Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Ի ՀԱՅՐԱՊԵՏԹԵԱՆ
ՆՈՐԻՆ ՍՐԲ ՕԾԹԻՒՆ
Տ. Տ. ԳԱՐԵԳԻՆ Բ
ՍՐԲԱԶՆԱԳՈՅՆ ԵՒ ՎԵՀԱՓԱՌ
ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ԱՄԵՆԱՅՆ ՀԱՅՈՑ
ՕՐՀՆԹԵԱՄԲ՝
Տ. ԻՍԱՀԱԿ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՊՕՂՈՍԵԱՆԻ
ԱՌԱՋՆՈՐԴԻՆ ԳԵՂԱՐՔՆԵԱՑ ԹԵՄԻ

այ լ սա վոր հո գի նե րը ոչ ﬕ այն ժա ռան գել պահպա նել են ﬔր գիրն մշա կյ թը, այլև գ նա զար դել
Հ
ազ գի գի տա կից հի շո ղթ յան այ գմ։ Պահ պան ված բազ մա պատկված մատ յան նե րի բա զմ է ջե րը դար ձել են հա յոց ինք նթ յան ճա ռագայ թը, որ պես զի հա յացքն անց յա լից լ սա վոր վե լով հաս նի ﬕնչև ա պագա գա լիք սե րնդ ներ։
Տ իե զեր քմ ա ﬔն գե ղե ցիկ բան Աստ ծ ստվե րից է գո յա նմ։
Ա ﬔն բան ան ցո ղիկ է, ﬓա յն է գեթ ար ժե քը, որ փշրանքն է կա տա րելթ յան։
Ար դա րթ յնն ճշմար տթ յ նը ճա նա չելն ամ բող ջ թյամբ
ﬕ այն Աստ ծն է հա տկ: Բայց որ տեղ բա րթ յն կա, այն տեղ ա ռաքի նթ յն ներն առ կա են զգա լի մա սով:
Մար դ ﬔջ ան հա տա կա նա ց մը՝ Աստ ծո պատ կե րի դրսևորմ է։
Ա ﬔն բան վեր ջա վոր է, չի վեր ջա նմ ﬕ այն կա տար յա լը։
նրա ան դաս տան նե րը՝ ստեղ ծե լով մշտա դա լար ծառ՝

Տ. ԻՍԱՀԱԿ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ
ԳԵՂԱՐՔՆՅԱՑ ԹԵՄԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴ, ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ

GEGHARKUNIK DIOCESE OF THE ARMENIAN
APOSTOLIC HOLY CHURCH
NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES OF THE REPUBLIC OF ARMENIA
INSTITUTE OF ARCHAEOLOGY AND ETHNOGRAPHY
YERVAND LALAYAN
GEGHARKUNIK
IAE PUBLISHING HOUSE
VAGHARSHAPAT – 2026
-----------------------------------------------------------------------------------------
ГЕГАРКУНИКСКАЯ ЕПАРХИЯ АРМЯНСКОЙ
АПОСТОЛЬСКОЙ СВЯТОЙ ЦЕРКВИ
НАЦИОНАЛЬНАЯ АКАДЕМИЯ НАУК РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ
ИНСТИТУТ АРХЕОЛОГИИ И ЭТНОГРАФИИ
ЕРВАНД ЛАЛАЯН
ГЕГАРКУНИК
ИЗДАТЕЛЬСТВО ИАЭ
ВАГАРШАПАТ – 2026

ՀԱՅ ԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ ՍՐԲ ԵԿԵՂԵՑ ԳԵՂԱՐՔՆՅԱՑ ԹԵՄ
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՆ
ԳԻՏՆՆԵՐԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱ
ՀՆԱԳԻՏԱՆ ԵՎ ԱԶԳԱԳՐԱՆ ԻՆՍՏԻՏՏ
ԵՐՎԱՆԴ ԼԱԼԱՅԱՆ
ԳԵՂԱՐՔՈՒՆԻՔ
ՀԱԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՆ
ՎԱՂԱՐՇԱՊԱՏ– 2026

Գիր քը հրա տա րա կ թյան է ե րաշ խա վո րել
ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտթյան և ազգագրթյան
ինստիտտի գի տա կան խոր հր դը
Տպագրվմ է ﬔկենասթյամբ
Տիար Գարիկ Գրիգորյանի
ՀՏԴ 94(479.25):39(=19)
ԳՄԴ 63.3(5Հ)+63.5(5Հ)
Լ 140
Կազﬔլ և հրատարակթյան է պատրաստել պ.գ.թ. Սրեն Հոբոսյանը
Գրախոս՝ բ.գ.դ. Թամար Հայրապետյան
Երվանդ Լալայան
Լ 140 Գեղարքնիք / Ե. Լալայան; Պատասխանատ խմբագիր՝ Ս. Հոբոսյան,
- Եր., ՀԱԻ հրատ., Վաղարշապատ, 2026. - 244 էջ:
Հա տորն ամ փո փմ է Գե ղար ք նի քի պատ մազ գագ րա կան շրջա նին վերա բե րող Եր վանդ Լա լա յա նի հա վա քած պատ մա կան, տե ղագ րա կան, ազ գագ րական, վի մագ րա կան, բա նահ յ սա կան և այլ նյ թերը, ո րոնք ժա մա նա կին հրա տարակ վել են «Ազ գագ րա կան հան դե սի» հա տոր նե րմ:
Ա ռանձ նա կի կար ևո րթ յն նեն բնակ չթ յան կրո նա կան հա վա տա լիքնե րին, Գե ղար ք նի քի վա նա կան հա մա լիր նե րին, ե կե ղե ցի նե րին, մա տռ նե րին և
խ տա վայ րե րին նվիր ված բա ժին նե րը:
Նա խա տես ված է ազ գագ րա գետ նե րի, պատ մա բան նե րի, բա նա գետ նե րի,
հոգ ևոր սպա սա վոր նե րի և ըն թեր ցող լայն շրջան նե րի հա մար:
ISBN 978-9939-886-98-5 ՀՏԴ 94(479.25):39(=19)
ԳՄԴ 63.3(5Հ)+63.5(5Հ)
© Հնագիտթյան և ազգագրթյան ինստիտտ, 2026
© Հայ առաքելական սրբ եկեղեց Գեղարքնյաց թեմ, 2026

ԿԱԶՄՈՂԻ ԿՈՂՄԻՑ
ն վա նի ազ գագ րա գետ Եր վանդ Լա լա յա նի «Եր կե րի»
չոր րորդ հա տորն ընդ գրկմ է Ս յ նի քի (Զան գե զր),
Ա
(Նոր Բա յա զե տի գա վառ) նյ թա կան և հոգ ևոր մշա կյ թը: Հա տո րի
շա րադր ման հիմք են ծա ռա յել հե ղի նա կի հա վա քած և տե ղա ցի մտավո րա կան նե րի տրա մադ րած նյ թե րը, ո րոնք գրառ վել են նրա իսկ
կազ մած ծրա գրով:
Ս յ նի քմ, Վա յոց ձո րմ և Գե ղար ք նի քմ նա ա ռանձ նացնմ է նե րէթ նիկ տար բեր խմբեր, ո րոնց ներ կա յաց նմ է ի րենց բնո րոշ
ա ռանձ նա հատ կթ յն նե րով: Ազ գագ րա կան նյ թե րը հա վաք վել են
հետև յալ ծրագ րով. պատ մա կան տե սթ յն, տե ղագ րթ յն, կլի մա,
բ սա կան և կենդա նա կան աշ խարհ, բնա կա վայ րեր, բնակ չթյն,
բնա կա րան, զգեստ և զարդ, ըն տա նե կան բարք (ա մս նթ յն, տղաբերք և կ ննք, ըն տա նե կան կյանք, հի վան դթ յն և բժշ կթ յն,
մահ, թա ղմ, ﬔ ռե լոց հի շա տակ, հո գ և հան դերձ յալ կյան քի մա սին),
տո ներ:
Ա ռանձ նա կի հե տաքրք րթ յն կար ևո րթ յն են ներ կայաց նմ տարա ծաշր ջա նի հնա գի տա կան և ճար տա րա պե տա կան հշար ձան նե րին նվիրված բա ժին նե րը:
Մեծ է Ե. Լա լա յա նի ա վան դը նաև հայ վի մագ րթ յան սﬓ ասի րթ յան աս պա րե զմ: Հայ ի րա կա նթ յան ﬔջ նա ա ռա ջին նե րից էր,
որ ձեռ նա մխ ե ղավ վի մագ րե րի վեր ծա նթ յանն հրա տա րա կթյանը: Ն րա ըն դօ րի նա կած շատ վի մագ րեր ձեռք են բե րել սկզբնաղբ յ րային ար ժեք, քա նի որ չեն պահ պան վել:
Ե. Լա լա յա նի հրա տա րակ վող աշ խա տթ յն նե րը ար ժե քավոր են նաև լ սան կար նե րով չա փագ րթ յն նե րով:
1904 թ. նա լ սան կա րել է Վա յոց ձո րի նշա նա վոր վա նա կան
հա մա լիր ներն ար ձա նագ րթ յն նե րը, սա կայն ﬕ ա վա զա կա յին
խմբ դրանց նե գա տիﬖ երն այլ նյ թեր գո ղա ցել է: 1908 թ. ժա մանա կի նշա նա վոր լ սան կա րիչ Դ. Եր մա կո վի հետ նա ﬔկ նել է Վա յոց
ձոր: Նա այդ լ սան կար ներն օգ տա գոր ծել է իր կազ մած «Հայ կա կան
ար ձա նագ րթ յն ներ» խո րագ րով ալ բո մմ, ո րը 1914 թ. ար ժա նա ցել
է Լա զար յան ճե մա րա նի Քա նան յան մրցա նա կին:
Հա տո րմ ընդգրկ ված այն վի մա գիր ար ձա նագ րթ յն նե րը,
ո րոնք հե տա գա յմ հրա տա րակ վել են «Դի վան հայ վի մագ րթ յան»
հա մա պա տաս խան մա տե նա շա րմ, տո ղա տա կմ հղվել են շե ղա տառով, ﬓա ցած դեպ քե րմ, երբ որ ևէ նշմ չկա, ծա նո թագ րթ յն նե րը
հե ղի նա կինն են:
Վա յոց ձո րի (Շա րր-Դա րա լագ յազ) և Գե ղար ք նի քի

Այս հատորմ, ինչպես նախորդներմ, պահպանվել է հեղինակի ոճն լեզն, կատարվել են ﬕ այն մասնակի շտկﬓեր, հին
ղղագրթյնը փոխարինված է նորով, տպագրականակն հայտ վրիպակներն ղղվել են: Նախապես պլանավորված հինգ հատորի փոխարեն Ե. Լալայանի աշխատթյնները կտպագրվեն վեց հատորով:
Առաջին հինգ հատորմ կընդգրկվեն «Ազգագրական հանդեսմ»
հրա տարակված նյթերը: Վերջին` վեցերորդ հատորմ, կընդգրկվեն
ազգագրթյան, բանահյսթյան, պատմթյան, հնագիտթյան և
մշակյթի այլ բնագավառներին վերաբերող Ե. Լալայանի սﬓասիրթյններն հոդվածները
ՍՐԵՆ ՀՈԲՈՍՅԱՆ
ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտթյան և ազգագրթյան ինստիտտի
ազգագրթյան բաժնի վարիչ

ԳԻՐ ՕՐՀՆԱՆ
«Յիշեցէ՛ք ձեր առաջնորդներին, որոնք ձեզ
Աստծ խոսքը քարոզեցին» (Եբր. 13։7)։
ո հթ յամբ առ Բա րին Աստ ված և հայ րա կան սի րով
ող ջ նմ ենք «Գե ղար ք նիք» աշ խա տթ յան հրա-
Գ
ներ կա յաց նմ ﬔ ծա նն ազ գագ րա գետ Եր վանդ Լա լա յա նի «Եր կեր»
բազ մա հա տոր յա կի չոր րորդ հա տո րմ ընդգրկ ված՝ Գե ղար ք նի քին
վե րա բե րող ար ժե քա վոր նյ թե րը։ Սյն հրա տա րա կթ յ նը լյս է
տես նմ Գե ղար քն յաց թե ﬕ հիﬓ ադր ման 30-ամ յա կի ա ռի թով՝ որպես ե րախ տա գի տթ յան և հի շո ղթ յան ար ժա նի ար տա հայ տթ յն։
Այս հո բել յա նը ﬕ այն ան ցած տա րի նե րի ամ փո փմ չէ, այլև վկա յթյն այն հոգ ևոր ճա նա պար հի, ո րով Տե րը ա ռաջ նոր դել է Իր ժո ղովրդին։ Ե րե սն տա րի նե րի ըն թաց քմ Գե ղար քն յաց թե մը, Մայր Ա թոռ
Սրբ Էջ ﬕ ած նի սի րա գո րով հո վա ն ներ քո, իր նվի րա կան ծա ռայթ յամբ շա ր նա կել է զո րաց նել հա վատ քը, պահ պա նել ե կե ղե ցական ա վան դթ յ նը և ն պաս տել ժո ղովր դի հոգ ևոր ազ գա յին կյանքի զո րաց մա նը։ Այս հրա տա րա կթ յ նը ար ժե քա վոր վկա յթ յն է
ﬔր ժո ղովր դի պատ մա կան հի շո ղթ յան, հա վատ քի ժա ռան գթ յան
և մ շա կ թա յին ինք նթ յան պահ պան ման գոր ծմ։ Եր վանդ Լա լա յանի աշ խա տթ յ նը ﬕ այն ազ գագ րա կան սﬓ ա սի րթ յն չէ, այլև
կեն դա նի հի շո ղթ յան մատ յան, որ տեղ ամ փոփ ված են ժո ղովր դի կենցա ղը, ա վան դթ յն նե րը, հա վա տա լիք ներն հոգ ևոր նկա րա գի րը։
Մե ծա նն գիտ նա կա նի այս հիﬓ ա րար գոր ծի վե րահ րա տա րա կթ յնը հար գան քի տրք է նրա ան մահ հի շա տա կին և կար ևոր ներդ րմ՝
Գե ղար քն յաց աշ խար հի պատ մա կան, հոգ ևոր և մ շա կ թա յին ժառան գթ յան պահ պան ման, արժ ևոր ման հան րահռ չակ ման գոր ծմ։
Ա ռաջ նոր դա կան ﬔր օրհ նթ յնն ենք բե րմ բո լոր նրանց, ո րոնց
նվի րﬓ բա րե խիղճ աշ խա տան քը հնա րա վոր դարձ րին այս ար ժեքա վոր հրա տա րա կթ յան ի րա կա նա ց մը՝ կազ մող նե րին, խմբա գիրնե րին, գի տաշ խա տող նե րին, բա րե րա րին և բո լոր ա ջա կից նե րին։ Թող
նրանց ծա ռա յթ յնն ըն դ նե լի ըն ծա լի նի Ա ﬔ նա կալ Տի րոջ առջև և
ﬓ ա յն ա վանդ՝ հա յթ յան հոգ ևոր մշա կ թա յին կյան քի զո րացման ճա նա պար հին։ Ա ղո թմ ենք, որ Բարձր յալ Տե րը, Ով «նյնն է
ե րեկ, այ սօր և հա վիտ յան» (Եբր. 13:8), Իր Ա ﬔ նա զոր Ա ջով պահ պա նի
Գե ղար քն յաց աշ խար հը՝ օրհ նե լով նրա հա մայնք նե րը, ըն տա նիք ներն
հա վա տա վոր զա վակ նե րին։ Թող այս գիր քը դառ նա ﬕ նոր հոգ ևոր
հան դի պմ ﬔր նախ նի նե րի հա վատ քի, նրանց ժա ռան գած ար ժեք ների և հայ րե նի հո ղի սրբթ յան հետ։
տա րա կթ յ նը, ո րը ըն թեր ցո ղի շադ րթ յանն է
Օրհնթյամբ՝
ԻՍԱՀԱԿ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

ԵՐԿ ԽՈՍՔ
«Հի շո ղթ յ նը՝ հա վատ քի ժա ռան գթ յն»։
Պատ մա կան հի շո ղթ յ նը ժո ղովր դի հոգ ևոր ինք նթ յան կարևո րա գյն հե նաս յ նե րից է։ Պատ մա կան հի շո ղթ յ նը պահ պանե լով՝ ﬔնք ոչ ﬕ այն ճա նա չմ ենք անց յա լը, այլև ամ րապն դմ ենք
ﬔր էթ յնն պա տաս խա նատ վթ յամբ փո խան ցմ այն գա լիք սերնդ նե րին։
Գե ղար ք նի քը հայ ժո ղովր դի սրբա զան բնօր րան նե րից է՝ դարե րով օրհն ված և սր բա գործ ված ﬕ աշ խարհ, որ տեղ հա վատքն
պատ մթ յ նը ﬕ ահ յս վել են ժո ղովր դի կյան քի հետ։ Ս ևա նի խա ղաղ
ջրե րը, վան քերն սրբա վայ րե րը դա րեր շա ր նակ ե ղել են ա ղոթ քի,
հա վատ քի և հոգ ևոր կյան քի վկա նե րը։
Եր վանդ Լա լա յա նը, շրջե լով Գե ղար քն յաց աշ խար հի բնա կավայ րե րով, սﬓ ա սի րե լով ժո ղովր դի կեն ցաղն ա վան դյթ նե րը և
գ րի առ նե լով նրա հի շո ղթ յ նը, կա տա րել է գի տա կան ազ գանվեր ﬕ ա ռա քե լթ յն, ո րի ար ժե քը ժա մա նա կի ըն թաց քմ ա ռա վել
է ընդգծ վմ։ Ն րա աշ խա տթ յան է ջե րմ պահ պան վել են ոչ ﬕ այն
պատ մա կան փաս տեր ազ գագ րա կան տե ղե կթ յն ներ, այլև ﬔր
նախ նի նե րի հա վատ քի ար տա հայ տթ յն նե րը, բա րո յա կան պատ կերա ցﬓ ե րը, ըն տա նե կան սրբթ յն ներն հոգ ևոր ժա ռան գթ յ նը։
Այ սօր այս գիր քը ներ կա յա նմ է ոչ ﬕ այն որ պես անց յա լի սմնա սի րթ յն, այլև որ պես ա պա գա յի պատ գամ։ Այն ﬔզ հի շեց նմ
է, որ պատ մթ յան ճա նա չ մը պար զա պես գի տե լի քի ձեռք բե րմ չէ,
այլ նաև հոգ ևոր պա տաս խա նատ վթ յն, ո րով հետև ժո ղո վր դը, ո րը
հա վա տա րիմ է ﬓմ իր հի շո ղթ յ նը, պահ պա նմ է նաև իր ինքնթ յ նը։
Սրբ Գիր քը ﬔզ ս ցա նմ է ի մաս տթ յամբ վե րա բեր վել անցյա լի փոր ձա ռթ յա նը և այն դարձ նել ա պա գա յի ա ռաջ նոր դող ճա նապարհ (հմմտ. Ժող. 7:10)։ Ե կե ղե ցին իր ա ռա քե լթ յան ﬔջ կոչ ված է ոչ
ﬕ այն ա ղո թե լ, այլև պահ պա նե լ ժո ղովր դի պատ մա կան հի շո ղթյ նը, մշա կ թա յին ժա ռան գթ յնն այն հոգ ևոր ար ժեք նե րը, ո րոնց
վրա կա ռց վմ է ազ գա յին կյան քը։ Թող այս հրա տա րա կթյ նը
դառ նա օրհն յալ կա մրջ անց յա լի և ներ կա յի ﬕջև՝ զո րաց նե լով սերը հայ րե նի քի հան դեպ, հա վա տար մթ յ նը Սրբ Ե կե ղե ցն և պատաս խա նատ վթ յ նը ﬔր նախ նի նե րից ժա ռան գած սրբթ յն նե րի
նկատ մամբ։
Աղոթարար սիրով՝
ԻՍԱՀԱԿ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՊՈՂՈՍՅԱՆ
Соседние файлы в предмете Этнография Армян
