Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:

Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026

.pdf
Скачиваний:
0
Добавлен:
04.09.2026
Размер:
4 Мб
Скачать
Ի ՀԱՅՐԱՊԵՏԹԵԱՆ
ՆՈՐԻՆ ՍՐԲ ՕԾԹԻՒՆ
Տ. Տ. ԳԱՐԵԳԻՆ Բ
ՍՐԲԱԶՆԱԳՈՅՆ ԵՒ ՎԵՀԱՓԱՌ
ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ
ՕՐՀՆԹԵԱՄԲ՝
Տ. ԻՍԱՀԱԿ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՊՕՂՈՍԵԱՆԻ
ԱՌԱՋՆՈՐԴԻՆ ԳԵՂԱՐՔՆԵԱՑ ԹԵՄԻ
այ լ սա վոր հո գի նե րը ոչ ﬕ այն ժա ռան գել  պահ­պա նել են ﬔր գիրն  մշա կյ թը, այլև գ նա զար դել
ազ գի գի տա կից հի շո ղթ յան այ գմ։ Պահ պան ված  բազ մա պատկ­ված մատ յան նե րի բա զմ է ջե րը դար ձել են հա յոց ինք նթ յան ճա ռա­գայ թը, որ պես զի հա յացքն անց յա լից լ սա վոր վե լով հաս նի ﬕնչև ա պա­գա  գա լիք սե րնդ ներ։
Տ իե զեր քմ ա ﬔն գե ղե ցիկ բան Աստ ծ ստվե րից է գո յա նմ։ Ա ﬔն բան ան ցո ղիկ է, ﬓա յն է գեթ ար ժե քը, որ փշրանքն է կա տա րե­լթ յան։
Ար դա րթ յնն  ճշմար տթ յ նը ճա նա չելն ամ բող ջ թյամբ ﬕ այն Աստ ծն է հա տկ: Բայց որ տեղ բա րթ յն կա, այն տեղ ա ռա­քի նթ յն ներն առ կա են զգա լի մա սով:
Մար դ ﬔջ ան հա տա կա նա ց մը՝ Աստ ծո պատ կե րի դրսևո­րմ է։
Ա ﬔն բան վեր ջա վոր է, չի վեր ջա նմ ﬕ այն կա տար յա լը։
նրա ան դաս տան նե րը՝ ստեղ ծե լով մշտա դա լար ծառ՝
Տ. ԻՍԱՀԱԿ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ
ԳԵՂԱՐՔՆՅԱՑ ԹԵՄԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴ, ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ
GEGHARKUNIK DIOCESE OF THE ARMENIAN
APOSTOLIC HOLY CHURCH
NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF ARMENIA
INSTITUTE OF ARCHAEOLOGY AND ETHNOGRAPHY
YERVAND LALAYAN
GEGHARKUNIK
IAE PUBLISHING HOUSE
VAGHARSHAPAT – 2026
-----------------------------------------------------------------------------------------
ГЕГАРКУНИКСКАЯ ЕПАРХИЯ АРМЯНСКОЙ
АПОСТОЛЬСКОЙ СВЯТОЙ ЦЕРКВИ
НАЦИОНАЛЬНАЯ АКАДЕМИЯ НАУК РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ
ИНСТИТУТ АРХЕОЛОГИИ И ЭТНОГРАФИИ
ЕРВАНД ЛАЛАЯН
ГЕГАРКУНИК
ИЗДАТЕЛЬСТВО ИАЭ
ВАГАРШАПАТ – 2026
ՀԱՅ ԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ ՍՐԲ ԵԿԵՂԵՑ ԳԵՂԱՐՔՆՅԱՑ ԹԵՄ
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏ﬘Ն
ԳԻՏ﬘ՆՆԵՐԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱ
ՀՆԱԳԻՏ﬘ԱՆ ԵՎ ԱԶԳԱԳՐ﬘ԱՆ ԻՆՍՏԻՏՏ
ԵՐՎԱՆԴ ԼԱԼԱՅԱՆ
ԳԵՂԱՐՔՈՒՆԻՔ
ՀԱԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉ﬘Ն
ՎԱՂԱՐՇԱՊԱՏ– 2026
Գիր քը հրա տա րա կ թյան է ե րաշ խա վո րել
ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտթյան և ազգագրթյան
ինստիտտի գի տա կան խոր հր դը
Տպագրվմ է ﬔկենասթյամբ
Տիար Գարիկ Գրիգորյանի
ՀՏԴ 94(479.25):39(=19) ԳՄԴ 63.3(5Հ)+63.5(5Հ) Լ 140
Կազﬔլ և հրատարակթյան է պատրաստել պ.գ.թ. Սրեն Հոբոսյանը
Գրախոս՝ բ.գ.դ. Թամար Հայրապետյան
Երվանդ Լալայան
Լ 140 Գեղարքնիք / Ե. Լալայան; Պատասխանատ խմբագիր՝ Ս. Հոբոսյան,
- Եր., ՀԱԻ հրատ., Վաղարշապատ, 2026. - 244 էջ:
Հա տորն ամ փո փմ է Գե ղար ք նի քի պատ մազ գագ րա կան շրջա նին վե­րա բե րող Եր վանդ Լա լա յա նի հա վա քած պատ մա կան, տե ղագ րա կան, ազ գագ րա­կան, վի մագ րա կան, բա նահ յ սա կան և այլ նյ թերը, ո րոնք ժա մա նա կին հրա տա­րակ վել են «Ազ գագ րա կան հան դե սի» հա տոր նե րմ:
Ա ռանձ նա կի կար ևո րթ յն  նեն բնակ չթ յան կրո նա կան հա վա տա լիք­նե րին, Գե ղար ք նի քի վա նա կան հա մա լիր նե րին, ե կե ղե ցի նե րին, մա տռ նե րին և խ տա վայ րե րին նվիր ված բա ժին նե րը:
Նա խա տես ված է ազ գագ րա գետ նե րի, պատ մա բան նե րի, բա նա գետ նե րի, հոգ ևոր սպա սա վոր նե րի և ըն թեր ցող լայն շրջան նե րի հա մար:
ISBN 978-9939-886-98-5 ՀՏԴ 94(479.25):39(=19) ԳՄԴ 63.3(5Հ)+63.5(5Հ)
© Հնագիտթյան և ազգագրթյան ինստիտտ, 2026 © Հայ առաքելական սրբ եկեղեց Գեղարքնյաց թեմ, 2026
ԿԱԶՄՈՂԻ ԿՈՂՄԻՑ
ն վա նի ազ գագ րա գետ Եր վանդ Լա լա յա նի «Եր կե րի» չոր րորդ հա տորն ընդ գրկմ է Ս յ նի քի (Զան գե զր),
Ա
(Նոր Բա յա զե տի գա վառ) նյ թա կան և հոգ ևոր մշա կյ թը: Հա տո րի շա րադր ման հիմք են ծա ռա յել հե ղի նա կի հա վա քած և տե ղա ցի մտա­վո րա կան նե րի տրա մադ րած նյ թե րը, ո րոնք գրառ վել են նրա իսկ կազ մած ծրա գրով:
Ս յ նի քմ, Վա յոց ձո րմ և Գե ղար ք նի քմ նա ա ռանձ նաց­նմ է նե րէթ նիկ տար բեր խմբեր, ո րոնց ներ կա յաց նմ է ի րենց բնո րոշ ա ռանձ նա հատ կթ յն նե րով: Ազ գագ րա կան նյ թե րը հա վաք վել են հետև յալ ծրագ րով. պատ մա կան տե սթ յն, տե ղագ րթ յն, կլի մա, բ սա կան և կենդա նա կան աշ խարհ, բնա կա վայ րեր, բնակ չթյն, բնա կա րան, զգեստ և զարդ, ըն տա նե կան բարք (ա մս նթ յն, տղա­բերք և կ ննք, ըն տա նե կան կյանք, հի վան դթ յն և բժշ կթ յն, մահ, թա ղմ, ﬔ ռե լոց հի շա տակ, հո գ և հան դերձ յալ կյան քի մա սին), տո ներ:
Ա ռանձ նա կի հե տաքրք րթ յն  կար ևո րթ յն են ներ կա­յաց նմ տարա ծաշր ջա նի հնա գի տա կան և ճար տա րա պե տա կան հ­շար ձան նե րին նվիրված բա ժին նե րը:
Մեծ է Ե. Լա լա յա նի ա վան դը նաև հայ վի մագ րթ յան  սﬓ ա­սի րթ յան աս պա րե զմ: Հայ ի րա կա նթ յան ﬔջ նա ա ռա ջին նե րից էր, որ ձեռ նա մխ ե ղավ վի մագ րե րի վեր ծա նթ յանն  հրա տա րա կթյա­նը: Ն րա ըն դօ րի նա կած շատ վի մագ րեր ձեռք են բե րել սկզբնաղբ յ րա­յին ար ժեք, քա նի որ չեն պահ պան վել:
Ե. Լա լա յա նի հրա տա րակ վող աշ խա տթ յն նե րը ար ժե քա­վոր են նաև լ սան կար նե րով  չա փագ րթ յն նե րով:
1904 թ. նա լ սան կա րել է Վա յոց ձո րի նշա նա վոր վա նա կան հա մա լիր ներն  ար ձա նագ րթ յն նե րը, սա կայն ﬕ ա վա զա կա յին խմբ դրանց նե գա տիﬖ երն  այլ նյ թեր գո ղա ցել է: 1908 թ. ժա մա­նա կի նշա նա վոր լ սան կա րիչ Դ. Եր մա կո վի հետ նա ﬔկ նել է Վա յոց ձոր: Նա այդ լ սան կար ներն օգ տա գոր ծել է իր կազ մած «Հայ կա կան ար ձա նագ րթ յն ներ» խո րագ րով ալ բո մմ, ո րը 1914 թ. ար ժա նա ցել է Լա զար յան ճե մա րա նի Քա նան յան մրցա նա կին:
Հա տո րմ ընդգրկ ված այն վի մա գիր ար ձա նագ րթ յն նե րը, ո րոնք հե տա գա յմ հրա տա րակ վել են «Դի վան հայ վի մագ րթ յան» հա մա պա տաս խան մա տե նա շա րմ, տո ղա տա կմ հղվել են շե ղա տա­ռով, ﬓա ցած դեպ քե րմ, երբ որ ևէ նշմ չկա, ծա նո թագ րթ յն նե րը հե ղի նա կինն են:
Վա յոց ձո րի (Շա րր-Դա րա լագ յազ) և Գե ղար ք նի քի
Այս հատորմ, ինչպես նախորդներմ, պահպանվել է հեղի­նակի ոճն  լեզն, կատարվել են ﬕ այն մասնակի շտկﬓեր, հին ղղագրթյնը փոխարինված է նորով, տպագրականակն հայտ վրի­պակներն ղղվել են: Նախապես պլանավորված հինգ հատորի փո­խարեն Ե. Լալայանի աշխատթյնները կտպագրվեն վեց հատորով: Առաջին հինգ հատորմ կընդգրկվեն «Ազգագրական հանդեսմ» հրա տարակված նյթերը: Վերջին` վեցերորդ հատորմ, կընդգրկվեն ազգագրթյան, բանահյսթյան, պատմթյան, հնագիտթյան և մշակյթի այլ բնագավառներին վերաբերող Ե. Լալայանի սﬓա­սիրթյններն  հոդվածները
ՍՐԵՆ ՀՈԲՈՍՅԱՆ
ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտթյան և ազգագրթյան ինստիտտի
ազգագրթյան բաժնի վարիչ
ԳԻՐ ՕՐՀՆ﬘ԱՆ
«Յիշեցէ՛ք ձեր առաջնորդներին, որոնք ձեզ
Աստծ խոսքը քարոզեցին» (Եբր. 13։7)։
ո հթ յամբ առ Բա րին Աստ ված և հայ րա կան սի րով ող ջ նմ ենք «Գե ղար ք նիք» աշ խա տթ յան հրա-
Գ
ներ կա յաց նմ ﬔ ծա նն ազ գագ րա գետ Եր վանդ Լա լա յա նի «Եր կեր» բազ մա հա տոր յա կի չոր րորդ հա տո րմ ընդգրկ ված՝ Գե ղար ք նի քին վե րա բե րող ար ժե քա վոր նյ թե րը։ Սյն հրա տա րա կթ յ նը լյս է տես նմ Գե ղար քն յաց թե ﬕ հիﬓ ադր ման 30-ամ յա կի ա ռի թով՝ որ­պես ե րախ տա գի տթ յան և հի շո ղթ յան ար ժա նի ար տա հայ տթ յն։ Այս հո բել յա նը ﬕ այն ան ցած տա րի նե րի ամ փո փմ չէ, այլև վկա յ­թյն այն հոգ ևոր ճա նա պար հի, ո րով Տե րը ա ռաջ նոր դել է Իր ժո ղովր­դին։ Ե րե սն տա րի նե րի ըն թաց քմ Գե ղար քն յաց թե մը, Մայր Ա թոռ Սրբ Էջ ﬕ ած նի սի րա գո րով հո վա ն ներ քո, իր նվի րա կան ծա ռա­յթ յամբ շա ր նա կել է զո րաց նել հա վատ քը, պահ պա նել ե կե ղե ցա­կան ա վան դթ յ նը և ն պաս տել ժո ղովր դի հոգ ևոր  ազ գա յին կյան­քի զո րաց մա նը։ Այս հրա տա րա կթ յ նը ար ժե քա վոր վկա յթ յն է ﬔր ժո ղովր դի պատ մա կան հի շո ղթ յան, հա վատ քի ժա ռան գթ յան և մ շա կ թա յին ինք նթ յան պահ պան ման գոր ծմ։ Եր վանդ Լա լա յա­նի աշ խա տթ յ նը ﬕ այն ազ գագ րա կան  սﬓ ա սի րթ յն չէ, այլև կեն դա նի հի շո ղթ յան մատ յան, որ տեղ ամ փոփ ված են ժո ղովր դի կեն­ցա ղը, ա վան դթ յն նե րը, հա վա տա լիք ներն  հոգ ևոր նկա րա գի րը։ Մե ծա նն գիտ նա կա նի այս հիﬓ ա րար գոր ծի վե րահ րա տա րա կթ յ­նը հար գան քի տրք է նրա ան մահ հի շա տա կին և կար ևոր ներդ րմ՝ Գե ղար քն յաց աշ խար հի պատ մա կան, հոգ ևոր և մ շա կ թա յին ժա­ռան գթ յան պահ պան ման, արժ ևոր ման  հան րահռ չակ ման գոր ծմ։ Ա ռաջ նոր դա կան ﬔր օրհ նթ յնն ենք բե րմ բո լոր նրանց, ո րոնց նվի րﬓ  բա րե խիղճ աշ խա տան քը հնա րա վոր դարձ րին այս ար ժե­քա վոր հրա տա րա կթ յան ի րա կա նա ց մը՝ կազ մող նե րին, խմբա գիր­նե րին, գի տաշ խա տող նե րին, բա րե րա րին և բո լոր ա ջա կից նե րին։ Թող նրանց ծա ռա յթ յնն ըն դ նե լի ըն ծա լի նի Ա ﬔ նա կալ Տի րոջ առջև և ﬓ ա յն ա վանդ՝ հա յթ յան հոգ ևոր  մշա կ թա յին կյան քի զո րաց­ման ճա նա պար հին։ Ա ղո թմ ենք, որ Բարձր յալ Տե րը, Ով «նյնն է ե րեկ, այ սօր և հա վիտ յան» (Եբր. 13:8), Իր Ա ﬔ նա զոր Ա ջով պահ պա նի Գե ղար քն յաց աշ խար հը՝ օրհ նե լով նրա հա մայնք նե րը, ըն տա նիք ներն  հա վա տա վոր զա վակ նե րին։ Թող այս գիր քը դառ նա ﬕ նոր հոգ ևոր հան դի պմ ﬔր նախ նի նե րի հա վատ քի, նրանց ժա ռան գած ար ժեք նե­րի և հայ րե նի հո ղի սրբթ յան հետ։
տա րա կթ յ նը, ո րը ըն թեր ցո ղի  շադ րթ յանն է
Օրհնթյամբ՝
ԻՍԱՀԱԿ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ
ԵՐԿ ԽՈՍՔ
«Հի շո ղթ յ նը՝ հա վատ քի ժա ռան գթ յն»։
Պատ մա կան հի շո ղթ յ նը ժո ղովր դի հոգ ևոր ինք նթ յան կար­ևո րա գյն հե նաս յ նե րից է։ Պատ մա կան հի շո ղթ յ նը պահ պա­նե լով՝ ﬔնք ոչ ﬕ այն ճա նա չմ ենք անց յա լը, այլև ամ րապն դմ ենք ﬔր էթ յնն  պա տաս խա նատ վթ յամբ փո խան ցմ այն գա լիք սե­րնդ նե րին։
Գե ղար ք նի քը հայ ժո ղովր դի սրբա զան բնօր րան նե րից է՝ դա­րե րով օրհն ված և սր բա գործ ված ﬕ աշ խարհ, որ տեղ հա վատքն  պատ մթ յ նը ﬕ ահ յս վել են ժո ղովր դի կյան քի հետ։ Ս ևա նի խա ղաղ ջրե րը, վան քերն  սրբա վայ րե րը դա րեր շա ր նակ ե ղել են ա ղոթ քի, հա վատ քի և հոգ ևոր կյան քի վկա նե րը։
Եր վանդ Լա լա յա նը, շրջե լով Գե ղար քն յաց աշ խար հի բնա կա­վայ րե րով,  սﬓ ա սի րե լով ժո ղովր դի կեն ցաղն  ա վան դյթ նե րը և գ րի առ նե լով նրա հի շո ղթ յ նը, կա տա րել է գի տա կան  ազ գան­վեր ﬕ ա ռա քե լթ յն, ո րի ար ժե քը ժա մա նա կի ըն թաց քմ ա ռա վել է ընդգծ վմ։ Ն րա աշ խա տթ յան է ջե րմ պահ պան վել են ոչ ﬕ այն պատ մա կան փաս տեր  ազ գագ րա կան տե ղե կթ յն ներ, այլև ﬔր նախ նի նե րի հա վատ քի ար տա հայ տթ յն նե րը, բա րո յա կան պատ կե­րա ցﬓ ե րը, ըն տա նե կան սրբթ յն ներն  հոգ ևոր ժա ռան գթ յ նը։
Այ սօր այս գիր քը ներ կա յա նմ է ոչ ﬕ այն որ պես անց յա լի  սմ­նա սի րթ յն, այլև որ պես ա պա գա յի պատ գամ։ Այն ﬔզ հի շեց նմ է, որ պատ մթ յան ճա նա չ մը պար զա պես գի տե լի քի ձեռք բե րմ չէ, այլ նաև հոգ ևոր պա տաս խա նատ վթ յն, ո րով հետև ժո ղո վր դը, ո րը հա վա տա րիմ է ﬓմ իր հի շո ղթ յ նը, պահ պա նմ է նաև իր ինք­նթ յ նը։
Սրբ Գիր քը ﬔզ  ս ցա նմ է ի մաս տթ յամբ վե րա բեր վել անց­յա լի փոր ձա ռթ յա նը և այն դարձ նել ա պա գա յի ա ռաջ նոր դող ճա նա­պարհ (հմմտ. Ժող. 7:10)։ Ե կե ղե ցին իր ա ռա քե լթ յան ﬔջ կոչ ված է ոչ ﬕ այն ա ղո թե լ, այլև պահ պա նե լ ժո ղովր դի պատ մա կան հի շո ղթ­յ նը, մշա կ թա յին ժա ռան գթ յնն  այն հոգ ևոր ար ժեք նե րը, ո րոնց վրա կա ռց վմ է ազ գա յին կյան քը։ Թող այս հրա տա րա կթյ նը դառ նա օրհն յալ կա մրջ անց յա լի և ներ կա յի ﬕջև՝ զո րաց նե լով սե­րը հայ րե նի քի հան դեպ, հա վա տար մթ յ նը Սրբ Ե կե ղե ցն և պա­տաս խա նատ վթ յ նը ﬔր նախ նի նե րից ժա ռան գած սրբթ յն նե րի նկատ մամբ։
Աղոթարար սիրով՝
ԻՍԱՀԱԿ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ