мектебінің негізін қалаушы С.Асфандияров жазықсыз жапа шекті. ГУЛАГ лагерінде 100 мыңцай қазақстандықтар болды. 27 мыңнан астамы атылып кетті.

Репрессияның өбден асқынғаны сонша, істі үйымдастырушы кеңес кадрларын судай сапырыстыру үйреншікті әдетке айналады. 1937 жылдың қаңтарынан 1938 қаңтарына дейініі кезеңде республика көлеміндегі аудандық кеңес атқару комитеті торағаларының — 98,7 проценті, олардың орынбасарларының — 75 проценті, хатшылары түгелдей дерлік, нүсқаушылардың — 82,2 проценті, ал ауылдық, селолык кеңес атқару комитеті төрағаларының — 44 процеті, хатшыларынын — 40,3 проценті алмастырылады1. Ол аз дегендей кеңестер съезі таратылады. Халық бүқарасы қорқытып үсталып бір-біріне күдікпен қарайтын күй кешті. Адамдар қүқы аяқ асты етіледі.

Қазақ тарихы 1995 № 3. 53 бет.

XIV тақырып. Қазақстан Үлы Отан соғысы кезеңівде (1941-1945 ж.ж.)

23—25-дәріс

Қарастырылатын мәселелер:

1.Екінші дүниежүзілік соғыстың бірінші кезеңі (1939 қыркұйегі — маусым 1941 ж.).

2.Германияның КСРО-ға шабуылы, соғыстың бірінші кезеңіндегі сәтсіздіктер. Антифашистік одақтың қүрылуы (маусым 1941 - қазан 1942 ж.ж.)

3.Брест, Мәскеу үшін шайқастағы қазақстандықтардың ерліктері.

4.Қазақстан біртүтас соғыс лагерінің қүрамдас бөлігі (маусым 1941 — 1942 ж.ж.).

5.Ленинград үшін шайқасқан қазақстандықтардың ерліктері.

6.Қазақстанда жасақталған әскери бөлімдер мен қүрамалар Үлы Отан соғысы жыдцарывда.

7.Қазақстандықтар Үлы Отан соғысына түбегейлі бетбүрыс жасаған Сталинград-Курск шайқасында (1942-1943 ж.ж.).

8.Майдандағы қазақ жауынгерлеріне қазақ халқьшың хаты жөне жауынгерлердің патриоттық анты.

9.Соғыс жылдарында Қазақстандағы әскери енеркәсіптің кешендерінің дамуы және Қазақстан еңбекшілерінің ерлік еңбегінің нәтижесі.

10.Соғыс жылдарында отан қорғау қорына қаржы жинаудағы қазақстандықтардың патриотгық козғалысы.

11.Қазақстандыктардың одақтас республикалардың жерін жаудан азат етуге қатынасуы (1943-1944 ж.ж.).

12.Үлы Отан соғысына қатынасушы қазақстандық партизандардың ерліктері.

13.Қазақстандықтардың Еуропаны азат ету жорығына қатынасуы (1944-1945 ж.ж.).

14.Жапон милитаристерінің талқандалуы және оған қазақстандықтардың қатынасуы.

77

15.Үлы Отан соғысы жылдарында марапатталған қазақстандық Совет одағының батырлары.

16.Соғыс жылдарындағы Қазақстанның мәдениет қайраткерлері мен ғалымдарының ерен еңбектері.

17.Үлы Отан соғысындағы жеңістің тарихи маңызы.

Әдебиетгер:

1.Қазақстан в период Великой Отечественной войны Советского Союза 1941-1945. Алма-Ата, 1964, т.1.

2.Сәлем саған майданнан Қазақстан!. Алма-Ата, 1975.

3.Артемьев А.П. Братский боевой союз народов СССР в Великой Отечественной войне. М., Мысль, 1975.

4.Дружбой великой сильны. Алма-Ата: Қазақстан, 1972.

5.История второй мировой войны 1939-1945. Т.4, 5, 6.

6.Қонаев Д.А. Тандамалы сөздер мен мақалалар. АлмаАта, 1978.

7.Битва за Ленинград, 1941-1944. М., 1964.

8.Белан П.С. Казахстанцы в боях за Ленинград. АлмаАта, 1973.

9.Балақаев Т., Алдажұманов Қ. Қазақстан еңбекшілері майдан кызметінде (1941-1945). Алма-Ата, 1985.

10.Қазақ ССР тарихы. Т.5. Алма-Ата: Ғылым, 1984.

11.Аманжолов К. Ерлік жолымен. Алма-Ата: Жалын, 1977.

12.Қазақ ССР тарихы. Т.2. 1964.

13.Аманжолов К.Р. Екінші дүниежүзілік соғыс (19391945). Алматы: Рауан, 1995.

14.Аманжолов К.Р. Шайқаста шывдалған достық. АлмаАта: Мектеп, 1985.

15.Аманжолов К.Р. Ерліктің жаркын беттері. Алма-Ата: Қазакстан, 1987.

16.Совет Одағының қазақстандық батырлары. Т.1,2. АлмаАта: Қазақстан, 1969.

17.КСРО қорғаныс министрлігінің орталық архиві (бұдан әрі КСРО ҚМОА) - қор 11302 тізбе, 169 іс.

18.Текущий архив Казвоенкомата. Справка о потерях в Великой Отечественной войне от 1 декабря 1979 года.

19.Итоги Всесоюзной переписи населения 1959 года Казахской ССР. М., 1962.

20.Татимов М. Социальная обусловленность демографических процессов. Алма-Ата: Наука, 1984.

21.50 лет Вооруженных Сил СССР. М., 1968.

22.Жуков Г.К. Воспоминания и размышления. М., 1970.

23.Сборник Законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР, 1938-1975. Т.2. М., 1975.

78