Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Գյղական հասարակթյն
91
Թեզ - խա րա պա (62022’50” – 40022’27”). Տե ղա վոր ված է Քո թան լե ռան արև ել յան կող մմ,
բլր նե րի գո գա վո րթ յան ﬔջ: Ն րա ար ևել յան կող մմ կա ﬕ ﬔծ ա վա զան, ր թափ վմ է ﬕ
փոք րիկ աղբ յ րի և ձ յան, անձր ևի ջ րը, որ տա լիս են ա նա սն նե րին, և ի րենք գործ են ա ծմ
լվաց քի հա մար. խﬔ լ ջ րը վերց նմ են կամ վե րո հիշ յալ փոք րիկ աղբ յ րից և կամ 1 կի լո ﬔտր
հե ռ, Քո թան լե ռան ստո րո տմ նոր շի նած աղբ յ րից: Գ յ ղը բռնմ է 9 դ. 2268 ք.ս. տա րածթ յն, ո րից ﬕ ﬕայն 1308 ք.ս. է ա զատ շի նթ յն նե րից: Գ յղն ըստ եր ևյ թին բա վա կան
հին է, ո րով հե տև կա ﬕ հի նա վրց, սա կայն հա սա րակ ե կե ղե ցի, ո րի շր ջը ե ղած հին գե րեզմա նա քա րե րից ﬔ կի վրա քան դակ ված է ձեռ նե րը կրծքին դրած ﬕ մարդ և եղծ ված տա պա նագրից կար դաց վմ է ﬕ այն ՌԻԵ (1576 թ.): Բ նա կիչ նե րը հա յեր են և թր քեր. հա յե րը գաղ թել են
այս տեղ Մա կ ի Օ ղակ գյ ղից` ﬕ առ ժա մա նակ Աղ - փա րա յմ բնակ վե լց հե տո, ըն դա ﬔ նը 92
տն են, 333 ար., 331 իգ., ﬕ ա սին` 664 հո գի, ո րից 3 տն, 23 ար., 22 իգ., ﬕ ա սին` 45 հո գի,
շ իա թր քեր են, որ հայ - թր քա կան ընդ հա ր ﬕ ժա մա նակ (1905 թ.) փա խել` գնա ցել են, սակայն կա պա լով են տա լիս ի րենց հո ղե րը: Պա րապ մն քը երկ րա գոր ծթ յն ա նաս նա պա հթ յն է: Ու նեն 598 դ. 400 ք.ս. վա րե լա հող և 762 դ. ա րո տա տե ղի:
Դալ լակ լ (62024’35” – 40018’40”). Ըն կած է Հա դիս լե ռան լան ջին և բռ նմ է 4 դ. 1066 ք.
սա ժեն տա րա ծթ յն, ո րից ﬕ այն 2 դ. 1248 ք.ս. շի ն թյն նե րի տակ: Գ յ ղի ﬔջ ոչ ﬕ այն գետ,
այլև աղբ յր չկա, այն պես որ գյ ղա ցի նե րը ջրի հա մար շատ ﬔծ նե ղթ յն են կրմ, բե րե լով
0,5 կի լո ﬔտր հե ռ գտնվող աղբ յ րից: Տա վա րը ջրե լ հա մար կա ﬕ ա վա զան այն ջրանց քի
մոտ, որ գա լիս է Աղ մա ղան լեռ նաշ ղթա յից, սա կայն ա մա ռը, երբ այս ջրանց քի ջ րը ցա մա քմ
է, ա վա զանն էլ չո րա նմ է:
Բ նա կիչ նե րը շ իա թր քեր են, ո րոնց ﬔ ծա գյն մա սը Եր ևա նի գա վա ռի Զառ գյ ղից են
գաղ թել, իսկ ﬕ մա սը, մոտ 15 տն, ա ռա ջա ցել է այն ծաղ կնք ցի հա յից, որ գո ղթ յան ﬔջ ﬔղադր վե լով հան դի սա վոր կեր պով երդ վել է իր ան ﬔ ղթ յան մա սին` հանգց նե լով ա վե տա րա նի
ա ռաջ դրված մո մը, սա կայն է լի չեն հա վա տա ցել և գո ղաց ված գ մա րը դարձ յալ պա հան ջել: Այս
հան գա ման քից նե ղա ցած նա հե ռա ցել է Դալ լակ լ և մահ ﬔ դա կա նթ յն ըն դ նել: Ըն դա ﬔ նը
42 տն են, 178 ար., 228 իգ., ﬕ ա սին` 406 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 448 դ. 1260 ք.ս.
վա րե լա հող 199 դ. 720 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Կյ լի (62025’30” – 40019’37”). Տե ղա վոր ված է ﬕ բարձ րա վան դա կի վրա` շրջա պատ ված
բլր նե րով, բռնմ է 5 դ. 390 ք.ս. տա րա ծթ յն:
Գ յ ղմ կա եր կ ջրհոր` կ յի, ո րի պատ ճա ռով և գ յ ղը կոչ վմ է Կյ լի: Բա ցի սրա նից
կա նաև ﬕ ա վա զան, ր հա վաք վմ է Աղ մա ղա նից ե կող ջրանց քի ջ րը: Գ յ ղմ ե ղել է հայ կական ﬕ ե կե ղե ցի, որ քան դել են և ն րա տե ղմ մզկիթ կա ռ ցել. սրա շր ջը և մա նա վանդ հանդի պա կաց բլրի վրա կան բա վա կա նա չափ գե րեզ մա նա քա րեր, սա կայն ա ռանց գր թյան. գյ ղի
եզ րին կա պա հա կա տն: Բ նա կիչ նե րը շ իա թր քեր են, Եր ևան քա ղա քից, որ 1828 թ. փա խել են
Կար սի շրջա նի Սոս գորտ գյ ղը և այդ տե ղից 1850 թ. գաղ թել այս տեղ: Ըն դա ﬔ նը 49 տն են,
183 ար., 151 իգ., ﬕ ա սին` 334 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 513 դ. 1440 ք.ս. վա րե լա հող,
642 դ. 2300 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Չո բան - գյո րկ մազ (62027’37” – 40015’37”). Մի փոք րիկ անն շան գյղ է Կա րա - կա լա յի
հա րա վա յին կող մը, մոտ 3 կի լո ﬔտր հե ռ:
Գ յ ղմ կա ﬕ ե կե ղե ց հիﬓ ա պա տեր, բռնմ է 8 դ. 1400 ք.ս. տա րա ծթ յն. բնա կիչ ները շ իա թր քեր են` Կա րա - կա լա յից գաղ թած 9 տն. 45 ար., 43 իգ., ﬕ ա սին` 88 հո գի: Պա րապմ են խաշ նա րա ծթ յամբ և մա սամբ երկ րա գոր ծթ յամբ. նեն 206 դ. 636 ք.ս. ա րո տա տե ղի
և ﬕ այն 11 դ. 1000 ք.ս. վա րե լա հող:
92
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
ԳԱՎԱՌԻ ՀԱՂՈՐԴԱԿՑԱՆ ՃԱՆԱՊԱՐՀՆԵՐԸ
Նոր - Բա յա զե տի գա վա ռը կառ քի ճա նա պար հով հա ղոր դակ ցմ է Եր ևան քա ղա քի, Ա լեքսանդ րա պո լի գա վա ռի Ղա րա քի լի սա յի եր կա թ ղ կա յա րա նի և Շա րր - Դա րա լա գյա զի գավա ռի Բաշ - Նո րա շեն գյ ղի հետ: Դե պի Եր ևան և դե պի Ղա րա քի լի սա կան փոս տա յին կառ քեր
և կա յա րան ներ, թեև ճա նա պար հը ոչ ամ բող ջո վին խճ ղի է: Նոր - Բա յա զե տից Բաշ - Նո րա շեն
տա նող ճա նա պար հը, որ ﬔծ մա սամբ շին ված է նրա շրջա կայ քմ գտնված գյ ղե րի ձր իա բար
տված բան վոր նե րի ձեռ քով, դեռևս չ նի փոս տա յին հա ղոր դակ ցթ յն: Գա վա ռի կենտ րո նական քա ղաք Նոր - Բա յա զե տը հե ռ է Եր ևա նից 116,25, Ղա րա քի լի սա յից` 130,5 և Բաշ - Նո րաշե նից` 130 վերս տով: Գ յ ղե րի ﬕջև ձգվմ են նեղ կա ծան ներ, տեղ - տեղ էլ` սայ լի հա սա րակ
ճա նա պարհ: Քա ղա քմ և Դա րա չի չա կմ կան ֆայ տոն ներ և սահ նակ ներ, ինչ պես նաև ֆրգոն ներ: Ե լե նով կմ, Ա լեք սանդ րով կմ, Օր դակ լ մ և Դա րա չի չա կի գյ ղե րմ, Բա սար գե չարմ, Նա դեժ դի նմ կան ֆր գոն ներ, իսկ սայ լեր` բո լոր գյ ղե րմ` բա ցի Քյ ա նքյա նի գյ ղա կան
հա սա րա կթ յ նից: Բեռ նակ րթ յան հա մար գործ են ած վմ նաև ձի, էշ, ջո րի և մա սամբ` եզ:
Պե տա կան պաշ տոն յա նե րի հա մար յ րա քանչ յր գյղ պար տա վոր է ձի տալ` ստա նա լով
յ րա քանչ յր վերս տի հա մար ե րեք կո պեկ: Այս պար տա դիր կո ռը թեև պի տի կա տար վի ձ իատե րե րի կող ﬕց հեր թով, սա կայն տա ն տե րե րի ա չա ռթ յան պատ ճա ռով ﬔծ մա սամբ ծան րանմ է աղ քատ և ա նազ դե ցիկ ձ իա տե րե րի վրա: Շատ ան գամ տա ն տե րը կա շառք ներ առ նե լով
ա զա տմ է հա րստ և ազ դե ցիկ ձի ա տե րե րին այս կո ռից և բռ ն թյամբ խեղ ճի և կամ իր հա կառա կոր դի ձին քա շմ, տա լիս պաշ տոն յա յին: Այս պատ ճա ռով և ճա նա պար հորդ նե րը ստիպ ված
են լի նմ բա վա կան եր կար սպա սել, ի զր ժա մա նակ կորց նել, մա նա վանդ որ ա ﬔն ﬕ գյղ
պար տա վոր է ձի տալ ﬕ այն ﬕնչև իր ﬔր ձա կա գյ ղը և ոչ ա վե լի հե ռն: Մի քա նի գյ ղե րմ
հա սա րա կթ յ նը այս պի սի ա նար դա ր թյն նե րի վերջ դնե լ նպա տա կով հանձ նա րա րմ է
ﬕ ձ իա պա նի կամ կա ռա պա նի կա տա րե լ այդ կո ռը, խոս տա նա լով իր կող ﬕց ևս վ ճա րե լ
նյն չափ, ո րով հետև բա ցի այն, որ պաշ տոն յա նե րը եր բեﬓ բո լո րո վին չեն վճա րմ, նաև վճա րը
հա մա պա տաս խան չէ չար չա րան քին. այս պես ﬕ գյ ղա ցի իր ﬕ ձի ով 5 - 10 վերստ անց նե լ համար նախ իր դան դաղ կո տթ յամբ անց կաց նմ է գրե թե ﬕ ամ բողջ օր, ո րով հետև պա հան ջած
ﬕ ջո ցին ե թե ձին հան դﬓ է, պետք է գնա բռնի բե րի, ե թե տանն է, ﬕ քիչ գա րի պի տի տա,
հե տո սրան - նրան պի տի դի ﬕ թամբ, սանձ գտնե լ, ա պա ին քը ո տով պի տի գնա պաշ տո նյա յի
հետ ևից, որ պես զի իր ձին ետ բե րի, այն տեղ էլ ﬕ քիչ պետք է սպա սի որ ին քը և թե ձին հանգստա նան, և այս բո լո րի հա մար նա ստա նա լ է պաշ տոն յա յից ըն դա ﬔ նը 15 - 30 կոպ.: Այս բո լո րի
վրա պետք է ա վե լաց նել, որ շատ ան գամ ձին պա հան ջմ են գոր ծի, կա լի, քա ղի ժա մա նակ, երբ
մշա կը ﬕ այն օ րա կան ստա նմ է 50 - 80 կո պ.:
Քա ղա քմ կա եր կ հյ րա նոց և ﬕ քա նի խան. կենտ րո նա կան գյ ղե րﬓ էլ, ր
գտնվմ է գյ ղա կան դա տա րա նը, սրա ﬕ սեն յա կը կա հա վոր ված է և հատ կաց րած ճա նա պարհորդ պաշ տոն յա նե րին իբր իջ ևան:
Փոստ և հե ռագ րա տն ամ բողջ գա վա ռի ﬔջ կա ﬕ այն Նոր - Բա յա զե տմ և Ե լե նով կմ,
իսկ ա մառ նե րը` նաև Դա րա չի չա կմ: Սոսկ փոս տա յին բա ժան մնք բաց ված է ﬕ այն Ներ քին
Ախ տա յմ: Ամ բողջ Բա սար գե չա րի և Ղա րան լ ղի ոս տի կա նա կան շրջան նե րը զրկ են փոստից, պաշ տո նա կան թղթե րի հա մար ոս տի կան նե րը պա հակ ներ են ղար կմ Նոր - Բա յա զետ:
Մի պատ վի րած նա մակ և կամ ﬕ քա նի ռբ լի ստա նա լ հա մար գյ ղա ցի նե րը 40 - 50 վերստ
են անց նմ վե րա դառ նմ:
Փոստն էլ ա ﬔն օր չի գոր ծմ. շա բա թը ե րեք ան գամ ստաց վմ է, ե րեք ան գամ ղարկվմ դե պի Եր ևան և դե պի Ղա րա քի լի սա: Դ րա մա կան գոր ծո ղթ յն նե րը կա տար վմ են շա բաթը ﬕ այն ﬕ ան գամ: Հե ռա գիր խփվմ է ա ռա վոտ վա ժա մը 8 - ից ﬕնչև ե րե կո յան ժա մը 9 - ը և
ոչ ամ բողջ օ րը: Ար տա սահ ման հե ռագ րեր չեն խփմ, ո րով հետև պաշ տոն յա նե րը օ տար լե զ ներ
չգի տեն:
ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ԲԱՐՔ
ԱՄՍՆՆ ԵՎ ՀԱՐՍԱՆԻՔԻ ՍՈՎՈՐՆՆԵՐ
ա սակ. Այս գա վա ռմ, հա վա նո րեն բնթ յան ազ դե ցթ յամբ, մյս, հա ﬔ մա տա-
բար ա վե լի տաք, գա վառ նե րից ա վե լի ﬔծ հա սա կմ են ա մս նաց նմ թե աղ-
Հ
16 - 18, տղա յին` 21 - 30 տա րե կա նմ են ա մս նաց նմ, ե թե աղջ կա տա րի քը քսա նից անց նմ է`
ա սմ են «դա խա ցած է» (պնդա ցած):
Զին վո րագ րթ յան չեն թարկ վե լ ար տո նթ յն նե ցող նե րը շատ ան գամ 18 տա րե կան
հա սա կմ են ա մս նա նմ:
Ա մս նա ցող նե րի հա սակ նե րի հա ﬔ մա տթ յ նը. Ընդ հան րա պես ա մ սի նը կնո ջից 2 - 10
տա րով ﬔծ է լի նմ. ﬔծ մա սամբ կյ սը կյ սի հետ է ա մս նա նմ, և ﬕայն «տ նը ﬓա ցած»
աղ ջիկ ներն են այ րի տղա մարդ կանց գնմ: Շատ հա զիվ է պա տա հմ, որ ե րի տա սար դը այ րի
կնոջ հետ ա մս նա նա:
Ա մս նա ցող ներն ըստ ազ գթ յան. Օ տա րազ գի նե րի հետ ոչ անց յա լմ, ոչ էլ այժմ ա մսնթ յն տե ղի չի նե ցել: Նյ նիսկ օ տար գա վա ռա ցի նե րի հետ էլ հա զիվ է պա տա հմ: Շատ
սո վո րա կան եր ևյթ է օ տա ր թյ նից վե րա դառ նալ հատ կա պես ա մ սին ընտ րե լ հա մար:
Օ րո րո ցա խազ կամ բեշք յարթ մա. Հ նմ հա ճախ, իսկ այժմ եր բեﬓ պա տա հմ է, որ եր կ
գեր դաս տան, ցան կա նա լով բա րե կա մա նալ ﬕմ յանց հետ, խ տմ են, որ ե թե ի րենց տար բեր
սե ռի ե րե խա ներ ծնվեն` ﬕմ յանց հետ ա մս նաց նեն: Եվ ե թե ծնվմ են` այս խ տը սրբթ յամբ
կա տա րմ են, հա վա տա լով, որ այդ խ տի շնոր հիվ է Աստ ված ի րենց որ դի պարգ ևել: Եր բեﬓ
էլ ար դեն ծնված ե րե խա նե րին ﬕմ յանց հետ նշա նմ են` նրանց օ րո րոց նե րի վրա խազ քա շե լով:
ջիկ նե րին և թե տղա նե րին: Հ նմ աղջ կան` 14 - 18, տղա յին` 18 - 25, այժմ աղջ կան`
84
Ա մս նթ յան զա նա զան դեպ քեր. Պա տա հմ է, որ եր կ ըն տա նիք ներ, ի րենց ﬕ ջի արյան թշնա մթ յա նը վերջ տա լ հա մար խնա մթ յն են հաս տա տմ: Այս պես` Խ. Հա կո բը սպանել էր Կ. որ դն, և որ պես զի ար յան վրեժխնդ րթ յն տե ղի չ նե նա, Հա կո բը իր աղջ կան տվել
է սպան վա ծի եղ բո րը:
Հա ճախ պա տա հմ է, որ երբ նշա նադր ված նե րից ﬔ կը ﬔռ նմ է, նրա քյ րը (կամ եղբայ րը) ա մս նա նմ է մյ սի հետ, որ պես զի նշա նադ ր թյան ժա մա նակ կա տար ված ծախ սերն
ի զր չանց նեն: Այս պես` Հա կոբ Շի կո յա նի ﬔծ աղ ջի կը ﬔ ռավ, կրտսե րը ա մս նաց րին նյն
փե սա ց ի հետ:
Պա տա հմ է նաև, որ հո տա ղը (մշակ) եր կար ժա մա նակ հա վա տար մ թյամբ ծա ռա յե լով ﬔկի տա նը` ա մս նա նմ է իր տի րոջ աղջ կա հետ: Այս պա տա հմ է եր բեﬓ որ պես գնա հա տթ յն
և վար ձատ րթ յն նրա հա վա տա րիմ ծա ռա յթ յան, եր բեﬓ էլ որ պես հետ ևանք գաղտ նի սի րահա րթ յան:
84
Բացի իմ հավաքածից, հատկ իմ խնդրանքով նյթեր են հավաքել ինձ համար արժ. Եղի ա զար քա հա նա
Տեր - Միքայելյանը և պ. Վ. Պետրոսյանը: Նկատի եմ նեցել նաև Ս. Փիլո յանի «Կորած Մար գարի տը»:
94
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Խ նա մթ յան աս տի ճան. Թե պետ պա հանջ վմ է ար յ նակ ցթ յան յոթ, իսկ ազ գակ ցթյան հինգ աս տի ճան հե ռա վո րթ յն ա մս նա կան զյգ կազ ﬔ լ հա մար, սա կայն զա նա զան
ﬕ ջոց նե րով մո տիկ ներն էլ են հասց նմ: Իսկ ե թե ոչ ﬕ կերպ չեն կա րո ղա նմ պսա կի թյլտվթ յն ստա նալ, ո մանք կա տա րմ են հար սա նի քի հան դես, և պ սա կի փո խա րեն հարս փեսին դհոլ - զռ նի ա ռաջ նոր դթ յամբ տա նմ ե կե ղե ցի և ն րա դ ռը համ բ րել տա լիս դարձ յալ
նյն հան դի սա վո րթ յամբ վե րա դառ նմ: Ժո ղովր դա կան կար ծի քը այժմ նե րո ղամ տ թյամբ է
վե րա բեր վմ դե պի սրանց: Այս պես է վար վել, օ րի նակ, Նո րա տ զմ Մի սաք Ս տե փան յա նը:
Աղջ կա տես և «աղ ջիկ ճա րել». Հարս նա ց ի ընտ րթ յ նը` «աղ ջիկ ճա րե լը» հնմ ﬕ անգա մայն թողն ված էր ե րի տա սար դի ծնող նե րին, ա ռա վե լա պես մո րը. «ա մօթ նե ցող տղան» նյնիսկ թաքն վմ էր, երբ նրա ա մս նթ յան մա սին խոսք էր լի նմ: Ա մս նա ցո ղի մայ րը և եղ բոր
կա նայք դե րի նե րմ, ե կե ղե ցմ և հարս նա տնե րմ ընտ րմ էին աղ ջիկ և որ պես զի կա րո ղա նան
մո տից զննել նրան, ﬕ որ ևէ պատր վա կով գնմ էին նրա տն` աղջ կա տես: Վեր ջի նիս ծնող ները, ի հար կե, հաս կա նմ էին սրանց գա լ բն նպա տա կը, սա կայն բո լո րո վին ցյց չ էին տա լիս,
ﬕ ան գա մայն թվե լով ի րենց աղջ կա բա րե մաս նթ յն նե րը: Ե կող նե րը դիտ մամբ խﬔ լ ջր էին
զմ, որ պես զի աղ ջի կը ա ռիթ նե նա ներ կա յա նա լ, խո սեց նմ էին նրան, ա սե ղը թե լել տալիս, որ տես նեն թե աչ քե րի ա րատ չ նի՞ և այլն: Աղ ջիկ տե սից հե տո գեր դաս տա նա կան խոր հրդ
էր կա տար վմ, ր հրա վիր վմ էր ան շշտ և ն շա նադր վո ղի մո րեղ բայ րը: Աղջ կան քննա դա տելիս ա ռա վե լա պես շա դր թյն էին դարձ նմ նրա մոր բա րե մաս նթ յն նե րի վրա:
Այժմ թեև ո րոշ յալ չա փով նյ նը կա տար վմ է, սա կայն նշա նադր վող ե րի տա սարդն այլևս
այդ պի սի չե զոք դեր չի կա տա րմ. նա կամ ինքն է աղջ կա հետ ծա նո թա նա լով սի րմ, ընտ րմ
և կամ գո նե մոր ընտ րա ծին իր հա վա նթ յ նը տա լիս:
Խոսք առ նեք. Հարս նա ց ի ընտ րթ յ նից հե տո հանձ նա րա րմ են ﬕ բա րե կա ﬕ, որ
խոսք բաց ա նի հարս նա ց ի ծնող նե րի մոտ ի րենց մտա դրթ յան մա սին և ի մա նա, թե արդ յոք
կտա՞ն աղ ջի կը, ե թե զեն: Այս պես էին վար վմ և վար վմ էլ են, ո րով հետև ﬔր ժ մը տղա յի
վար քը ձգմ է, և շատ ծնող ներ էլ ան պատ վթ յն են հա մա րմ ի րենց, որ այս կամ այն հարևա նից ﬔրժ ված ե րի տա սար դին ի րենք աղ ջիկ տան, ﬕ՞ թե ի րենք այդ հար ևան նե րից ստոր են,
կամ ի րենց աղ ջի կը նրանց աղջ կա նից պա կաս գե ղե ցիկ է:
Աղ ջիկ զել. Սո վո րա բար տղա յի հո րեղ բայ րը կամ մո րեղ բայ րը, եր բեﬓ էլ փե սան, ﬕ րիշ ազ գա կան և կամ քա հա նան, ինչ պես նաև հայ րը, գնմ են աղջ կա տն «խնա մա խոս»: Շատ
ան գամ երբ խնա մա խո սը մո տե նմ էր աղջ կա տան դռա նը` կանգ նմ էր և ա սմ. «Է կա հա, աջ
ոտքս եմ քցմ»:
85
«Բա րով ես ե կեր, Աստ ված խեր լի (շա հա վետ) ա նա», - պա տաս խա նմ էին աղջ կա ծնողնե րը՝ ներս հրա վի րե լով, ո րով հետև ար դեն հայտ նի էր լի նմ ի րենց նրա գա լ նպա տա կը:
Խ նա մա խո սը հետզ հե տե խոս քը կենտ րո նաց նմ է նշան վող տղա յի գեր դաս տա նի և իր
բա րե մաս նթ յն նե րի վրա. «Գի տեք ի մալ տղա է, պ իա ն թյն (հար բե ցո ղթ յն, ռ սե րեն
пянство բա ռից) չի գի նա, բոշ - բո ղազ (քաղ ցած) ման գալ չի գի նա, գի շեր - ցե րեկ ի րա բա նին,
ի րա տան հոգ սը կը հո գա, չյր ﬕ (ﬕնչև) իր կն ա րն քրտինք կը թա փա»:
Որ քան էլ տրա մա դիր լի նեն աղ ջի կը տա լ, այ ն ա ﬔ նայ նիվ ա ռա ջին ան գա ﬕն ﬔր ժմ
են, պատ ճա ռա բա նե լով թե` «ժա մա նակ չ նին», ﬕ ջոց նե րը չեն նե րմ: Բայց երբ խնա մա խո սը
կրկին պնդմ է` ժա մա նակ են խնդրմ մտա ծե լ, այս ար դեն նշան է հա մար վմ, որ տրա մադիր են տա լ, ո րով հետև հա կա ռակ դեպ քմ կտրկ կեր պով ա սմ են, թե աղ ջի կը դեռևս փոքր
է, «քնմ ա` չի զարթ նմ»:
Մեկ էլ, ե թե մտա դիր են տա լ` խնա մա խո սին հյ րա սի րմ են, իսկ ե թե ﬔր ժե լ են, չեն
հյ րա սի րմ: Երբ խնա մա խո սը կրկին ան գամ դի մմ է վերջ նա կան պա տաս խան ստա նա լ,
սրանք պա տաս խա նմ են: «Գա լմ են` թող գան, բա րով գան»:
85
Դռան շեմքից անցնելիս նախ աջ ոտքն եմ դնմ, որպեսզի բարեբեր լինի գալս տը:
Ընտանեկան բարք
95
Ե թե չեն կա րո ղա նմ ան ﬕ ջա պես նշան տա նել, նշա նադր վող նե րի հայ րե րը ﬕ որ ևէ խան թմ կամ գի նե տնմ, այ գմ, ﬕ քա նի մարդ կանց ներ կա յթ յամբ ﬕ եր կ շիշ օ ղի են դատար կմ, ﬕմ յանց խնա ﬕ ան վա նե լով և բա րե մաղ թե լով, որ «Աս տվ ած խեր տա», «Աստ ված
ա մո թա լի չթո ղա»: Ի վեր ջո տղա յի հայ րը ﬕ մա տա նի է տա լիս աղջ կա հո րը` իբր ժա մա նա կա վոր
առ հա վատչ յա: Հա ճախ այս կե ր խ ﬕն քա հա նա էլ է ներ կա լի նմ:
Վեր ջին ժա մա նակ ներս սկսել են կա նանց խնա մա խոս ղար կել, ո րոնք և հանձ նմ են
մա տա նին աղջ կա մո րը:
Ն շանդ րեք. Մի քա նի օր կամ շա բաթ հե տո տղա յի հայ րը իր տղա մարդ և կին բա րե կամնե րի հետ, ﬕ այն ա ռանց փե սա ց ի, գնմ էին հարս նա ց ի տն` տա նե լով «սե ղան»` այ սինքն
ﬕ սկ տե ղի ﬔջ ա ծած չոր մրգեր, ﬕ գլխ շա քար, լի մոն ներ, կոն ֆետ ներ: Ս րանց վրա դրված
էր լի նմ հարս նա ց ի հա մար ոս կի ներ և ﬕ մա տա նի: Հարս նա ց ի տա նը ﬕ եր կ բա ժակ օ ղի
խﬔ լց հե տո86 փե սա ց ի հայ րը հայտ նմ էր ի րենց գա լ նպա տա կը և վերց նե լով «սե ղա նի»
վրա յից մա տա նին` տա լիս էր հարս նա ց ի հո րը: Սա էլ վերց նմ, ղար կմ էր հարս նա ց ին, որ
մյս սե նյա կմ կա նանց ﬔջ էր լի նմ: Ա պա հարս նա ց ի քա հա նան, որ ան շշտ հրա վիր ված
էր լի նմ, և կամ, ե թե սա բա ցա կա էր, քա վո րը, ա ռա ջար կմ էր փե սա ց ի տղա մարդ բա րե կամնե րին հարս նա ց ին «խա լաթ» (նվեր) տալ: Նախ քա վո րը և ա պա մյս նե րը տա լիս էին կամ ոս կի
և կամ ար ծաթ դրամ: Հա վա քո ղը բարձ րա ձայն հայ տա րա րմ էր բո լո րին` յ րա քան չյ րի տված
նվե րը` ա սե լով. «Շէն կե նայ այ սինչ բա րե կա մը, հար սին խա լաթ տ եց այս քան դրամ»:
Այս ժա մա նակ «սե ղա նը» տա նմ էին կա նանց բա ժի նը, և ﬕնչ դեռ ﬔ կը օ ղի էր մա տցմ, տան տի կի նը «սե ղա նի» և ի րենց մրգե ղե նից ﬕ - ﬕ ափ սե լցնե լով բա ժա նմ էր օ ղի ըն դնող նե րին: Ս րանք էլ եր կար բա րե մաղ թթ յն ներ ա նե լց հե տո վե րա դարձ նմ էին բա ժա կը,
ﬕ քիչ տմ մրգե ղե նից և ﬓ ա ցածն ա ծմ ի րենց թաշ կի նա կի ﬔջ և ամ րաց նմ գոտ կմ,
որ տա նեն տն, ր քնհատ ե րե խա ներն ան համ բե րթ յամբ սպա սմ էին մրգե ղե նին: Ս րա նից
հե տո նախ տղա մարդ կանց և ա պա կա նանց ընթ րիք էին տա լիս, գեﬖդ (կլոր պար) պա րմ և
ա ռա վոտ յան ցրվմ:
Կես դար ա ռաջ հա ﬔ մա տա բար ա վե լի ա զա տա ﬕտ նե րը ﬕ քա նի ե րի տա սարդ ներ ղար կե լով, բե րել էին տա լիս փե սա ց ին, որ լռ մնջ նստմ էր ﬕ ան կյ նմ: Ընթ րի քի ժամա նակ նրա գլխին ﬕ թաշ կի նակ ձգե լով` ե րե սը ծած կմ էին, որ պե սզի ա նե րը նրա հաց տե լը
չտես ներ: Ան պար կեշ տթ յն էր հա մար վմ նաև ա նե րոջ և ս րա չա փա հաս բա րե կաﬓ ե րի հետ
ընթ րի քի ժա մա նակ խո սե լը:
Այժմ նշանդ րե քին, ան շշտ, փե սա ցն ներ կա է գտնվմ. «սե ղա նը» այժմ էլ տա նմ են,
ո րի վրա բա ցի մա տա նց և ոս կի նե րից` շատ ան գամ դրված են լի նմ նաև ոս կե ա պա րանջան ներ, գին դեր, ժա մա ցյց և այլն: Հարս նա ց ի քա հա նան ա ռաջ է բե րել տա լիս հարս նա ցուին, ո րի ե րե սը բաղ դա դիա յով ծածկ ված է լի նմ: Քա հա նան փե սա ց ի ձեռ քից բռնած տա նմ`
կանգ նեց նմ է հարս նա ց ի հան դեպ, սրա ե րե սից բարձ րաց նմ է բաղ դա դիան` որ փե սա ցն
տես նի նրա ե րե սը` ա սե լով. «Մենք ան պարտ, դք պար տա կան, լավ տե սեք ի րար, որ ձեր հա մաձայ նթ յ նը տաք»: Հե տո հարց նմ է փե սա ց ի հա մա ձայ նթ յ նը` հարս նա ց ի հետ հո ժարա կամ նշա նադր վե լ մա սին: Փե սա ցն բարձ րա ձայն հայտ նմ է իր հա մա ձայ ն թյ նը: Բայց,
երբ քա հա նան նյն հար ցը տա լիս է հարս նա ց ին` սա լռ է ﬓմ: Բա րե կա մ հի նե րը հրմ են
հարս նա ց ի գլ խը, որ խո նար հաց նի սրա նով հայտ նի իր հա մա ձայ նթ յ նը, սա կայն հարսնա ցն հա մա ռմ է: Այդ ժա մա նակ քա հա նան ա ռա ջար կմ է. «Դեհ լավ, ե թե հա մա ձայն ես, իմ
ա վե տա րանս համ բ րիր»: Այս ան գամ հարս նա ցն համ բ րմ է ա վե տա րա նը: Քա հա նան անﬕ ջա պես խնդ րմ է մա տա նին, և ﬕ ափ սեի ﬔջ դրած տա լիս է քա վո րի ձեռ քը: Ա պա օրհ նմ է
նշա նը և վերց նե լով մա տա նին տա լիս է փե սա ց ին, որ դնի հարս նա ց ի աջ ձեռ քի մա տը: Հե տո
գլխ գլխի է դնմ, Մաշ տո ցը գլխնե րի վրա դրած` «պահ պա նիչ» ա սմ: Երբ ա վար տմ է` ձայն
է տա լիս. «Աստ ված շնոր հա վոր ա նե, աչք ներդ լս լի նի»: Նյ նը կրկնմ են բո լոր բա րե կաﬓ ե-
86
Օղին անպատճառ ղարկվմ է փեսացի տնից, բայց ցյց չի տրվմ հրավիրյալներին:
96
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
րը: Հե տո քա հա նան ﬕ ափ սե է զմ և ա ռա ջար կմ է փե սա ց ի տղա մարդ բա րե կաﬓ ե րին
հարս նա ց ին խա լաթ տալ: Այս գ մա րը հե տո հանձ նմ են փե սա ց ի հո րը` որ ոս կի ներ կամ
րիշ զար դեր գնի և բե րի հարս նա ց ին: Հետզ հե տե այս խա լաթ տա լը վեր ջա նմ է: Հին ժա մանա կի նման այժմ էլ «սե ղա նը» բա ժա նմ են կա նանց ﬔջ, ընթ րմ, պա րմ և ցր վմ: Զո քան չը
փե սա ց ին ճա նա պարհ ձգե լով` նրա ըն կեր նե րից ﬔ կին հանձ նմ է ﬕ «բող չա», ո րի ﬔջ լի նմ
են ե փած հա վեր, թխվածք ներ, հալ վա և այլն, իսկ հա րստ նե րը սրա փո խա րեն ղար կմ են
գառ, որ պես զի հետև յալ օ րը փե սա ցն իր ըն կեր նե րի հետ քեֆ ա նի: Նա ղա րա - զռ նի ա ռաջնոր դ թյամբ վե րա դառ նմ են փե սա ց ի տն, ր թեյ խﬔ լց հե տո նյն նա ղա րա - զռ նով
փե սա ցն ըն կեր նե րով ճա նա պարհ է ձգմ իր քա վո րին: Վեր ջին ժա մա նա կիս ա զա տա ﬕտ ները փե սա ց ին պա հմ են ի րենց մոտ և հենց այդ գի շեր հարս նա ց ի հետ ﬕև նյն ան կող նմ
քնեց նմ:
Հարս նա տես. Հ նմ նշա նադ րթ յ նից եր կ - ե րեք շա բաթ հե տո փե սա ցն ﬕ գի շեր ﬕ
քիչ չոր ﬕրգ և ﬕ որ ևէ ըն ծա կամ դրամ ա ռած գնմ էր ա նե րանց տն իր հարս նա ց ին տեսնե լ: Զո քան չը ըն դ նմ էր նրան և ցյց տա լով, որ ա ներն այդ մա սին ո չինչ չգի տի, ա պա թե ոչ
կբար կա նա և դրս կա նի տա նից փե սա յին, հյ րա սի րմ էր նրան ձվա ծե ղով, ո րի վրա ﬕ քա նի
կաթ յր ﬔ զից էր սրսկմ, որ պես զի փե սա յի սե րը դե պի իր հարս նա ցն սաստ կա նա: Հետև յալ
ժո ղովր դա կան երգն այդ նա խա պա շա րﬓ է ակ նար կմ.
Փե սեն է կավ տեղ ա րեք,
Շ ռով ձվա ձեղ ա րեք:
Ձ վա ծե ղը տե լց հե տո հարս փե սան, հա ճախ փոք րիկ քե նի նե րից ﬔ կի հետ, ա ռանձնա նմ էին ﬕ որ ևէ սեն յակ, ր ﬕնչև լյս քչփչմ էին (սի րա խո սմ), սա կայն հարս նա ցն
ﬕնչև ﬕ նվեր չստա նար, չէր սկսի փե սա ց ի հետ խո սել: Այս ըն ծան կոչ վմ էր «խօ սա լե»:
Այժմ գրե թե ա ﬔն շա բաթ ե րե կո փե սա ցն ա ռանց քաշ վե լ ա նե րո ջից` գնմ է իր հարսնա ց ի հետ գի շե րե լ և նյ նիսկ քնմ է նրա հետ ﬕ ա սին: Այս ծայ րա հե ղթ յ նը թյ լատր վմ
է` ﬕնչ դեռ ա մոթ է հա մար վմ ցե րե կով ա նե րանց տ նը մտնե լը կամ ա նե րանց ներ կա յթ յամբ
հարս նա ց ի հետ խո սե լը:
Չ խոս կա նթ յ նը այս գա վա ռմ ևս հարս նա ց ի ա ռա քի նթ յնն է կազ մմ, և նա փեսա ց ի ոչ ﬕ բա րե կա ﬕ հետ, բա ցի մանր ե րե խա նե րից, ի րա վնք չ նի խո սե լ:
Փե սա խմ. Եր բեﬓ հարս նա ց ի ծնող նե րը և ն րա ազ գա կան նե րը հրա վի րմ են փե սաց ին իր ըն կեր նե րով ի րենց մոտ ընթ րե լ, զվար ճա նա լ: Այս հրա վեր քը փե սա խմ է կոչ վմ:
Հա ճախ փե սա յին էլ ﬕ որ ևէ ըն ծա են տա լիս:
Հար սա հա նեք. Մա յի սի ﬔ կին, Համ բարձ մա նը, Վար դա վա ռին, Աստ վա ծա ծնին, ս. Խաչին փե սա ց ի մայ րը ﬕ որ ևէ բա ցօթ յա տեղ հրա վերք է սար քմ և հ րա վի րմ է հարս նա ց ին
և ն րա իր ազ գա կա ն հի նե րին: Այս պի սի հրա վերք նե րը կոչ վմ են հար սա հա նեք, այ սինքն
հար սին դրս, զբո սան քի հա նե լ հրա վերք և ﬕշտ բա ցօթ յա տեղ են կա տար վմ, ո րով հե տև
ﬕնչև պսա կը հարս նա ցն փե սա ց ի տ նը չի մտնի: Այս հրա վերք նե րին փե սա ցն, ինչ պես և
ոչ ﬕ տղա մարդ, չի մաս նակ ցմ: Փե սա ցն իր ﬕ քա նի ըն կեր նե րով ﬕ քիչ հե ռ ման է գա լիս
և այն տե ղից դի տմ իր հարս նա ց ին: Զո քան չը ﬔղ քա նա լով` ﬕ շիշ օ ղի, ﬕ քիչ էլ տե լե ղեն
ղար կմ է նրան, որ նա էլ իր ըն կեր նե րի հետ զվար ճա նա:
Փա յեր. Բա րե կեն դա նին, Ծաղ կա զար դին, Լ սա վոր չին, Համ բարձ մա նը, Աստ վա ծած նին
և ս. Խա չին փե սա ց ի տա նից հարս նա ց ին «փայ» (բա ժին), ըն ծա ներ են ղարկ վմ` ﬕ սկտեղ չոր մրգեր, թխվածք ներ, գլխի շալ, կո շիկ ներ, զար դա րանք և այլն: Հարս նա ց ի մայրն էլ այս
ա ռի թով հրա վի րմ է փե սա ց ի և իր ազ գա կա ն հի նե րին և հ յ րա սի րմ ընթ րի քով: Եր բեﬓ
էլ հարս նա ց ի մայ րը ﬕ շա բաթ ե րե կո ﬕ գառ, ﬕ քա նի շիշ օ ղի, բրինձ, յղ և թխ վածք ներ է
ղար կմ փե սա ց ին, որ հա ջորդ կի րա կի օ րը իր ըն կեր նե րի հետ գնա դաշ տը քե ֆի: Ա ռան ձին
շադ րթ յան ար ժա նի է Ծաղ կա զար դի փա յը, ո րով հետև հանձն վմ է ե կե ղե ցմ: Այդ ե րե կո
բո լոր նշա նադր ված աղ ջիկ ներն ի րենց մայ րե րի ղեկ ցթ յամբ գա լիս են ե կե ղե ցի. գա լիս են
Ընտանեկան բարք
97
նաև փե սա ց նե րի մայ րե րը` բե րե լով ի րենց հետ հարս նա ց ի հա մար բաղ դա տի, չի քի լա, կո շիկ,
գլխարկ և այլն, ո րոնք և հենց ե կե ղե ց ﬔջ հանձ նմ են հարս նա ց ի մո րը: Հարս նա ց ի ձեռ քը
խա չաձև մոմ տա լ սո վո րթ յնն այս գա վա ռա ցի նե րի ﬔջ չկա: Փե սա ց ի այն ազ գա կա նհի նե րը, ո րոնց ա մ սին նե րը հարս նա ց ի նշա նա դր թյան ժա մա նակ խա լաթ (ըն ծա) չ էին տվել,
այս ե րե կո են բե րմ և ե կե ղե ցմ հանձ նմ նրա մո րը: Հարս նա ց ի մայ րը փայ և խա լաթ տվողնե րին հա ճախ հրա վի րմ է իր մոտ թե յի և ընթ րի քի:
Ն շա նադ րթ յան ըն թաց քմ ե թե հար սենց կամ փե սա յենց տա նը որ դե ծնթ յն պա տահի, մյս կողﬓ ան շշտ ﬕ գլխ շա քար ըն ծա է ղար կմ: Այս սո վո ր թյ նը շատ հին է և
ըն ծան յազ ղանդ է կոչ վմ:
Երբ ննջեց յալ էր լի նմ, դարձ յալ մյս խնա ﬕ նե րը շա քար, գլխի աղ լխ, «բոխ չա»` այսինքն գա թա ներ, կե րակ րե ղեն և այլն էին ղար կմ: Երբ օ տա րթ յ նից ﬔ կը վե րա դառ նմ
էր` խնա ﬕ նե րը ﬕ գլխ շա քար էին ղար կմ իբր «գալ - բա րի»:
Տն կան չել. Երբ հար սա նի քի օ րե րը մո տե նմ են, հարս նա ց ի բա րե կաﬓ երն սկսմ են
հարս նա ց ին «տն կան չել»` հրա վի րել ի րենց մոտ ﬕ եր կ օր ﬓա լ, և ﬕ որ ևէ ըն ծա են տա լիս:
Ղա լան կտրել. Հար սա նի քից 2 - 3 շա բաթ ա ռաջ փե սա ց ի հայ րը քա վո րի և ﬕ քա նի բարե կաﬓ ե րի հետ գնմ է հարս նա ց ի տն` տա նե լով իր հետ ﬕ գլխ շա քար, ﬕ փարչ օ ղի, ﬕ
շալ կամ ﬕ ﬕն թա նա ց` հարս նա ց ի մո րը իբր կաթ նա գին կամ մա րա ման դիլ, ﬕ չ խա ց
մա հդ հո րը` իբրև «ա մակ հա խի» (ե րախ տի քի վարձ): Երբ ի րենց տնից դրս էին ել նմ, հաճախ փե սա ց ի հայրն ա սմ էր. «Եա Տէր Աս տ ած, դ բա րի սհա թի ռաստ բե րես, խնա մն
կա լես կա պես, ա ւե լի բան չ զի»: Եվ երբ մտնմ են հարս նա ց ի տ նը` խնա ﬕն ըն դա ռաջ գալով ա սմ է.
– Բա րով է կաք, լավ լի քը գաք:
– Փառք Աստ ծ, լիքն ենք, - պա տաս խա նմ է քա վո րը:
Քիչ նստե լց և ﬕ քա նի բա ժակ օ ղի խﬔ լց հե տո քա վո րը ա սմ է. «Ու զմ ենք ﬔր
հարկն սկսենք… ինչ որ բե րել ենք պիտ մա ըն դ նես, մէ կծած խնծոր ա պիտ մա ղա պլ ա նես»:
Հե տո ցյց են տա լիս բե րած ըն ծա նե րը և հարց նմ, կամ ղ ղա կի ա ռա ջար կմ 30 - 50
ռ. իբր բաշլղ (գլխա գին): Ա ռաջ նե րմ այս գ մա րի վե րա բե րթ յամբ եր կար սա կար կթ յն էր
տե ղի նե նմ, որ հա ճախ ան բա վա կա նթ յն նե րի տե ղիք էր տա լիս: Այժմ կամ բո լո րո վին և
կամ շատ չնչին գ մար են տա լիս: Վեր ջա պես ո րո շմ են նաև «խո րա կը», այ սինքն թե հար սանի քի ժա մա նակ փե սա ց ի հայրն ինչ պի տի ղար կի խնա մն` հյ րե րին հյ րա սի րե լ հա մար:
Թե ա ռաջ նե րը և թե այժմ ղար կմ են 12 ն կի87 օ ղի, 7 լիտր88 ﬕս, 5 լիտր բրինձ, 1 լիտր յղ, 2
լիտր չա րազ (չոր ﬕրգ). այս բո լոր հա շիﬖ ե րը վեր ջաց նե լց հե տո ո րո շմ են հար սա նի քի օ րը:
Քա վո րի թամ բեհ. Հար սա նի քից ե րեք օր ա ռաջ փե սա ց ի հայ րը ﬕ բա րե կա ﬕ ձեռ քով
ղար կմ է քա վո րին ﬕ գլխ (25 - 30 ֆնտ) շա քար, ﬕ շիշ օ ղի կամ ռոմ, շա տե րը նաև 8 - 10
ռ. դրամ, և խնդ րմ, որ պատ րաստ վի իր տղի «խա չը բռնե լ»: Քա վո րը հյ րա սի րմ է բե րո ղին:
Բոյ չա փեք. Հարս նա ց ի հար սա նե կան շո րե րը կես րանքն են պատ րաս տմ,89 ս տի և ﬕ
օր հա վաք վմ են բա րե կամ կա նայք շո րե րը ձևե լ և կա րե լ: Մինչ դեռ սրանք հյ րա սիր վմ են
փե սա ց ի մոր կող ﬕց, ﬔկ կամ եր կ կին ﬕ թաշ կի նա կով չոր մրգեր ա ռած գնմ են հարս նաց ի տն, այս տեղ այս բե րած քաղց րե ղե նը տա լիս են հարս նա ց ին,90 որ պես զի հարս փե սա
ի րար հետ ﬕշտ քաղցր ապ րեն, և հարս նա ց ի չա փը առ նմ, վե րա դառ նմ են հան դեր ձը
ձևմ: Ձ ևող կի նը մկրա տը դնմ է կտո րին և ա սմ. «Մկ րա տը չի կտրմ»: Փե սա ց ի մայ րը ﬕ
նվեր է տա լիս նրան, ո րից հե տո ձևմ են և բա րե կամ կա նանց ﬔջ բա ժա նմ կա րե լ:
87
Նկի` 12 ֆնտ:
88
Լիտր` 3 ֆնտ:
89
Մի քանի գյղերմ կեսրանք` ստացած բաշլղի դրամով:
90
Հարս նա ցն մրգե ղե նը ան ﬕ ջա պես մորն է հանձ նմ, ո րով հետև օ տար նե րի ներ կա յ թյամբ կես րանց տնից
բեր ված բա նե րից ա մոթ է հա մար վմ տել:
98
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Տաշ տադ րեք. Հար սա նի քից եր կ օր ա ռաջ, սո վո րա բար հինգ շաբ թի օ րը, փե սա ց ի տանը «տաշ տադ րեք» է լի նմ, պատ րաս տե լ հար սա նի քի հա մար հաց: Հա վաք վմ են հարս, աղջիկ չա մս նա ցած ե րի տա սարդ ներ: Մի պա ռավ կին, հաց թ խը, դնմ է տաշ տը հա ցա տան
ﬔջ տե ղը, չորս մոմ վա ռմ տաշ տի շր ջը, ﬕ - ﬕ մոմ էլ բա ժա նմ այդ տեղ հա վաք ված այդ
հարս, աղջ կան ե րի տա սարդ նե րին91 և մա ղը ձեռքն առ նե լով, բա րե մաղ թմ, որ րա խթ յան,
բախ տա վո րթ յան հաց լի նի, և ա պա հրա վի րմ ի րեն նվեր ներ տալ, որ պես զի սկսի ալ յ րը
մա ղել: Նախ փե սա ց ի մայ րը, քա վոր կի նը, փե սա ցն և ա պա այդ հրա վիր յալ նե րը դրամ են
ձգմ մա ղի կամ տաշ տի ﬔջ: Ա պա նա սկսմ է մա ղել և հե տո հն ցել, իսկ հրա վիր ված ե րի տասարդ - ե րի տա սար դ հի նե րը տաշ տի շրջ պար բռնած, վա ռած մո ﬔ րը ձեռ նե րին «յայ լի» - ներ
եր գե լով պա րմ են: Խ մո րը հն ցե լց հե տո ﬕ թեթև ընթ րիք է մա տց վմ բո լո րին, ո րից հե տո
ցրվմ են: Մ նմ են ﬕ այն ﬕ քա նի մո տիկ ազ գա կա ն հի ներ` հաց թխե լն օգ նե լ: Հարս նաց ի տա նը տաշ տադ րեք տե ղի չի նե նմ:
Եզ մոր թեք. Հա ցի պատ րաս տթ յ նից հե տո, հետև յալ օ րը, ր բաթ, ա ռա վոտ յան, մսի
պատ րաս տթ յնն են տես նմ: Փե սա ց ի հայ րը իր բա րե կաﬓ ե րին հա վա քե լով բե րել էր տալիս իր դռա նը ﬕ եզ կամ կով, ո րի ոտ քե րը կա պմ էին և պառ կեց նմ, ե րե սը դե պի ար ևելք
դարձ րած: Նա ղա րա զռ նան սկսմ էր ա ծել. մսա գոր ծը դա նա կը ձեռ քին կանգ նմ էր և չէր
մոր թմ` ﬕնչև որ փե սա ցն չէր գա լիս ﬕ «խա լաթ» տա լիս նրան և ոտ քը չէր դնմ ե զի վրա: Եվ
երբ մսա գոր ծը «Աստ ված շնոր հա վոր ա նե» ա սե լով, դա նա կով խաչ էր քա շմ ե զան կո կոր դին և
մոր թմ, փե սա ց ի մայ րը ﬕ կող պեք և քա վո րը ﬕ դա նակ բե րմ, թա թա խմ էին ար յան ﬔջ
և փա կմ էին: Կող պե քը փե սա ց ի մայ րը պա հմ էր իր մոտ և բաց ա նմ հարս փե սի թագվե րա ցից հե տո, իսկ դա նա կը փե սա ցն դնմ էր իր գրպա նը և բաց ա նմ ա ռա գաս տի գի շե րը:
Ե թե այս պես չա նեին, փե սա ց ի թշնա ﬕն կա րող էր ե կե ղե ցի գալ, կամ պսակ գնա լ ﬕ ջո ցին ﬕ
կող պեք կամ դա նակ փա կել և այս պի սով նո րա փե սա յին «կապ» գցել` զրկել առ նա կա նթ յ նից:
Քա ղա քմ փե սա ց ի մայ րը թա թա խմ է ձեռ քը նյն ե զան ար յան ﬔջ և խա չաձև քսմ
տան դռան ճա կա տին, որ պես զի չար աչք չդիպ չի օ ջա խին:
Մինչ դեռ մսա գոր ծը քեր թմ է, կտրա տմ ե զը, հարս - աղ ջիկ ե րի տա սարդ նե րի հետ
պար բռնած պա րմ են, իսկ փե սա ցն ﬕ քա նի ե րի տա սարդ նե րի հետ` օ ղի են հրամց նմ
սրան - նրան: Եզ մոր թե քի սո վո ր թյ նը քա ղա քմ ար դեն վե րա ցել է, գյ ղե րմ էլ վե րա նմ է:
Խնդ րանք. Եզ մոր թե քի ﬕ ջո ցին փե սա ց ի տա նից մար դիկ են ղարկ վմ` բա րե կաﬓ երին և ծա նոթ նե րին այդ ե րե կո հար սա նիք հրա վի րե լ:
Հ րա վի րե լ գնա ցող նե րը կոչ վմ են խնդրակ: Ս րանք լի նմ են կամ եր կ ե րի տա սարդներ, կամ ﬕ պա ռավ կին և ﬕ փոքր տղա: Ե րի տա սարդ նե րը հրա վիր վմ են փե սա ց ի հոր, իսկ
պա ռա վը` փե սա ց ի մոր կող ﬕց: Տ ղա մարդ խնդրակ ներն ի րենց հետ փար չով օ ղի էին վերց նմ,
և ե թե հրա վիր յա լը հա մա ձայ նմ էր հրա վերն ըն դ նե լ` իր հա մա ձայ նթ յ նը հայտ նմ էր
ﬔկ կամ եր կ բա ժակ օ ղի խﬔ լով և բա րե մաղ թթ յն ներ ա նե լով: Եվ որ պես զի կա րո ղա նա յին
հաշ վել, թե հրա վիր յալ նե րից քա նի սը խոս տա ցան գալ, որ պես զի ըստ այնմ պատ րաս տթ յն
տես նեն, նա խա պես հաշ ված փայ տե գդալ նե րից կամ լց կ արկ ղիկ նե րից ﬕ - ﬕ հատ նվի րմ
էին հրա վերն ըն դ նող նե րին: Քա ղա քմ հրա վիր յալ նե րի ա նն նե րը գրմ էին ﬕ թեր թի վրա, և
հ րա վիր յալն իր ձեռ քով իր ան վան դի մաց գրմ էր` ե թե գնա լ էր` «բա րի է», իսկ ե թե չէր զմ
գնալ` «շնոր հա կալ եմ»: Խնդ րակ նե րին չոր ﬕրգ կամ սև փող են նվի րմ:
Վեր ջին ժա մա նակ ներս քա ղա քմ ձե ռա գիր կամ տպված հրա վի րագ րեր են ղար կմ,
կես գրա բար, կես աշ խար հա բար գրված` ﬕ այն փե սա ց ի հոր ա ն նից, այս պես…(այ սին չը)
խնդրմ է Ձեզ հան դերձ ըն տան յոք գալ և վա յե լել րա խթ յն հար սան յաց որդ վո ի մո (այ սին չի)
ընդ օ րիոր դին (այ սինչ), այ սինչ ժա մա նակ:
Նյն խնդրակ ներն ե րե կո յան դեմ, երբ ար դեն հարս նա ց ի հո րը խոս տաց ված «խո րա կը»,
91
Այժմ այլևս հանդիսականներին մոﬔր չեն բաժանմ, այլ ﬕայն տաշտի և մաղի շրջն են վառմ, այն էլ երբ
ալյրը արդեն մաղմ վերջացնմ են:
Ընտանեկան բարք
99
ﬕ սը, բրին ձը և այլն, ղարկ ված է լի նմ, ﬕ գլխ շա քար ա ռած, գնմ են հարս նա ց ի տն
և հայտ նմ, որ այդ գի շեր գա լ են նրանց մոտ հյր: Հարս նա ց ենք ﬕ րիշ գլխ կամ նյն
գլխ (25 - 30 ֆ.) շա քա րը նյն խնդրա կի ﬕ ջո ցով ղար կմ են թագ վո րենց, ա սե լով, թե բա րի
գան, ﬔր գլխի վրա գան, ﬔր աչքն էլ լս լի նի, ի րենց աչքն էլ:
Պետք է ա սել նաև, որ ընդ հան րա պես շատ մարդ հրա վի րե լ պատ ճառն այն է, որ ա ﬔն
ﬕ հրա վիր յալ «ծա ղին» մաս նակ ցե լով, «խա լաթ» տա լով լ ի լի վճա րմ է այն ծախ սը, որ նրա
հա մար ար վմ է, այս պատ ճա ռով էլ շատ նե ղա նմ են, երբ ﬕ նը ﬔր ժմ է գնալ:
Գե րեզ ման օրհ նեք. Ե րե կո յան մոտ փե սա ցն ﬕ քա նի ե րի տա սարդ ըն կեր նե րի հետ ﬕ
շիշ օ ղի և ﬕ քա նի գա թա ա ռած` քա հա նա յի ա ռաջ նոր դթ յամբ գնմ են գե րեզ մա նա տն, ր
ի րենց հին և նոր ննջեց յալ նե րի գե րեզ ման ներն օրհ նել տա լց հե տո խմմ են օ ղին` ննջեց յալ ների հո գն ար քա յթ յն բա րե մաղ թե լով և վե րա դառ նմ:
Թա գա վոր նստել. Ե րե կո յան դեմ նա ղա րա - զռ նան նախ փե սա ց ի և հե տո հարս նա ցուի դռա նը` ﬕ բարձր տեղ կանգ նած նա վողտ է տա լիս` ազ դա րա րմ է հար սա նիքն սկսե լ մասին` ա ծե լով «սա հա րի» ե ղա նա կը:
Նա վողտ տա լց հե տո հարսն ևոր ներն սկսմ են հա վաք վել. գյ ղե րմ շատ ան գամ նաղա րա - զռ նան փո ղո ցե - փո ղոց անց նե լով, հա վա քմ է հարսն ևոր նե րին և բե րմ հար սան քատն` փե սա յի տն: Այս տեղ, բա կմ վառ վմ է ﬕ ﬔծ շա մալ` ձի թո տած կամ նավ թո տած ցնցոտի նե րից պատ րաս տած ճրագ, որ վառ վմ է ﬕ բարձր ձո ղի ծայ րին: Ս րա հմ, ﬕ սե ղա նի վրա
շար ված էին լի նմ չոր մրգե ղեն նե րով լի ափ սե ներ, օ ղ և գի ն շշեր, մոտն էլ ﬕ դա տարկ
ափ սե: Սե ղա նի մոտ ﬕ կին և ﬕ տղա մարդ կանգ նած ըն դ նմ էին հարսն ևոր նե րին և ﬕ - ﬕ
բա ժակ օ ղիով հյ րա սի րմ տան գլխա վոր նե րին: Ս րանք էլ 1 - 3 ռ. «խա լաթ» էին ձգմ ափ սեի
ﬔջ,92 և ա պա տղա մար դը գնմ էր գոմ, որ տե ղից ա նա սն նե րին հե ռաց րել էին, ավ լել և փ սիաթնե րով կար պերտ նե րով զար դա րել. կի նը` հա ցա տն, իսկ ե րե խա նե րը` գո ﬕ սա քն: Երբ գալիս էր քա հա նան, բո լո - րը ո տի էին կանգ նմ և հ րա վի րմ նրան վերև, ﬔծ ե զան կանգ նած
տե ղը, ր նաև ﬕ ներք նակ էր ձգած լի նմ:
Եր կ սա ղի ներ (մատռ վակ) հարսն ևոր նե րին շա ր նակ օ ղի էին հրամ ցնմ. սրան ցից ﬔկը օ ղ ա հա գին կ ժը կող քին կանգ նմ էր գո ﬕ ﬔջ տե ղմ, մյ սը` ձեռ նե րին ﬕ - ﬕ ափ սե,
ﬔ կի վրա ﬕ քա նի բա ժակ, մյ սի վրա չոր մրգե ղեն` գա լիս կանգ նմ էր ա ռա ջին սա ղիի ա ռաջ,
օ ղիով լցնմ բա ժակ նե րը և գ նմ, բա ժա նմ հարսն ևոր նե րին: Ա ﬔն ﬔ կը վերց նմ էր բա ժա կը
և ա սմ` դառ նա լով դե պի քա հա նան. «Օրհն յա տեր», դե պի հարսն ևոր նե րը` «Կեն դա նթ յն,
Աստ ված շնոր հա վոր ա նի», փե սա ց ի հո րը` (այ սինչ) «ջան, աչք ներտ լս ըլ նի, Աստ ված ﬕ ա սին
ծե րաց նի», փե սա ց ին` (այ սինչ) «ջան, բա րով վա յե լես». ա պա կրկին բո լոր հարս նևոր նե րին` «Էս
րա խթ յ նը ա ﬔն հայ քրիս տո նեի տա նը կա ﬔ նա Աս տվ ած»: Ա սե լով այս բա րե մաղ թթ յնը` խմմ էր և դ նե լով բա ժակն ափ սեի ﬔջ, մյս ափ ս եից փոքր - ինչ «չա րազ» (չոր մրգե ղեն) էր
վերց նմ, տմ:
Երբ հարսն ևոր նե րի ﬔ ծա գյն մա սը ե կած է լի նմ, քա հա նա յի ա ռա ջար կով գնմ են քավո րին բե րե լ: Մի ծե ր նի և բա վա կա նա չափ ե րի տա սարդ ներ, ﬕ - ﬕ վա ռած ﬔղ րա մոմ ձեռնե րին բռնած, նա ղա րա - զռ նի և ﬕ եր կ շա մա լի ա ռաջ նոր դ թյամբ գնմ են քա վո րի տն,
շատ ան գամ ﬕ գլխ շա քար և ﬕ շիշ օ ղի ևս տա նե լով: Այս տեղ օ ղիով և եր բեﬓ նաև բոզ բա շով
հյ րա սիր վե լց հե տո վե րա դառ նմ էին հար սան քա տն, տա նե լով ի րենց հետ ոչ ﬕ այն քավո րի ամ բողջ ըն տա նի քը, այլև ﬕ քա նի փե սա և ա մս նա ցած աղ ջիկ` ի րենց բա րե կաﬓ ե րով,
ո րոնց քա վո րը ինքն իր կող ﬕց էր հրա վի րմ, և ո րոնք կոչ վմ էին «քա վո րի պը լընգ»: Ա ռա ջից
գնմ էին նա ղա րա - զռ նան, սրա նից հե տո ﬕ ծա ռա` գլխին դրած քա վո րի խա լա թը, որ ﬕ ﬔծ
սկ տե ղի ﬔջ եր կ - ե րեք լիտր չա ﬕչ խր մա էր, չորս հատ ման րագ լխ շա քար` ա ﬔն ﬔ կի
գլխին ﬕ - ﬕ վա ռած ﬔղ րա մոմ, եր կ հատ էլ կես ֆն տա նոց կե րոն ներ:
93
92
Այժմ հետզհետե վերանմ է:
93
Այժմ շաքարի փոխարեն դնմ են կամ թեյի արծաթ գդալներ, կամ ﬕ րիշ ընծա: Մոﬔրը վառմ են սկ տեղի
եզրերին:
100
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Խա լա թի ետ ևից գնմ էին խնդրակ նե րը` վա ռած մո ﬔր և շա մալ ներ ձեռ նե րին, շա տե րը
պա րե լով. ա ﬔ նից վեր ջը գնմ էր քա վոր ա ղան իր ըն տա նի քով:
Ս րա հի սե ղա նը ի պա տիվ քա վո րին ա վե լի ճո խա ցած էր լի նմ, և քա վո րը, մա նա վանդ քավոր կի նը, բո լոր հարսն ևոր նե րից ա վե լի հյ րա սիր վմ էին:
Երբ քա վո րը նա ղա րի դղրդո ցով ներս էր մտնմ, բո լո րը, բա ցի քա հա նա յից, ո տի էին
կանգ նմ և ն րան վերև, քա հա նա յի մոտ էին հրա վի րմ: Եվ երբ կրկին նստմ էին, ﬔկ - ﬔկ
ձայն էին տա լիս. «Քա վոր ա ղա, բա րով, քա վոր ա ղա, բա րով»:
Խա լա թի սկ տե ղը դրվմ էր քա հա նա յի ա ռաջ, ո րը ﬕ եր կ բռ ﬕրգ էր վերց նմ
«Աստ ված օրհ նի քա վոր ա ղին» ա սե լով, և հ րա մա յմ էր ման ա ծել և ցյց տալ բո լո րին. ա ﬔն քը
«Շեն կե նա քա վոր ա ղեն» էին ա սմ: Վեր ջմ քա հա նան վերց նմ էր եր կ կե րոն նե րը և ս կտեղն ղար կմ կա նանց բա ժի նը ցյց տա լ, ո րից հե տո ար դեն հանձն վմ էր քի լար չն` հարսա նի քի կա ռա վար չին:
Քա հա նան կե րոն նե րից ﬔ կը պա հմ է քա վո րին հանձ նե լ, իսկ մյ սը ﬕ թրի հետ կապմ է և ա ռա ջար կմ չա մս նա ցած ե րի տա սարդ նե րին գնել և այս պի սով դառ նալ ա զապ - պա-
շի (չա մս նա ցած նե րի պետ): Քա հա նան ա սմ է. Օրհ նեալ ժո ղո վրդ, ե կե ղե ց (այժմ քա հա նայի) օ գտն է, ﬕ խնա յեք, թա գա վո րին սի րո ղը թող ա ռաջ գա:
Ա ճր դը սկսվմ է 20 կո պե կից և բարձ րա նմ` հնմ ﬕնչև 70 կ., այժմ 2 ռ.: Գ նո ղը վճարմ է դրա մը քա հա նա յին, համ բ րմ է նրա ա ջը և վերց նմ թրն մո մը:
Հի նա - տա նեք. Ա զապ - պա շ թ րը ծա խե լց հե տո տե ղի էր նե նմ հի նա տա նե քը, որ
այժմ բո լո րո վին վե րա ցել է: Մի ա ռա ջա մա տյ ցի կամ սկ տե ղի ﬔջ ա ծմ էին չա րազ ներ և
վ րան դնմ ﬕ ֆնտ հի նա, հարս նա ց ի հա մար գլխի շո րեր և ոտ նա ման բո լո րը կա պմ ﬕ
շա լի ﬔջ: Փե սա ց ի մո տիկ նո րա հարս նե րից ﬔ կը դնմ էր այդ հի նան իր գլխին այն պես, որ
ա ռանց բռնե լ վայր չընկ նի և ﬕ ձեռ քին ﬕ վա ռած ﬔղ րա մոմ, մյ սին ﬕ թաշ կի նակ ա ռած`
պա րմ` հի նան խա ղաց նմ, նրա շրջն էլ հարս աղ ջիկ պա րմ էին: Մոտ կես ժամ փե սա ց ի
դռա նը այս պես պա րե լց հե տո «հի նան» հանձ նմ էին ﬕ եր կ ե րի տա սար դի, և դա վլ - զռ նի
ա ռաջ նոր դթ յամբ հարս աղ ջիկ գնմ էին հարս նա ց ի տն: Պետք է նկա տել, որ տղա մարդիկ չ էին գնմ: Հարս նա ց ի դռա նը դարձ յալ նյն հար սը «հի նան» վերց նմ, դնմ էր իր գլխին
և խա ղաց նմ: Ու ղեկ ցող նե րը ﬕ ա նա լով հարս նա ց ի տնից դրս ե կած հարս աղ ջկա հետ`
պար էին բռնմ նրա շր ջը: Կես ժա մա չափ այս տեղ ևս պա րե լց հե տո ներս էին գնմ, և հի նա
խա ղաց նողն այս տեղ ևս պար գա լց հե տո ﬕ ըն ծա էր ստա նմ և հի նան հանձ նմ հարս նա ցուի մո րը: Ան ﬕ ջա պես շա ղա խմ էին հի նան և հարս նա ց ի ձեռ նե րին դնմ:
Հի նա բե րող նե րին պատ վմ էին ﬕ - ﬕ թե յի գդալ ﬔղր տեց նե լով և ﬕ - ﬕ ափ սե քիշﬕշ, թխիլ և նո խտ ﬕ ա սին խառ նած լցնե լով նրանց թաշ կի նակ նե րը, որ ի րենց հետ տա նեն:
Ա պա հարս նա ց ենք պատ րաս տմ էին «շա պիկ փո խան» կոչ վող խա լա թը` չոր մրգե ղենով ﬕ ա ռա ջա մա տյ ցի վրա դնմ էին փե սա ց ի հա մար ﬕ շա պիկ, ﬕ անդ րա վար տիք, ﬕ
թաշ կի նակ և ﬕ զյգ գլ պա և կա պե լով ﬕ շա լի ﬔջ, դնմ էին ﬕ րիշ հար սի գլխի, պար
ա ծմ, և ﬕև նյն ձևով ղար կմ փե սա ց ի տն:
Շո րօրհ նեք. Հ նմ հի նա տա նե լց, իսկ այժմ ա զապ պա շ թ րը ծա խե լց հե տո տե ղի է
նե նմ փե սա ց ի շո րօրհ նէ քը: Փե սա ց ի այն հան դերձ նե րը, որ հա գ նե լ է պսակ գնա լիս` բերմ դնմ են քա հա նա յի ա ռաջ, փե սա ցն` նե նա լով իր աջ կող քին քա վո րին, ձա խին` ա զապպա շին, չո քմ էր (այժմ կանգ նմ է): Մի բա ժակ գի նի էլ դնմ են հան դերձ նե րի մոտ: Քա հա նան
օրհ նմ է հան դեր ձը և գի նին տա լիս փե սա ց ին` որ կե սը խﬔ լց հե տո տա լիս է քա վո րին խﬔլ: Եր բեﬓ ա զապ պա շն էլ են բա ժին հա նմ: Հան դերձ օրհ նէ քից հե տո հարսն ևոր նե րը համբ րմ էին մաշ տո ցը և քա հա նա յին խաչ համ բյր տա լիս: Ա պա տղա մարդ կանց մա տց վմ էր
ընթ րիք` բոզ բաշ, տոլ մա և փ լավ:
Մինչ դեռ տղա մար դիկ ընթ րմ էին, կա նանց բաժ նմ ե րեք կա նայք չա րազ են բա ժա նմ.
ﬔ կը` ﬕ բա ժակ օ ղի կամ գի նի է տա լիս, վերց նո ղը օրհ նե լով հարս փե սին` խմմ է. ան ﬕ ջա-
Соседние файлы в предмете Этнография Армян