Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Տեղագրթյն
31
ՆՈՐ – ԲԱ ՅԱ ԶԵՏ ՔԱ ՂԱՔ
Գա վա ռի կենտ րո նը հա մար վմ է Նոր - Բա յա զետ քա ղա քը: Սա տե ղա վոր ված է Աևա նա
լճի արևմտյան ա փին (62047’20” – 40021’25”), նրա նից մոտ վեց կիլոﬔտր հե ռ` ﬕ գոգավորթյան ﬔջ: Բռնմ է 96 դ. 2216 ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից 82 դ. 1344 ք.ս. ծածկված է շի նթ յննե րով: Քա ղա քի հա րա վա յին կող մմ հո սմ է Քա վառ գե տը կամ Գավա ռա գե տը, որի վրա ﬕ
քա րա շեն կա մրջ կա` 1867 թ. Գ. Գո րո յա նի ծախ քով կա ռց ված: Գե տի ձախ ա փին և քա ղա քի
արևե լա հա րա վա յին կող մմ բարձ րա նմ է ﬕ բլր, ո րի վրա հնմ ե ղել է ﬕ ամ րոց, իսկ հե տո
և այժմ` գե րեզ մա նա տն: Դեռևս ն կա տե լի են այդ հին ամ րո ցի հետ քե րը. կա նաև ﬕ ստո րեր կրյա անցք, որ ավան դթ յան ա սե լով, ամրո ցի ﬕ ջից ի ջել է ﬕնչև գե տը: Բլրի վրայ ﬓա ցել են հին
շի նթ յան հետ քեր, կա նաև ﬕ փոք րիկ մա տռ ս. Ս տե փա նո սի ա ն նով, ո րի արևել յան որ ﬕն
կից ﬕ խաչ քա րի պատ վան դա նի վրա ար ձա նագր ված է.
ի թ ին ԲՃՂԱ (842).
Ես Ա ﬕր Վա սակ որ դի Վա սիլ իշ (խա նի) շի նե ցի զեկեղեցիս, և զԳաւա ռայն առն
հանեցի Կնի... ձո րե րէն և սա րե րէն: Բնա կիչք գիւ ղիս խոս տա ցան տա րին Գ. ժամ. կա տարողք աւրհ նին յԱս տ ծոյ:
12
Մի փոք րիկ, հա սա րակ մա տռ ևս բարձ րա նմ է Մկրտիչ ա ղա Արծ ր ն, 1829 թ. գաղթա կա նթ յան ա ռաջ նոր դի, գե րեզ մա նի վրա:
Հին գե րեզ ման նե րի վրա կան բա վա կան գե ղե ցիկ և շագ րավ խա չար ձան ներ` հետևյալ
տա պա նագ րե րով.
Ա. խաչ քա րե րի վրա.
ա. Սրբ խաչս բա րե խաւս Ստե փան նոս եպիս կո պո սին թվ. ՋԿԲ (1513):
բ. Այս է հան գիստ Լա լաին, որ դի Միր զին, եղ բայր Աս տ ա ծա տ րին, որ փո խե ցաւ ի
Քրի ստոս թվին ՋՁԱ (1532):
գ. Սրբ խաչս բա րե խաւս Ղա րի պին և Բէ կին և մասն Մա մա խա թ նին, թվին ՋՁԶ
(1537):
Շնոր հիւն Աս տ ծոյ կանգ նե ցաւ խաչս փրկ թեան հոգ ւոյն պա րոն Հիկ նին, թվին
դ.
ՋՂԷ (1548):
Նյն խա չի հա րա վա յին կող մմ. Սրբ խաչն բա րե խաւս պա րոն Գ լա ղին:
ե. Մի գե ղեց կա քան դակ խա չար ձա նի վրա.
Թ. Ռ. (1551). Սրբ խաչս բա րե խաւս Յով հան նէս ե րի ց:
զ. Սրբ խաչս բա րե խաւս պա րոն Կլ Ա ղին, թվին ՌԻԶ (1577) Տր դատ կազ մողս
թերատաշ:
է. Սրբ նշանս տէ ր նա կան պա հա պան է պա րոն Աս տա ծա տ րին ՌԻԶ (1577).
Յիսս Քրիս տոս Տէր Աս տած:
ը. Սրբ նշանս բա րե խաւս Հախ նա զա րին. թվին ՌԽԵ (1596). Քի րամ կազ մող:
թ. Սրբ խաչս բա րե խաւվս Դաւ լա թին. թվին ՌԽԵ (1596):
ժ. Կանգ նե ցաւ խաչս փրկ թեան Թ ման ա ղա յին, որ է որ դի Սա րր ա ղա յին. թին
ՌԽԵ (1596):
Սրբ խաչս բա րե խաւս Գիւլ աղա յին. թին ՌԽԶ (1597):
ժա.
Առանց թվա կա նի.
ժբ. Սրբ խաչս բա րե խաւս պա րոն Ջա հան Ա ղին:
ժգ. Սրբ խաչս բա րե խաւս պա րոն Թա ջ ﬕն. Ա ռա քել և Մել քի սեթ կազ մող:
12
Տե՛ս Դիվան հայ վիմագրթյան, պ. IV, Եր., 1973, էջ 52 (այս` ԴՀՎ IV):
32
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Բ. Տա պա նա քա րե րի վրա.
ա. Մի դա գա ղաձև տա պա նա քա րի վրա նկար ված է ﬕ թա գա կիր անձ, ներքևմ
արձանագր ված.
Այս է հան գիստ Փի րի պէ կին, որ է որ դի Թ ման ա ղին և պա րոն Հե ղի նէին ՋԼԱ Հա յոց
թվին (1482):
բ.
Այս է հան գիստ Շա ղ բաթ ա ղա յին, որ էր տա ն տէր Գաւա ռին. փո խե ցավ առ
Քրիստոս. սրբ խաչս բա րե խաւս Շա ղ բաթ ա ղա յին. թ ին ՋԾԳ (1504):
գ. Այս է հան գիստ Աս տա ծա տր ա ղա յին, որ դի Մի րան շին ՋՀԳ (1524):
դ. Այս է հան գիստ Փի րի բէ կին, որ դի Թ ման ա ղա յին ՋՂ (1541):
Քա ղա քը բա ժան վմ է չորս թա ղի. Բան տի, Կա լե րի, Տա լի զի և Խա չե րի: Ա ռա ջի նը իր
աննն ստա ցել է այն հան գա ման քից, որ տա րած վմ է գե տի այն մա սմ, ր ձկներ որսալ
հա մար բանտ` ջ րի ﬔջ քա րե պատ նեշ է շին ված: Սա քա ղա քի ա ﬔ նա հին մասն է, և ե թե ա ռաջին գաղ թա կան նե րը Ե լե նով կա յի կամ Նո րա դ զի պես հրա շա լի, լճափնյա տե ղե րը թողել են
ե կել այ ստեղ բնա կ թյն հաստատել, դրա պատ ճառն այն է ե ղել, որ ավե լի հեշտթյամբ են
կա րո ղացել այս գետի ﬔջ ձկ որ սալ, քան լճի և ﬔկ էլ հիա նա լի գեղարքնին գլխավո րա պես
այս գետ մ է լինմ: Այս թա ղմ կա ս. Կա րա պետ ա ն նով ﬕ հա սա րակ եկե ղե ցի և ﬕ փոք րիկ
մա տռ: Վերջինիս մոտից բխմ է երկա թաջր, որին ժո ղո վր դը «Կաթ նաղբյր» է ա նվա նմ
և սրբ, բ ժիչ հա մա րմ:
Քա ղա քի այս թա ղը, ա ﬔ նա հի նը լի նե լով, զրկ է կա նո նա վոր, լայն փո ղոց նե րից, տ նե րի
ﬔ ծա գյն մասն էլ շատ հա սա րակ և գ յ ղա կան է: Նո ր - նոր շին վմ են եվ րո պա կան ձևի տներ:
Բա վա կան հա ճե լի է գե տի եր կ ափը, ր բարձ րա նմ են ռե նի ներ բար դի ներ, ո րոնց հովա ն տակ հա ճախ թեյ խﬔ լ են գա լիս քա ղա քա ցի նե րը:
Կա լե րի թա ղը նոր մասն է, և այս պես է կոչ վմ, ո րով հետև մո տիկ ան ցյա լմ այդ տեղ կա լեր
են ե ղել: Ս րա գրե թե կե նտրո նմ գտնվմ է քա ղա քա յին այ գին, պարս պա պատ, բայց ոչ ծա ռազարդ, ո րով հետև կո պիտ ամ բո խը ներ կա գա վա ռա պե տի տն կել տված 300 ծա ռե րը կոտ րա տել,
տա րել էր: Այ գ ﬕակ զար դը ﬕ հորդ աղբ յր է: Այս այ գն կից է ռ սաց փոք րիկ, ﬕ ﬕայն ﬕ
զան գա կատ նով զար դար ված, անգմ բեթ ե կե ղե ցին, որ շի նել Է քա ղա քը իր հաշ վով, հա վա տա լով,
որ այս պի սով թ յլ չի տա իր փո խա րեն Ե լե նով կա գյ ղը քա ղաք դարձ նե լ:
Ներ կա 1908 թ. այս այ գ ﬔջ սկսե ցին շի նել հա յոց ե կե ղե ցա կան ծխա կան օ րիոր դաց և
տ ղա յոց դպրոց նե րի շեն քեր և քա ղա քա յին տն, իսկ հա սա րա կա կան այ գ հա մար հատ կաց րին
ﬕ այլ տեղ` քա ղա քի արևմտ յան կող մմ:
Այ գ շր ջը կան ﬕ քա նի լավ, թի թե ղա պատ կտր նե րով տ ներ, ﬕնչ դեռ մյս բո լոր տ ները հո ղա ծածկ են, տա փա րակ կտր նե րով, ﬔ ծա գյն մա սը ﬕ հար կա նի:
Այ գց փոքր - ինչ հե ռ գտնվմ է հա յոց ս. Աստ վա ծա ծին նո րա կա ռյց ե կե ղե ցին, որ
իս կա պես քա ղա քի զար դը կա րող է հա մա րվել, շի նված է արժ. Խո րեն վար դա պետ Մ րադ բեկյա նի նա խա ձեռ նթ յամբ և ճար տա րա պետ Միր զո յա նի կազ մած հա տա կագ ծով վե րահս կո ղթյամբ:
Ե կե ղե ց առջև բ խմ է ﬕ աղ բյր. հյ սի սա յին կող մմ բարձ րա նմ է հա յոց ե կե ղե ցական - ծխա կան երկ սեռ դպրոց նե րի հին հա սա րակ շեն քը:
Ե կե ղե ց հան դեպ բաց վմ է շ կան, ր կա հա սա րա կա կան կշիռ և բա վա կա նա չափ
խա նթ ներ: Կի րա կի և տոն օ րե րը հա սա րա կ թյ նը այ ս տեղ է խռնվմ:
Տա լի զի թա ղը տա րած վմ է քա ղա քի հա րավ - արևմտ յան մա սմ: Սա այս պես կո չվել է
Տա լի զա վրա ցի պաշ տո նյա յի ա ն նով, որ իբր գա վա ռա պետ13 կա ռա վա րել է 1835 - 1840 թթ. և
բաց ա րել այս թա ղը: Այ ստեղ է գտնվմ ո ստի կա նա տ նը` ﬕ ըն դար ձակ հրա պա րա կով, քա ղա-
13
Նոր - Բա յա զետը Երևա նյան գավա ռի մաս էր կազմմ, այստեղի կա ռա վա րիչ ները Ե րևա նի գա վա ռա պետի օգ նա կան էին
կոչվմ:
Տեղագրթյն
33
քա յին ﬕ ակ բ ժա րա նը, քա ղա քա յին պե տա կան եռ դաս յան դպրո ցը և փոք րիկ, նո րա շեն բաղնի սը, եր կ հյ րա նոց և այլն:
Խա չե րի թա ղը, որ իր ա ննն ստա ցե լ է այ դտեղ գտ ն ված խա չար ձան նե րից, ընկ նմ է
քա ղա քի ա րև մ տա հյ սի սա յին մա սմ և ա ռատ է սառ նո րակ աղ բյր նե րով: Այս տե ղից են տարված քա ղա քի բո լոր աղ բյր նե րը և այ ստեղ են տա րած վմ քա ղա քի ﬕ քա նի պար տեզ նե րը,
ր ա ռա վե լա պես համ բարձ ման ր բաթ օ րը և սո վո րա բար ա ﬔն կի րա կի, զբոս նմ է քա ղա քի
ժո ղո վր դը և «գառ տե լ» գա լիս: Օ դի կող ﬕց այս թաղն ա ﬔ նա լաﬖ է: Նոր - նոր շին վմ են
գե ղե ցիկ, երկ հար կա նի տներ:
Քա ղաքն ըն դար ձակ վմ է ե րեք ղ ղ թյամբ, ﬔկ այս խա չե րի կող ﬕց դե պի Փա շա քենդ
գյ ղը, որ և շատ շ տով կա րող է նրան ﬕա նալ. երկ րորդ` Բան տի թա ղի հան դեպ, դա րի գլխից
դե պի Ղ լա լի գյ ղը: Ար դեն գե տի այս աջ ա փին, բարձ րա վան դա կի վրա բա վա կա նա չափ տ ներ
են կա ռ ցվել: Եվ եր րորդ` դե պի ար ևելք, ս. Հով հան նե սի խ տա տե ղին, որ ﬕ հի նա վրց, կռապաշ տա կան սրբա տե ղի է:
Ս րա մոտ, ﬕ ա հա գին ժայռ քա րի վրա ար ձա նագ րված է.
ի թվին ՋՂԱ (1542) Թո մայս ծա ռայ Աս տ ծոյ ե կի ի Գա ւա ռէն ի ծա ռա յ թիւն սրբ
Յով հաննէսին. շատ աշ խա տե ցայ. յի շե ցէք ի Ք րի ստոս:
Քա ղա քի փո ղոց նե րը, ո րոն ցից նո րե րը բա վա կան լայն են, այս տա րի են ա նն ստա ցել:
Ոչ ﬕ փո ղոց քա րած չէ, այս պատ ճա ռով և կ րա ց ցիչ, սար սա փե լի փո շին և նո յան ցե խը
ան պա կաս են: Մայ թեր եր ևմ են ﬕ քա նի գլխա վոր փո ղոց նե րմ: Լապ տեր ներ կան... ըն դա ﬔնը` 40 հատ, այն պես որ գի շեր նե րը տի րմ է ա դա մամ թը:
Բ նա կիչ նե րը Հին - Բա յա զետ քա ղա քից 1830 թ. գաղ թած հա յեր են, ըն դա ﬔ նը 1328 տն,
4978 ար., 4855 իգ., ﬕա սին` 9833 հո գի: Բա ցի սրան ցից կան նաև այ լազ գի ներ` 1 տն, 2 ար., 3
իգ., ﬕա սին 5 հո գի: Այն պես որ քա ղա քի ամ բողջ ազ գաբ նա կչթ յ նը բաղ կա ցած է 1329 տնից.
4980 ա ր., 4858 իգ., ﬕա սին` 9838 հո գի:
Բ նա կիչ նե րի ﬔ ծա գյն մա սը պա րա պմ է երկ րա գոր ծթ յամբ և անաս նա պա հթ յամբ,
իսկ փոք րա գյ նը` վա ճա ռա կա ն թյամբ, ար հեստ նե րով և ձկ նոր սթ յամբ:
Բա վա կան ﬔծ թվով էլ պան դխ տմ են Թիֆ լիս` բա ղնիս նե րմ ծա ռա յե լ իբրև քի սա ճի,
և կամ պա րա պմ են ա ռա վե լա պես հին և ընդ հան րա պես հա սա րակ հան դեր ձե ղե նի առևտ րով:
Քա ղա քը նի 6160 դ. 1697 ք.ս. վա րե լա հող, 2 դ. 2112 ք.ս. պա րտեզ, 1545 դ. 480 ք.ս. խոտա տե ղի և 3075 դ. 2200 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Կր պակ նե րի թի վը հաս նմ է հա րյ րի: Նյն քան կա րե լի է հա շվել և ար հե ստա վոր նե րի
կրպակ նե րը:
Քա ղա քի բյ ջեն տա տան վմ է 9 - 11 հա զար ռբ լ ﬕջև: Ու նի քա ղա քա յին ինք նա վա րթյն, քա ղա քա յին ա վագ, սրա օգ նա կան և 15 ի րա վա ս ներ:
Քա ղա քմ կան պե տա կան քա ղա քա յին եռ դա սյան և ﬕ դա սյան, ինչ պես և հա յոց ե կե ղեցա կան - ծխա կան երկ դաս յան երկ սեռ սﬓ ա րան ներ:
Այս տեղ ճյ ղեր նեն Հա յոց ազ գագ րա կան, Կով կա սի հա յոց բա րե գոր ծա կան, Բա քվի կլտ րա կան և Ե րևա նի նա հան գմ պի տա նի գի տե լիք ներ տա րա ծող ըն կե ր թյն նե րը: Հա յոց
ազ գագ րա կան ըն կե ր թյ նը նի ﬕ գրա դա րան - ըն թեր ցա րան, որ նվեր է ստա ցել պ. Ս տե փան
Բա դի կյա նից: Գ րա դա րա նը շ տով տե ղա վո րվե լ է տղա նե րի դպրո ցին կից կա ռց վող եր կ
սեն յակ նե րի ﬔջ, ր հա վա քվե լ են նաև հնա գի տա կան իրեր:
Բա րե գոր ծա կան և կ լտ րա կան ըն կեր թ յն նե րի ճյ ղե րը ի րենց կե նտ րոն նե րի ﬕ ջոցնե րով և հա ջորդ` Խո րեն վար դա պետ Մ րադ բե կյա նի եռան դն ﬕ ջա մտ թյամբ, բա ցել են գավա ռի գյ ղե րմ յոթ ծխա կան - եկե ղե ցա կան ﬕ դա սյան դպրոց ներ:
Ե րևա նյան նա հան գմ պի տա նի գի տե լիք ներ տա րա ծող ըն կե ր թյ նը բա ցել է ﬕ քա նի
գյ ղե րմ գրա դա րան ներ և կազ մա կեր պմ է հան րա մատ չե լի դա սա խո ս թյն նե ր:
Բ. ՈՍՏԻԿԱՆԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆ
14
ԱՂԶԻԲԻՐԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՈԻՈԻՆ
ո րա դզ (62050’30”–40022’40”). Նոր - Բա յա զետ քա ղա քից դե պի արև ե լահ յ-
սիս, մոտ երեք կիլոﬔտր հե ռ, ﬕ գե ղա ծի ծաղ դաշ տա վայ րի վրա փռված է Նո-
Ն
կիլոﬔտր հե ռ տա րած վմ է Ս ևա նա լի ճը` սքան չե լի տեսք ըն ծա յե լով գյ ղին: Ոչ ﬕայն այս տեղի քրիս տո նեա կան հի շա տա կա րան նե րը, այլև ա ﬔ նա հին դամ բան նե րը վկա յմ են, որ այս տեղ
շա ր նակ բնա կա վայր է ե ղել և այ սօր էլ կա րե լի է ﬕայն ցա վել, որ այս գա վա ռի կենտ րո նա կան
քա ղաքն այս տեղ չէ հաս տատ ված, մա նա վանդ որ նա վագ նա ցթ յան էլ շատ հար մար է: Գ յ ղի
արևմտ յան կող ﬕց անց նմ է Գա վա ռա գե տը` ոչ ﬕայն հիա նա լի գե ղար ք նի ներ պարգ ևե լով
բնա կիչ նե րին, այլև ո ռո գե լով սրանց ար տերն ա րո տա տե ղի նե րը:
Գ յ ղի չորս կող մմ, փոք րիկ բլրակ նե րի վրա, իբր պաշտ պան հին դա րե րից ի վեր, հսկմ
են չորս ցաս ման խա չեր, ո րոնց տակ, այժմ յան ա վան դթ յամբ, հանգ չմ են չորս նա հա տակ եղբայր նե րի աճ յն նե րը: Այս խա չե րից հյ սի սա յի նի պատ վան դա նի վրա գրված է.
Ա ն ամբն Աս տ ծոյ ՈՀԵ (1226) թ իս, յիշ խա ն թեան Ա թաբէկին Իվա նայ, Ա ւա գին,
Շա հան շա հին ... Խո շա քին սն ցածս Նո րա տս, կա ց ցո ղիս, յոր ժամ Աս տ ծոյ բար կթիւնն շար ժե ցաւ, Սլ թանն Խո րա սա նայ կո տո րածս բա զմս ա րար:
րա դզ գյ ղը, որ հնմ Նո րա դս կամ Նո րա տ աց գյղ է կոչ վել: Հա զիվ ﬔկ
15
Գ յ ղի արևմտ յան կող մմ բարձ րա նմ է այս տե ղի քրիս տո նեա կան հի շա տա կա րան ներից ա ﬔ նա հի նը` ս. Աստ վա ծա ծին կի սա կոր ծան ե կե ղե ցին, որ կա ռց ված է Թ դա րի վեր ջին,
Ս յն յաց տեր Գ րի գոր Ս փա նի եղ բայր Սա հա կի ջան քով, ո րը և Հով հան նես Զ կա թո ղի կո սի
ա սե լով, թաղ ված պի տի լի նի այս ե կե ղե ց արևմտ յան դռան մոտ (915 թ.): Ե կե ղե ցին շին ված
է սրբա տաշ քա րից, խա չաձև է, կա մա րա կապ և անս յն. եր կա րթ յնն է 10, լայ նթ յ նը` 8 և
բարձ րթ յնն է 9 մ: Ձե ղ նը քանդ ված է. ա վան դթ յան ա սե լով` հրձի գթ յամբ, լեզ գի նե րի ձեռքով, երբ ժո ղո վր դը նրանց բռնթ յ նից ա պաս տա նել է դրա ﬔջ: Այժմ փայ տա ծածկ է: Հա րավա յին պա տի վրա կա ա րե գակ նա յին ﬕ ժա մա ցյց: Շի նթ յան ար ձա նա գրթ յ նը չի եր ևմ,
կան ﬕայն հետև յալ նե րը.
Հա րա վա յին պա տի վրա, դռան վերև.
Թ վին ՉԷ (1258) յիշ խա ն թեան աս տ ա ծա փառ տե րանց ﬔ րոց Խօ շա քին և Ա թա բակ
Սա թ նին ﬔք Նո րա տ աց ﬔծ և փոքր...:
Նյն պա տին, ﬕ քիչ հե ռ.
14
Ո րով հետև գա վա ռի կենտ րո նը, բն Գե ղար ք նի քը, այս ոս տի կա նա կան շրջա նմ է գտնվմ, և բա ցի դրա նից
Բա յա զե տի հայ գաղ թա կան նե րը, ո րոնց ազ գագ րա կան սﬓ ա սի րթ յ նը ﬔր այս աշ խա տթ յան նպա-
տակն է կազ մմ, գլխա վո րա պես այս շրջա նմ են տե ղա վոր ված, ս տի և ﬔնք հար մար հա մա րե ցինք նախ
այս ոս տի կա նա կան շրջա նը նկա րագ րել:
15
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 22:
16
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 13:
16
Բ. Ոստիկանական շրջան. Աղզիբիրիի գյղական հասարակթյն
35
Յա նն Աս տ ծոյ այս իմ գիր է Նո րա տ աց...Աս տ ծով ի վեր կա լայ Գա ւա ռին հա մար
ՈՁԳ ջրին տան` այգ ւոջ գիւ ղին...վկա ներս Աս տ ած է...:
17
Արևմտ յան պա տին, ﬕ խաչ քա րի վրա.
Ի թ ա կա ն թեան Հա յոց ՆԽԵ (996) ի թա գա ւո ր թեան Գագ կայ և իշ խա ն թեան...
Չ նա յած իր քայ քայ ված դրթ յա նը` այս հա զա րամ յա շեն քը այ սօր էլ իբր գյ ղի ե կե ղե ցի է
ծա ռա յմ: Ե կե ղե ց շր ջը կա յին ﬕ քա նի շի ն թյն ներ, ﬕ ﬔծ սե ղա նա տն, որ վեր ջերս հասա րա կա կան հա ցի շտե մա րա նի էր փո խարկ ված, ﬕ քա նի խցեր, սա կայն ﬔծ մասն այժմ ար դեն
քանդ ված է և տե ղմ դպրո ցա կան շենք կա ռց ված: Ե կե ղե ցին պարս պա պատ է, ո րի ﬔջ և շրջը կան բա վա կա նա չափ խա չար ձան ներ և հա սա րակ տա պա նա քա րեր: Ա ﬔ նից ա վե լի շագ րավ
է ﬕ տա պա նա քար, 3 մ եր կարթյամբ, 76 սմ լայնթյամբ և 1,08 մ հաստթյամբ: Ս րա ե րե սին
նկար ված է ﬕ գա վա զան, ո րի եր կ կող մը գրված է.
Ես ﬔ լիք Ոհ կէս տա պանս շի նե ցի հօր ի մմ ﬔ լիք պար (է քին):
Այս ար ձա նագ րթ յան վերև քան դակ ված է ﬕ ռնգեղջ յր, որ կռվմ է յր վրա ցատ կած
վագ րի հետ, իսկ ներք ևմ` ﬕ եղ ջե ր` ոտ նե րի տակ ﬕ վի շապ:
Այս տա պա նա քա րի արևմտ յան կող մը կանգ նեց րած է ﬕ խաչ քար, ո րի ճա կա տին գրված է.
Կա մաւն Այ ես Մե լիք Բա րէքս կանգ նե ցի զխաչս վասն փրկ թեան հոգ ւոյ ի մոյ: Մե լիքսէթ կազ մող. Բա րէ քին է խաչս:
Իսկ խաչ քա րի թի կն քին գրված է.
Կա մաւն Աս տ ծոյ ես Մե լիք Բա րէքս, եղ բայրն իմ Ս տե փան նոս քա հա նէն, որ դին իմ
Գնկ չայ բէկն, հա(յ)րն իմ Գն դզ ա ղէն, ե կինք Գան ձա կայ, շի նե ցինք կար մնճս, շի նեցինք շրջա պատս, կանգ նե ցինք զխա չերս, որք երկր պա գէք, յի շե ցէք ի Ք րիս տոս:
Գ յ ղի ար ևել յան կող մը ձգվմ է ﬕ բլր, ո րի վրա տա րած վմ է ﬕ ըն դար ձակ գե րեզ մանա տն` բազ մա թիվ գե ղա քան դակ խաչ քա րե րով զար դար ված: Այս տեղ կան նաև եր կ փոք րիկ
մա տռ ներ, ո րոն ցից ﬔ կի, հյ սի սա յի նի, ﬕակ դռան աջ կող մը ար ձա նագր ված է.
Ես Սարգ սի թոռ Միր զա տի որ դի Ա լէք սանս շի նե ցի սրբ ե կե ղե ցիս. թվ. ՌՃԿԳ էր
(1714). Ես Սար գիս գրե ցի ա նար ժանս:
Ձախ կող ﬕն.
Ես Ա լէք սանս, որ ե կե ղե ցիս շի նե ցի, խիստ դառն ծանր ժա մա նակ էր:
Մ յս մա տ ռի հյ սի սա յին պա տի վրա.
... Թա գա ւո ր թեան...որ դի Մ խի թարս որ ե ղէ ա ռաջ նորդ ﬔ ծահռ չակ գիւ ղիս Նո րա տաց, կամ եղև ինձ և կանգ նե ցի զխո րանս, և զն շանքս տէ ր նա կան յի շա տակ հոգ ւոյ ի մոյ և
Զ զա յին և հաւր ի մո Մ խի թա րա և հա մաւ րէն ննջե ցե լոց ի մոց, որք եր կիր պա գէք սմա, զﬔզ
յա ղաւթս յի շե ցէք:
18
Այս մա տ ռի հյ սի սա յին կող մմ կանգ նած ﬕ խա չար ձա նի պատ վան դա նի վրա գրված է.
Ի ՈԿ թվ. (1211), ի Ժա մա նակս բա րե պաշտ իշ խա նաց ﬔ րոց Զա քա րէի և Ի վա նէի ես
Մ խի թար Փէ ճա րենց Դաւ թի որ դի, շնոր հիւն Աս տ ծոյ և հ րա մա նաւ ﬔ ծին Ի վա նէի ե ղէ ա ռաջնորդ ﬔ ծահռ չակ գեօ ղիս Նո րա տ աց. կամ եղև ինձ կանգ նել զխաչս ի փրկ թիւն ննջե ցե լոց
ի մոց. որք երկր պա գէք, յէ շե ցէք ի Տէր:
19
Գ յ ղից հա զիվ կես կ ի լո ﬔտր դե պի ար ևե լա հա րավ բարձ րա նմ է սրբա տաշ սև քա րե րով
շին ված ﬕ ե կե ղե ցի, խար խլ գմբե թով, ո րին Սի ﬔոն կա թո ղի կո սը Դա փց վանք է ան վա նմ,
և ո րը կ սա նաց ա նա պատ է ե ղել: Արևմտ յան պա տի վրա յի հետև յալ ար ձա նագ րթ յ նը ցյց է
տա լիս ե կե ղե ց հիﬓ ար կթ յան ժա մա նա կը և շի նող նե րի ա նն նե րը.
17
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 13:
18
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 25:
19
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 25:
36
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Ի պա րո ն թեան Ի վա նէի և Շահն շա հի20 ես Տէր Պետ րոս վար դա պետ հան դերձ եղբարբ ըն չիւք և ս տա ց ա ծովք շի նե ցի զե կե ղե ցիս:
Ըստ եր ևյ թին ե կե ղե ցին շ տով ա վեր վել է, ո րով հետև հա րա վա յին պա տի վրա յի հետևյալ ար ձա նագ րթ յ նը խո սմ է վե րա նո րո գթ յան մա սին.
Ի թա գա ւո ր թեան վրաց...և ինք նա կալ տէ ր թեան Ի վա նէի և Շահն շա հի, հայ րա պետ թեան տեառն Վր թա նի սի...ես Տ րպ...վար դա պետս...զա ւե րեալ ե կե ղե ցիս վա նացս Նորատ վաց...ի հա լալ ըն չից և ս տա ց ա ծոց ի մոց սա կաւ և հաս տա տե ցի հոգ ւոյ ... ան ջինջ և
կար գե ցի ինձ եղ բարբս հան դերձ ի տա րին է պա տա րագ զ Յա ր թեան շա բա թի, որ առ նեն
աւրհ նին յԱյ և որ խա փա նէ...:
21
1344 թվին էլ գրված ﬕ ար ձա նագ րթ յ նից եր ևմ է, որ այս ե կե ղե ցին կոչ վել է ս. Գ րի գոր.
Թ վին ՉՂԳ (1344) . Շ նոր հիւն Աս տ ծոյ և պա րո ն թեան իշ խա նաց իշ խա նին Հա յոց
Բր թե լին և Աս տ ա ծա տր զա ւա կաց իւ րոց` իշ խա նաց Բէլ քե նայ, Ի վա նի կայ և Սա ﬔ ղայ.
ես ծա ռայ Աս տ ծոյ Ա ւագս վասն եր կա ր թեան կե նաց պա րո նաց ﬔ րոց, կա մա կից ե ղէ շին թեան վա նիցս, և ետ իմ հա լալ ըն չիւք գնած Նո րատ վաց ջրոյ վե րայ մէկ ջրա ղաց ի սրբ
Գ րի գորս. ﬕա բանք սահ մա նե ցին ի տա րին Գ. պա տա րագ ինձ Ա ւա գիս. կա տա րիչք աւրհ նին
յԱս տ ծոյ:
22
Ներ քստ ևս, արևմտ յան պա տին ար ձա նագր ված է.
Ես Մ խի թար Նո րա տ աց ա ռաջ նորդ որ կա մա կից և օգ նա կան եղէ ... վար դա պե տին
և շի ն թեան սբ. Լ սա վոր չիս և նա սահ մա նեց ինձ տա րին եր կ ժամ, սրբ խա չի տո նին.
կա տա րիչք հրա մա նացս աւրհ նին յԱս տ ծոյ:
Այս ե կե ղե ցին անխ նամ է թողն ված, ﬕ գյ ղա ցի փա կանք է դրել դռնե րին և եր բեﬓ մաքրմ է` օգտ վե լով խ տա վոր նե րի խաչ համ բյր նե րից: Լ սա վոր չի տո նե րին թե Նո րա դ զից և
թե շրջա կա գյ ղե րից բա վա կա նա չափ խ տա վոր ներ են գա լիս:
Այս ե կե ղե ցց փոքր - ինչ հե ռ, ﬕ խաչ քա րի պատ վան դա նի վրա ար ձա նա գրված է.
Ի թվին Հա յոց ՈԿ (1211) ի թա գա վո ր թեան Ա ղին. ի պա րո ն թեան Իվա նէին ես Քաջա զաւրս շի նե ցի զկա մրջս և կանգ նե ցի զխաչս:
Հին կա մ ջը, ո րի մա սին խոս վմ է այս տեղ, այժմ քանդ ված է, ﬕայն նրա տե ղմ այժմ ﬕ
հա սա րակ կա մրջ է ձգված:
Գ յ ղի ար ևե լահ յ սի սա յին կող մմ ևս կա ﬕ փոքրիկ, հասարակ մա տռ, պարսպապատ,
որի դռան մոտի ﬕ խաչքարի վրա արձանագրված է.
Ես ա նար ժան Ա թա նէս ե րէցս կանգ նե ցի խաչս փրկ թեան հոգ ւոյ ի մոյ թվ. ՌԹ (1560):
Այս մա տ ռի հան դեպ, լճա փին, կա ﬕ հրաբ խա յին բլր` ձա գա րաձև գա գա թով, ո րի վրա
նկա տե լի են ﬕ քա նի շի նթ յան հետ քեր: Մի բնա կան ﬔծ այր ևս հա մար վմ է իբր վա ղե ﬕ
ճգնա րան:
Այս այն կողմ կանգ նեց րած բազ մա թիվ խաչ քա րե րի ﬔջ ա ռան ձին շադ ր թյան է արժա նի գյ ղի արևմտ յան կող մմ կանգ նեց րա ծը, որ հայտ նի է խա զա խաչ` այ սինքն հա զը բժշկող
ա ն նով, և ո րի տակ ա վան դա բար պատմ վմ է, թե հանգ չմ է եր կ դժբախտ սի րա հար նե րի
աճ յ նը:
Այժմ յան գյ ղը բռնմ է 36 դ. և 480 ք.ս. տա րա ծթ յն, նի ﬕ քա նի լայն փո ղոց ներ,
մյս նե րը ծ ռ մռ են և նեղ: Տ նե րի ﬔ ծա գյն մա սը հին գլխատ ներ են, փոք րա գյ նը, նոր`
եվ րո պա կան ձևի, ﬕ և եր կ հար կա նի: Ա հա գին ըն դար ձա կթ յան գա վիթ նե րմ ոչ ﬕ ծառ չի
տնկված:
20
ԺԳ դարի սկզբին:
21
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 19:
22
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 21:
Բ. Ոստիկանական շրջան. Աղզիբիրիի գյղական հասարակթյն
37
Բ նա կիչ նե րը գաղ թել են Ար ծա փից և Ա լաշ կեր տից. ըն դա ﬔ նը` 450 տն են, 1683 ար.,
1598 իգ., ﬕա սին` 3281 հո գի:
Մ յս գյ ղե րի հետ հա ﬔ մա տե լով` սրանք մո տա վո րա պես ա վե լի բարձր են, սա կայն բարո յա պես ա վե լի ըն կած, քնքշա ցած և ծյլ: Սի րա հար են հար բե ցթ յան և խ մա րի: Գ յ ղմ
կան ﬕ քա նի գի նետ ներ, ր ամ բողջ օ րը գյ ղա ցի նե րը խմբված` վե գե րով խ մար են խաղմ: Ներ կա 1908 թ. բաց վել է հա յոց ե կե ղե ցա կան - ծխա կան ﬕ դաս յան դպրոց: Պա րա պմ են
գլխա վո րա պես երկ րա գոր ծ թյամբ. նեն 2151 դ. և 1948 ք.ս. վա րե լա հող, մա սամբ էլ ա նաս նապա հթ յամբ, ո րով հետև 23 դես. 2012 ք.ս. խո տա տե ղի և 851 դ. 350 ք.ս. ա րո տա տե ղի նեն:
Ձկ նոր սթ յ նը նյն պես այս գյ ղմ շատ տա րած ված է, ինչ պես և նա վակ ներ շի նելն նրանց
գոր ծա ծե լը:
Փա շա քենտ կամ Մահ մատ Ա ղա լ (62046’40”–40020’25”). Տա րած ված է Նոր - Բա յա զե տից
արևմ տա հա րավ, և գ րե թե նրա հետ ﬕա ցած է: Բռ նմ է 42 դ. 176 ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից 37
դ. 1056 ք.ս. ծածկ ված է շի ն թյն նե րով: Գ յ ղի ար ևե լահ յ սի սա յին կող մմ բարձ րա նմ է ﬕ
ﬔծ բլր, ո րի վրա նկա տե լի են ամ րո ցի հետ քեր: Մի քա նի հորդ և սառ նո րակ աղբ յր ներ ա ռատթ յամբ բխմ են այս գյ ղմ և խառն վե լով Ղ լա լ ի աղբ յր նե րի հետ` կազ մմ են Գ յոգ չա
գե տա կը, որ թափ վմ է Ս ևա նա լի ճը` Նո րա դ զի մոտ:
Փա շա քեն տը հնմ կոչ վել է Առ նեղ և այդ ﬕ ջո ցի ե կե ղե ցին էլ այժմ բա վա կան խնամ քով
պահ վմ է: Սա սրբա տաշ քա րե րով շին ված անս յն, խա չաձև, գմբե թա զարգ ﬕ փոք րիկ շենք
է: Երբ 1862 թ. կի սա քանդ կա թ ղի կեն վե րա նո րո գել են, գտել են ﬕ բա վա կան մաշ ված ար ձանագ րթ յն կրող քար, ր հի շա տակ ված է ե ղել, որ ե կե ղե ցին շի նել է Առ նեղ գյ ղի Շա ղ բաթ
իշ խա նը 898 թվին: Այս ար ձա նագ րթ յ նը նո րից նյ ն թյամբ փո րագ րել են տվել ե կե ղե ց
ար ևել յան պա տի վրա.
Ես Շա ղ բաթ իշ խան Առ նե ղի կա ռ ցի այս սրբ Աս տ ա ծա ծին ե կե ղե ցիս ի հի մա նէ.
թվին Փրկ չին ՊՂԸ (898) և Հա յոց թվին ՅԽԷ (347):
23
Այս Աստ վա ծած նի ե կե ղե ցն կից ե ղել է նաև ﬕ րիշ ե կե ղե ցի, ս. Գրի գոր ա ն նով, նրա
պես փոքր, ﬕայն նրա նից շատ ա վե լի խար խլ: Գյ ղա ցի նե րը քան դել են այս վեր ջի նը և նո րը
կա ռ ցել, դարձ յալ կից առա ջի նին, այն պես որ նրա ﬕակ դ ռը բաց վմ է սրա ﬔջ: Այս նոր
շին ված ե կե ղե ց պա տի ﬔջ հին քա րե րից ըն կել է նաև ﬔ կը, որ կրմ է հետև յալ ար ձա նագրթ յ նը.
Կա մաւն Այ Տատ լ ղանս դստր պա րոն Դավ թին` կե նաց կից Փիր համ զայ Ա ղին` որ
նո րո գե ցի շրջա պատ սրբ Գ րի գորս յի շա տակ հոգ ւոյ ի մոյ. թվ. ՋՂԸ (1549):
Բա ցի այս ե կե ղե ցի նե րից` աղբ յ րի գլխին կա ﬕ փոք րիկ մա տռ, իսկ գյ ղից դրս` ﬕ
ա վե րակ ե կե ղե ցի, ո րի մոտ ﬕ քա նի տա պա նա քա րե րից ﬔ կի վրա գրված է.
Այս է հան գիստ տէր Գաս պա րին. թվ. ՌՃԽ (1691):
Գ յ ղի ստո րին մա սը ծածկ ված է ռե նի նե րով: Հետզ հե տե շին վմ են կա նո նա վոր տներ,
ﬕնչ դեռ հնե րը բո լորն էլ գլխատ ներ են: Բ նա կիչ նե րը հա յեր են Հին - Բա յա զե տի զա նա զան գյղե րից գաղ թած 1830 թ., ըն դա ﬔ նը 378 տն, 1530 ար., 1341 իգ., ﬕա սին` 2871 հո գի:
Գ յ ղը բա րո յա պես բա վա կան ըն կած է, գյ ղա ցի նե րը` ծյլ և հար բե ցող: Պա րա պմ են
երկ րա գոր ծթ յամբ և մա սամբ` ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 2197 դ. 1174 ք.ս. վա րե լա հող, 149
դ. 1440 ք.ս. խո տա տե ղի և 921 դ. 332 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Ք յո սա մահ մատ (62046’50”–40019’37”). Սփռ ված է ﬕ հարթ տա րա ծթ յան վրա, բռնե լով
51 դ. 840 ք.ս. տեղ, ո րից ﬕայն 25 դ. 1440 ք.ս. ծածկ ված է շի նթ յն նե րով: Հ նմ սա կոչ վել է
Գան ձակ կամ Գան ձա ղան տառ, և նի ﬕ հի նա վրց ե կե ղե ցի, ﬕան գա մայն նման Նո րա դ զի
ե կե ղե ցն: Սա այժմ փոքր - ինչ վե րա նո րոգ ված է, փայ տով ծածկ ված և իբր գյ ղա կան ե կե ղե ցի
է ծա ռա յմ: Ս րա վրա կան հետև յալ ար ձա նագ ր թյն նե րը: Արևմտ յան պա տի վրա.
23
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 93:
38
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Ես Կն տզ և իմ որ դիքն և Գան ձա կայ ﬔծ ե փոքր տ աւ վախմ զկա լերն շրջա պատ
ե կե ղեց ւոյս:
Ես Մար տի րոս ե րէցս զորﬓ շի նե ցի յի շա տակ ծնո ղաց ի մոց:
Հ յ սի սա յին որ ﬕ վրայ.
Այս է մասն Հո ռո ﬕն թվ. ՌԽԴ (1595):
Մի քիչ ներքև.
Կա մաւն Աս տ ծոյ ես Ս տե փան նոս քա հա նայ որ դի Կն տզ ա ղին շի նե ցի զշրջա պատ
ե կե ղեց ւոյս յի շա տակ ինձ և մաւրն ի մոյ Ար ղ նին եւ եղ րարց ի մոց:
Ե կե ղե ց ﬔջ, հա րա վա յին կող մմ կա ﬕ ﬔծ տա պա նա քար` հետև յալ տա պա նագ րով.
Թվ. ՋԿԲ (1513). Այս է հան գիստ Ա զա րիա յին, որ էր ա ռաջ նորդ Գան ձա կիս. յի շե ցէք ի
Ք րիս տոս: Ես Գն տզ ա ղէս կանգ նե ցի զտա պանս:
Բ նա կիչ նե րը հա յեր են, գաղ թած Ա լաշ կեր տի Դի զա գյ ղից, ըն դա ﬔ նը 242 տն են, 989
ար., 870 իգ., ﬕա սին` 1859 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է` երկ րա գոր ծթ յն և ա նաս նա պահթ յն: Ու նեն 1587 դ. 1440 ք.ս. վա րե լա հող, 967 դ. 1470 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Ք յա րիմ - Ք յանդ (62043’1”–40018’25”). Տե ղա վոր ված է Ղա րալ - Թա փա լե ռան լան ջին,
բռնմ է 8 դ. 1680 ք.ս. տա րա ծթ յն: Հ նմ սա կոչ վել է Քի րա մա շեն և գ յ ղից դրս, արևմտյան կող մը կա ﬕ հին ե կե ղե ցի, ս. Հով հան նես ա ն նով, ո րի վրա ոչ ﬕ ար ձա նագ րթ յն չկա:
Բ նա կիչ նե րը Ա լաշ կեր տի Դի զա գյ ղա ցի հա յեր են, որ նախ գաղ թել են Ք յո սա մահ մատ
գյ ղը և ա պա` այս տեղ վե րաբ նակ վել: Ըն դա ﬔ նը 72 տն են, 301 ար., 285 իգ., ﬕա սին` 586
հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ. նեն 590 դ. վա րե լա հող և
325 դ. 1180 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Հա ջի - Մ խան կամ Հա ջի - Ավ դի և կամ Ա ճամ - խան (62043’10”–40028’35”). Այս գյ ղը
Հա ճի - Մ խան է կոչ վմ այն պատ ճա ռով, որ 1700 թ. տաճ կաց Հա ճի Մ խան զո րա պե տը այստեղ բա նակ է դրել, և երբ նրան հա լա ծե լով կանգ է ա ռել այս տեղ Հա ճի Ավ դի պար սից զո րա պետը` վե րա կոչ վել է Հա ջի - Ավ դի կամ Ա ճամ (պար սից) խան (զո րա պետ):
Հ նմ հայ կա կան գյղ է ե ղել, թեև ա ն նը հայտ նի չէ, ո րով հետև կան ﬕ ա վեր ե կե ղե ցի և
ﬕ քա նի խաչ քա րեր: Ե կե ղե ց վրա ե ղել են հետև յալ ար ձա նագ ր թյն նե րը, որ այժմ բո լո րո վին
ոչն չաց րել են.
Աս տ ած ո ղոր ﬕ Սարգ սի և Ա լէք սո յի և Յա կո բայ ծնո ղացն իւր. Ս տա թէ:
Խաչ քա րե րի վրա.
Ես Ո վան նէսս կանգ նե ցի սրբ խաչս ի փրկ թիւն հոգ ւոյն ի մոյ. յի շե ցէք ի Քս.
Սրբ խաչս բա րե խոս Պէկ նա զա րին:
Գե րեզ մա նա քա րե րի վրա.
Այս է հան գիստ Գ րի գո րի. թվ. ՌՃԾ (1701 թ. Ք.).
Այս է հան գիստ Մկրտ չին. ՌՃ (1651).
Այս է հան գիստ էնգ զա րին թվ. ՌՃԾ (1701).
Այս է հան գիստ Ա ճա պին:
Այս է հան գիստ Գաս պա րին:
24
Այժմ յան գյղն իր ծ ռ մռ, կեղ տոտ փո ղոց նե րով, հա սա րակ, ա նա ռող ջա պա հիկ խղե րով տե ղա վոր ված է Ս ևա նա լճի ա փին, ﬕ տա փա րա կի վրա, և բռ նմ է 20 դ. 1536 ք.ս. տարա ծթ յն, ամ բող ջո վին պա տած շի նթ յն նե րով: Ս րա ﬕ ջով է անց նմ դե պի Եր ևան տա նող
ճա նա պար հը, և այս տեղ է գտնվմ փոս տա յին կա յա րա նը` ﬕ ան պի տան շեն քով: Գ յ ղմ կա
եր կ խա նթ, որ հա յե րին է պատ կա նմ: Այժմ յան բնա կիչ նե րը թր քեր են, 130 տն, 530 ար.,
24
Տե՛ս Սմբատեան, Գեղարքնիք, եր. 430:
Բ. Ոստիկանական շրջան. Աղզիբիրիի գյղական հասարակթյն
39
504 իգ., ﬕա սին` 1034 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հ թյամբ: Ու նեն
1010 դ., 1806 ք.ս. վա րե լա հող, 1070 դ., 352 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Աղ զի բիր (62044’20’–40027’25”). Տե ղա վոր ված է խճ ղ կող քին` ﬕ տա փա րա կի վրա,
բռնմ է 17 դ. տա րա ծթ յն: Գ յ ղմ շադ րթ յան ար ժա նի ո չինչ չկա, բա ցի այն, որ այս տեղ
է գտնվմ այս գյ ղա կան հա սա րա կթ յան դա տա րա նը: Գ յ ղից փոքր - ինչ հե ռ ըն կած է ﬕ
կոտր ված խաչ քար, ո րի վրա գրված է.
Ի թ իս ՉԻԳ (1274). Ես Ա բ սալ մայս կանգ նե ցի զխաչս. որք երկր պա գէք Աս տ ած
ո ղոր ﬕ ա սա ցէք ինձ և ծ նո ղաց ի մոց:
Գ յ ղի այժմ յան բնա կիչ նե րը թր քեր են, 116 տն. 413 ար., 342 իգ., ﬕա սին` 755 հո գի:
Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 833 դ. 1800 ք.ս. վա րե լա հող,
161 դ. 480 ք.ս. խո տա տե ղի և 744 դ. 1920 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Աղ - Ղա լա (62046’50”–40026’40’’). Սեղմ ված է ﬕ փոք րիկ թե րակղ զ վրա, ր դեռ ﬓմ
են հին ամ րո ցի կար ﬕր, սրբա տաշ քա րից շին ված կի սա կոր ծան պա րիսպն բր գե րը: Թե
ամ րո ցի ﬔջ, և թե դր սը նկա տե լի են տնե րի հիﬓ ա պա տեր, սա կայն ե կե ղե ցի կամ խաչ քար բոլո րո վին չեն եր ևմ: Գ յ ղը բռնմ է 3 դ. 1232 ք.ս. տա րա ծթ յն. բնա կիչ նե րը թր քեր են, 62
տն. 218 ար., 206 իգ., ﬕա սին` 424 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պահթ յամբ: Ու նեն 335 դ. 366 ք.ս. վա րե լա հող, 376 դ. 1414 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Այ րի վանք (62045’55”–40026’20”). Զե տեղ ված է Ս ևա նա լճի ա փին` ﬕ տա փա րա կի վրա
և շատ գե ղե ցիկ տեսք նի: Գ յ ղի հա րա վա յին կող մմ, ﬕ փոք րիկ հրվան դա նի վրա բարձ րանմ է Հայր Հով հա ննա վան քը կամ Հայ րա վան քը և կամ Այ րի վան քը,25 ո րի ա ննն էլ այժմ գյղն
է կրմ:
Գ յ ղը բռնմ է 7 դ. 964 ք.ս. տա րա ծթ յն, և ոչ ﬕ շագ րավ բան չ նի, բա ցի ﬕ հին
մա տ ռից, ո րի շր ջը կան ﬕ քա նի խաչ քա րեր: Վեր ջին նե րիս վրա տա պա նագ րեր չկան, իսկ
մա տ ռի դռան ճա կա տին գրված է.
ՈԳ (1154) խաչս կանգ նե ցաւ:
Այժմ յան բնա կիչ նե րը թր քեր են, 96 տն. 380 ար., 328 իգ., ﬕա սին` 708 հո գի: Պա րապմ են երկ րա գոր ծթ յամբ: Ու նեն 596 դ. 1292 ք.ս. վա րե լա հող, և 730 դ. 672 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Է ֆեն տի - քենտ կամ Ռախ ման - քենտ (62041’15’’–40030’20”). Մի փոք րիկ, անն շան գյղ
է, ծո վի ա փին, 1 դ. 2208 ք.ս. տա րա ծթ յամբ: Բ նա կիչ նե րը շիա թր քեր են. 72 տն. 253 ար.,
226 իգ., ﬕա սին` 479 հո գի. պա րապ մն քը նյնն է. նեն 333 դ. 364 ք.ս. վա րե լա հող և 781 դ.
828 ք.ս. արո տա տե ղի:
Բղ լ - Հ սեին - Սա րաջ լ (62037’30”–40030’45”). Տե ղա վոր ված է Ս ևա նա լճի ա փին,
խճ ղ ճա նա պար հի վրա. բռնմ է 2 դ. 960 ք.ս. տա րա ծթ յն: Գ յ ղմ կան հայ կա կան ﬕ
ե կե ղե ց և ﬕ ձի թա հան քի հիﬓ ա պա տեր, ինչ պես և ﬕ քա նի գե րեզ մա նա քա րեր, ո րոնց վրա
կար դաց վմ են.
Այս է հան գիստ ﬔ լիք Ռա փա յէ լի որ դի Ռս տամ բէ կին. թվին ՌՃԲ (1653):
Այս է հան գիստ Գիւլ նա զար խա թն Օվ սան նին. թվ. ՌՃԽ (1691):
Այս է հան գիստ Շա ﬕ րին. թվին ՌՃԾԷ (1708):
Այժմ յան բնա կիչ նե րը թր քեր են. 112 տն. 338 ար., 320 իգ., ﬕա սին` 658 հո գի: Պա րապմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ունեն 551 դ. 1200 ք.ս. վա րե լա հող, 691 դ.
540 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
25
Տե՛ս նշանավոր վանքերի բաժնմ:
ԵԼԵՆՈՎԿԱՅԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
լե նով կա (62036’10” – 40033”). Տե ղա վոր ված է Ս ևա նա լճի արևմ տահ յ սի սա յին
ա փին, ﬕ տա փա րա կի վրա և ս քան չե լի տեսք նի: Բռ նմ է 26 դ. 1530 ք.ս. տա-
Ե
վա կա նա չափ խա նթ ներ ար հես տա նոց ներ: Գտն վե լով Եր ևա նից, ինչ պես և Ղա րա քի լի սայից (Ա լեք սանդ րա պո լի գա վառ) Նոր - Բա յա զետ տա նող խճ ղ վրա` նի փոս տա յին կա յա րան,
փոստ և հե ռագ րա տն: Միև նյն ժա մա նակ հա մա նն գյ ղա կան հա սա րա կթ յան կենտ րո նը
լի նե լով, նի գյ ղա կան դա տա րան և տար րա կան դպրոց: Այս տեղ է բնակ վմ այս ոս տի կա նական շրջա նի ոս տի կա նը:
Եր կ ե կե ղե ց հիﬓ ա պա տեր և եր կ գե րեզ մա նա տն, ո րոնց խաչ քա րերն տա պա նաքա րերն ար դեն գործ են ած ված շի նթ յն նե րի վրա` ցյց են տա լիս, որ հնմ ևս այս տեղ ﬔծ
բնա կթ յն է ե ղել:
Բ նա կիչ նե րը ռս ա ղան դա վոր ներ են` ﬔծ մա սամբ սբ բոտ նիկ, կան և պ րի գն ներ
ստա րա վեր ներ: Ըն դա ﬔ նը 220 տն են, 816 ար.,790 իգ., ﬕ ա սին` 1606 հո գի: Խա նթ պան ների և ար հես տա վոր նե րի ﬔծ մա սը այս տեղ ժա մա նա կա վոր ապ րող հա յեր են:
Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ, ա նաս նա պա հթ յամբ, բեռ նակ ր թյամբ և ձկ նոր սթյամբ: Ու նեն 2259 դ. 2030 ք.ս. վա րե լա հող, 1690 դ. 2020 ք.ս. ա րո տա տե ղի. 11 դ. 1240 ք.ս. էլ
բռնված է ջրով, ո րից 7 դ. 1340 ք.ս. լճի, 3 դ. 2300 ք.ս. գե տակ նե րի տակ:
րա ծթ յն: Ու նի կա նո նա վոր, լայն փո ղոց ներ, գե ղե ցիկ, քա րա շեն տներ և բա-
Սեմ յո նով կա (62033’45’’ – 40039’40’’). Տե ղա վոր ված է հա մա նն բարձ րա վան դա կի (пере-
) վրա, որ ծո վի մա կեր ևյ թից 6972 ոտ նա չափ բարձ րթ յն նի, ﬕ փոք րիկ գո գա վո րթ-
вал
յան վրա, սառ նո րակ, բազ մա թիվ աղբ յր նե րի մոտ, Ղա րա քի լի սից դե պի Նոր - Բա յա զետ տա նող
փոս տա յին ճա նա պար հի եր կ կող քին: Բռ նմ է 14 դ. 1040 ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից ﬕ այն 2 դ.
1040 ք.ս. ծածկ ված է շի նթ յն նե րով: Տ նե րը ﬔծ մա սամբ փայ տա շեն են, կղﬕնդ րով ծածկ ված,
ﬕ հար կա նի. կան և ﬕ քա նի երկ հար կա նի ներ: Բ նա կիչ նե րը Տամ բո վի նա հան գի Բեր սիխ լե պի
գա վա ռի Ու վա րո վո գյ ղից 1848 թ. աք սոր ված սբ բոտ նիկ և մա լա կան ռս ա ղան դա վոր ներ
են: Ըն դա ﬔ նը 61 տն, 257 ար., 239 իգ., ﬕ ա սին` 496 հո գի: Գ րե թե բո լորն էլ գի տեն հա յե րեն,
ո րով հետև շրջա պատ ված են հա յե րով: Ու նեն ﬕ պե տա կան, ﬕ դաս յան դպրոց:
Տե ղի բարձ րթ յան պատ ճա ռով կլի ման շատ ցրտ է, ս տի և բ նա կիչ նե րը գլխա վո րապես պա րա պմ են ա նաս նա պա հթ յամբ և բեռ նակ ր թյամբ, մա սամբ և երկ րա գոր ծթ յամբ.
ի րենց գյ ղի սահ մա նմ ցա նմ են կար տո ֆիլ, իսկ Ս խոյ - Ֆան տա նի մոտ նե ցած հո ղե րմ`
ցո րեն և գա րի: Ու նեն 250 դ. 1200 ք.ս. վա րե լա հող, 431 դ. 1148 ք.ս. խո տա տե ղի և 1409 դ. 512
ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Ա լեք սանդ րով կա, հնմ` Զեյ նալ - Աբ դին (62038’30” – 40030’38”). Տե ղա վոր ված է Ս ևա նա
լճի ա փին, խճ ղ վրա. բաղ կա ցած է ﬕ այն ﬕ փո ղո ցից և բռ նմ է 3 դ. 800 ք.ս. տա րա ծթյն, ո րից ﬕ այն 1 դ. 1200 ք.ս. է գտնվմ շի ն թյն նե րի տակ:
Այժմ յան բնա կիչ նե րը ռս ա ղան դա վոր ներ են, մա լա կան, որ գաղ թել են այս տեղ 1851 թ.,
սրան ցից ա ռաջ ե ղել են թր քեր, իսկ հին ժա մա նակ նե րմ հա յեր, ո րով հետև պա տա հմ են
խաչ քա րեր, հա յե րեն ա ղա վաղ ված ար ձա նագ ր թյն նե րով: Ըն դա ﬔ նը 38 տն են. 140 ար.,
Соседние файлы в предмете Этнография Армян