Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Ժողովրդական դեղեր
121
Գորտ նկ. ա. լս նի նո րին մա տը դնմ են գորտ ն կի վրա և յոթ ան գամ ա սմ.
Թա զա նո րը նո րեր ա,
Նո րի կտոր կո րեր ա,
Իմ աղ բե րը գթեր ա,
Պա տի տա կը տա փեր ա:
բ. Վառ վա ռե կ սի կամ ﬕ այլ սրբի մա տ ռի տակ ﬕ ձ են թա ղմ ա սե լով.
Ձն էս տեղ փջի,
Գորտ նկն էլ էս տեղ փջի:
Այս ﬕև նյն ա նեծ քը կրկնե լով, ﬕ այն ձվի փո խա րեն թաղ ված ի րի ա ն նը տա լով մսի
կտոր են թա ղմ գե տի ա փին, յոթ գա րի են թա ղմ թոն րի շրթի մոտ, գ. օ ձի շապ կից ﬕ կտոր
դնմ են հա ցի ﬔջ և տեց նմ գորտ նկ նե ցո ղին, ա ռանց նրա գի տթ յան:
Դող. ա. ﬕ ծե ծած սխտոր կա պմ են թևին, ﬕ քա նի օ րից կապ ված տե ղը ռ չմ է և ջ րա-
կալ վմ, ծա կմ են և ջ րը թա փմ, բ. տեց նմ են քա ցա խով սխտոր, շեն տնից խնդրած հաց
պա նիր, թա նե սպաս, հմ ձ` հա րե լով օ ղ ﬔջ, գ. վա խեց նմ են` վատ լր հա ղոր դե լով
կամ սար սեց նմ` սա ռը ջր ա ծե լով վրան կամ հան դեր ձի քղանց քը վա ռե լով, դ. ծանր քար են
շա լա կել տա լիս և ման ա ծմ:
Թո քախտ. Խ մմ են եփ ված ա վե լ կի ջ րը, կո վի նոր կթած կաթ, ա ռանց թյլ տա լ, որ
կթե լց հե տո գե տին դրվի:
Թյ նի դեմ. Խ մմ են կաթ, մա ծն:
Թո քե րի բոր բո քմ (սաթլ ջամ). ա. ար յն են առ նմ և լո ղաց նմ, ար գե լե լով կծ և թ թ
բա ներ տել, բ. բո քո կոչ ված ծա ղի կը ե ռաց նմ են և թե յի պես խմմ:
Լ ծե լ դեմ. ա. քա մած մած նի ﬔջ ծե ծած շիբ են ձգմ և կա պմ փո րին 2 - 3 ժամ, կրկնե-
լով 3 - 4 ան գամ, բ. տմ են ե փած ա վե լկ, փշատ, ա ղանձ (տա պա կած ցո րեն), գ. նստմ են
թոն րի կամ տա քաց րած աղ յ սի վրա, դ. լո ղաց նմ են ե րե խա յին` նա խա պես ջրի ﬔջ նոր հասած վա րնգ ձգե լով:
Խար բխ. ա. մոր փո խա նը փա թա թմ են գլխին և այդ պես քնմ, բ. խնչմ են ﬕ կտոր
շո րի ﬔջ և ձ գմ ճա նա պար հի վրա, որ ﬕ րի շը վերց նի և այս պի սով ցա վը փո խանց վի նրան:
Նյն տրա մա բա նթ յամբ մո տե նմ են ﬔ կին ծած կա բար և հան կարծ նրա գլ խը կծմ` ա սելով. Օդս վրեդ: Իսկ սա, ե թե գի տակ է` պա տաս խա նմ է. «Ջաղ ցից եմ գա լմ` գլոխս ալ րոտ է»,
այս պի սով թյլ չի տա լիս, որ հար բ խը ի րեն անց նի, գ. կա պյտ կտո րը այ րմ են և ծ խը քթին
տա լիս:
Խմ րա. ա. երբ ե րե սը կապ տմ և ռ չմ է` խմ րա է լի նմ, ի շի ա կան ջի ար յն են
քսմ, բ. կեն դա նի գորտ են կա պմ ե րե սի վրա:
Կող քա ցավ. ա. կող քին դնմ են շո րե րի ﬔջ փա թաթ ված տա քաց րած աղ յս, խփ, աղ,
բ. յա խ են կա պմ, պատ րաս տե լով այս պես. խնկն քաֆ րին (камфора) օ ղ ﬔջ լ ծմ են
և ս րա ﬔջ կա պյտ թղ թը թրջե լով կա պմ կող քին: Կամ ե զան լե ղի, խնկ, ﬔղր և քաֆ րի
ﬕ ա սին ե փմ են և ս րա ﬔջ թրջմ կա պյտ թղ թը:
Կոտր ված ոս կոր. ա. յա խ են կա պմ պատ րաս տե լով այս պես. տխ տը, ձվի դեղ ն ցը,
ա ղը, օ ղին ﬕ ա սին խառ նե լով շա ղա խմ են և շո րի վրա քսե լով, կա պմ կոտր ված տե ղի վրա:
Ութ օր շա ր նակ օ րը ﬔկ ան գամ փո խմ են:
Հա զի դեմ. ա. նա բը կա թով ե փմ են և խ մմ, բ. գի նի են ե ռաց նմ, խմմ, գ. խնձո րի
ﬔջ խնկ լցնմ, խո րո վմ, տմ են, դ. յ ղով տա պա կած սխտոր են տմ, ե. գլխ սո խը
կրա կի ﬔջ թա ղե լով, ե փմ են և տմ, զ. հմ հավ կիթ են խմմ, է. տաք ջրով լո ղա նա լիս սառյ ցի կտոր ներ են կլ տա լիս, ը. ﬔղր են տմ, թ. ձ ի, ի շի կաթ են խմմ` ա նո թի, ժ. ոտ նե րը
սա ռը ջրի ﬔջ են դնմ, ժա. կրծքին այ ծի կամ խո զի ճարպ են քսմ, ժբ. «հա ւա խոռ» կոչ ված
բյ սով, կամ սև պղ պե ղով թեյ են պա տրաս տմ, խմմ:
122
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Ձայ նը կտրվե լ դեմ. ա. խնկ են ծա մմ, բ. հմ հավ կիթ են տմ, գ. խո րո ված սոխ
են տմ, դ. տաք կաթ են խմմ, ե. բրդ են դնմ կրծ քին և թի կն քին:
Ձեռ քի ճակճ քոց. ա. ձի թապտ ղի յ ղը և այ ծի ճրա գն ﬕ ա սին խառ նե լով, քսմ են ձեռ-
քե րին, բ. ոչ խա րի դմակ, նավթ են քսմ, գ. ﬔղ րա մո մը ձե թով ե փմ են և ք սմ ձեռ քե րին:
Մա զե րը եր կա րաց նե լ հա մար. ա. յավ շան կոչ ված բյ սը կա թով ե փմ են և մա զե րին
քսմ, հետև յալ օ րը լվա նմ, բ. չո ղա նով լվա նմ են, գ. մսի ճիլ են տմ, դ. գար նա նը` կեն դանի նե րի կն (թրիք) են քսմ մա զե րին:
Մաղ ձի դեմ (жольч). ի շի կաթ նկ կոչ ված բյ սի հյ թը քա մմ են և ﬕ մատ նո ցա չափ
ա ծմ ﬕ բա ժակ կա թի ﬔջ` խմմ:
Մատ նա շնչ. Մա տի ծայրն ռ չմ է և ցա վմ: ա. կա պմ են ծե ծած սխտոր, բ. կա պյտ
թել են անց կաց նմ ռած տե ղի ﬕ ջով, գ. ծե ծած խր մա, շա քա րով հն ցած խմոր, ﬕ ա սին շաղա խած հավ կիթ, ալ յր և շա քար ձե թով ե փած սոխ են դնմ մա տին, դ. այ ծի լե ղ ﬔջ են դնմ
մա տը 3 - 4 ժամ, ե. կո վի պնչի ﬔջ են կո խմ մա տը:
Մեջ քա ցավ. ա. ﬔջ քին պ լիկ (банка) են գցմ, այ սինքն ﬕ կտոր թղթ են վա ռմ պ լի-
կի ﬔջ` և բե րանք սի վայր ամ րաց նմ ﬔջ քին, բ. յա խ են գցմ: Յա խն լի նմ է կամ ձե թով եփ
տված ծա մոն, կամ օ ղի, քաֆ րի և ման րած խնկ: Յա խն դնմ են թղթի վրա քսած և ան փո խել
պա հմ են թ օր, գ. ﬔջ քը ﬔր սմ են (մա սաժ են ա նմ):
Մկ նա տամ. ա. ա լաք լնգ կոչ ված ﬕ ջա տը չո րաց նմ են, փո շիաց նմ, կա թի սե րով շա-
ղա խմ և ք սմ մկնա տա ﬕ վրա, բ. բրնձից յղ են հա նմ քսմ, գ. ռե ն ճյ ղե րի հյթն
են քսմ, դ. շա քա րի թղ թը վա ռմ են, բա ժա կը բռնմ ծխի վրա և ս տաց ված մ րը քսմ
մկնա տա ﬕն, ե. ա ռա վո տը ա տա ﬕ կեղտ են քսմ:
Մո լո քոր. ա. սա ռը ջրով լո ղաց նմ են և մա զոտ շա պիկ հագ նմ, բ. փա թաթ վմ են ջե-
ջի ﬕ ﬔջ և ﬕ չո րեք մտ, ր բաթ մտ և կի րակ մտ գի շեր ծած կա բար գնմ, թա վալ վմ ﬕ
այն պի սի տան կտ րին, ո րի տե րը ե րեք ան գամ է ա մս նա ցել:
Մր սա ծի. ա. տաք ջրով լո ղաց նմ են և տաք ան կող նմ պառ կեց նե լով` քրտնեց նմ, բ.
պղպե ղով և կի նա մո նով պատ րաս տած թեյ կամ պղպե ղով օ ղի են խﬔց նմ, գ. լ ծո ղա կան են
տա լիս, դ. մրսե լց կամ տեն դից ռած փո րը բժշկե լ հա մար ի շի կաթ նկ բյ սի հյ թից ﬕ քիչ
ա ծմ են կա թի ﬔջ և խ ﬔց նմ:
Մրս կո տթ յան դեմ. Ու ռի կամ կա ղամ բի տերև նե րով ծած կմ են ﬔրկ մար ﬕնն ամ բող-
ջա պես` տաք ան կող նի ﬔջ պառ կեց նե լով: Հի վան դը նախ սոս կմ է և ա պա սաս տիկ քրտնմ:
Հո դա ցա վի դեմ. Այս հի վան դթ յ նը գա վա ռմ չա փա զանց տա րած ված է` բնա կա րան-
նե րի խո նա վթ յան պատ ճա ռով և կոչ վմ է քա ﬕ. ա. Ճահ ճա յին որ դեր ա ծե լով հա մա չափ օ ղ
ﬔջ 40 օր պա հմ են, ﬕնչև որ որ դե րը լծ վմ են. ա պա սրա նով շփմ են քա մոտ տե ղե րը, բ.
կար ﬕր պղպե ղը չո րաց նմ, ման րմ են և օ ղ ﬔջ ա ծե լով քսմ են մարﬓ ին և կախ վմ հով
թո նի րը, գ. գար նա նը ե ղին ջով ծե ծմ են ﬔրկ մար ﬕ նը, դ. քա մոտ տե ղի ﬕ կե տի վրա սնկան
ծա ղիկ են դնմ, որ վերք գո յաց նի և շա րավ քա շի: Վեր քը փա կե լ հա մար քսմ են կա թի սեր
և ա նա լի կա րագ:
Շան կծա ծի. ա. լո բին կի սմ և դ նմ են կծած տե ղի վրա, բ. նավ թով հն ցմ են ալ յ րը
և կա պմ վեր քի վրա և կամ ղ ղա կի նավթ քսմ, գ. սպի տակ շի բը կա թով ե ռաց նմ են և ք սմ
վեր քին, գ. կծող շան մա զը իր տի րոջ խմո րի հետ շա ղա խե լով դնմ են վեր քի վրա:
Շ փանց լի նել (угагрь). ա. օ շա րակ են խմմ, բ. գլխին տաք ջր են ա ծմ, գ. ճա կա տին
սոխ են կա պմ:
Կա տա ղած շան կծա ծի դեմ. ա. շա նը սպա նմ են, ﬔջ տե ղից կի սմ և կծ վա ծին բե րմ
դ իա կի ﬔջ տե ղով անց կաց նմ, բ. կե մով (ջով, խո տե թոկ) կա պմ են ﬔջ քը և տա նմ Էջ ﬕածնի գա վա ռի Փար պի գյ ղը` խտ, գ. չեն թյլ տա լիս կծված օ րը ﬕնչև լյս քնի, դ. վայ րի ﬔ ղն
Ժողովրդական դեղեր
123
սպա նմ են, տրո րմ, գա ր ալ յ րի ﬔջ շա ղա խմ, ﬕ գնդակ շի նմ և կլ տա լիս, ե. ե թե
նկա տմ են, որ ա զատ վե լ չէ` տան ջան քը կար ճե լ նպա տա կով եր դի կից մո խիր են մա ղմ
վրան, որ շ տով խեղդ վի:
Օ ձի կծա ծի դեմ. ա. կծած տե ղից փոքր - ինչ բարձր կա պմ են, որ թյ նը չտա րած վի: Հե-
տո կեն դա նի հա վի հե տյ քը դնմ են կծած տե ղին: Հա վը սատ կմ է, րիշն են դնմ, ﬕնչև որ
այևս չեն սատ կմ, բ. կծված տե ղին թթ մա ծն են քսմ, գ. գե տի նը փո րմ են և կծ ված տե ղը
5 - 6 ժամ թա ղմ այդ տեղ, դ. ա ծե լիով կծված տե ղը կտրա տմ են (չրա տմ), ար յն է գա լիս,
ա պա թա նով կամ մա ծ նով լվա նմ են:
Շիլ աչ քը ղ ղե լ հա մար ջրա ղա ցի պտտող քա րի վրա դնմ են յոթ ճյղ նե ցող ﬕ
վառ ված ճրագ և շիլ աչք նե ցո ղին աչ քե րը կա պած մո տեց նե լց հե տո` հան կարծ բաց են ա նմ:
Ու ռած ծծին. ա. տզրկ են կպցնմ, բ. հաց պա նի րը ե փմ են կա թով և ծ ծի վրա կա-
պմ, գ. սառն ա վազ են դնմ ծծի վրա:
Ու ռց վոր (водянка, ջրգո ղթ յն). Խ ﬔց նմ են ե զան լե զ կոչ վող բյ սից պատ րաս-
տած թեյ, կաթ` կա թեց նե լով ﬔ ջը ի շի կաթ նկ կոչ ված բյ սի հյ թից ի նը կա թիլ` յ րա քանչ յր
բա ժա կին:
Ջարդ ված (ушибь). ա. զխմված տե ղի վրա կա պմ են ﬕ նոր մոր թած հավ, նա խա պես ջախ-
ջա խե լով, բ. նոր մոր թած ոչ խա րի մոր թին տաք - տաք փա թա թմ են ջարդ ված տե ղին, գ. խնկով,
օ ղիով և քաֆ րով յա խ են պատ րաս տմ, ﬕ ա սին շա ղա խմ և կա պմ ջարդ ված տե ղի վրա:
Սր տա ցավ. Ուր ցից պատ րաս տած օ ղի են խմմ ա նո թի:
Վա խե ցա ծին. ա. վա խե նա լն պես ﬕ զմ են և ﬕ ափ խմմ, բ. դեռևս լյ սը չբաց ված,
լռ ﬕ ա մա նով ջր են տա նմ դռնե դռ ման ա ծմ և յոթ տան գ թա նի շղթա ﬔ ջը թրջմ, գ.
ﬕ չո րեքմ տի, կամ ր բաթմ տի և կամ կի րակմ տի ե րե կո վա խե ցա ծին լռե լայն տա նմ են ոչ բնական մա հով ﬔ ռած կամ ﬕ թր քի գե րեզ մա նի վրա, ձեռ քերն ոտ նե րը ի րենց հետ վերց րած
ջրով լվա նմ և ջ րի ա մա նը, որ սո վո րա բար խե ցի է լի նմ, կոտ րմ են նյն գե րեզ մա նի վրա և
ետ դառ նմ, դ. վախ բռնող կա նանց վա խը բռնել են տա լիս:
Տե ռա տե սթ յան դեմ. Ուղ տի ﬔզ են խմմ:
Ցր տի տա րա ծի. ա. գե տի նը փո րմ են, ձեռ քերն ոտ նե րը ﬔ ջը դնմ, հո ղով ծած կմ
և ձեթ ա ծմ վրան, բ. պառ կեց նմ են գո ﬔ շի տաք թրի քի ﬔջ, գ. հի նա են քսմ ցրտի տա րած
տե ղին, դ. բող կը փո րմ են, ձեթ լցնմ, ե փմ և կա պմ ցրտի տա րած տե ղին:
Ցր տից ռած վերք. ա. կտա վա տը կա թով շա ղա խմ են, թխմ և տաք - տաք կա պմ
վեր քի վրա, բ. փի փեր թը և սո խը ﬕ ա սին ե փմ են և կա պմ վեր քի վրա, գ. նյն կերպ դնմ
են կա թով ե փած ա վե լկ, որ «պի լի մաստ» է կոչ վմ:
Փո րա ցավ. ա. հաց պա նիր կոչ ված բյ սը կա թով սո խով ե փմ են և տաք - տաք կա-
պմ փո րին, բ. նյն կերպ գոր ծադ րմ են կտա վա տը` կա թով ե փե լով, գ. նստեց նմ են տաք
սա լի, աղ յ սի կամ թոն րի շրթի վրա, դ. ա վե լ կը ե փմ են և ջ րը խմմ:
Քա րի խփե լց ա ռա ջա ցած վերք. Խան ձր են ա նմ, այ սինքն ﬕ կա պյտ կտոր խան-
ձմ են, լցնմ ձե թի ﬔջ և ﬕ շո րի վրա քսե լով, կա պմ վեր քին:
ՄԱՀ, ԹԱՂՄ ԵՎ ՄԵՌԵԼՈՑ
որ - Բա յա զե տի ժո ղո վրդն էլ խոր հա վա տմ է ճա կա տագ րին, այս պատ ճա ռով
և ոչ այն քան բժշկթ յան, որ քան սրբե րի ﬕ ջամ տթ յան և կա խար դթ յան են
Ն
Հա զա րա փրկչի կամ ﬕ այլ մա սնք բե րի հի վան դին համ բ րել տա լ կամ բժշկթ յան ա վե տարան կար դա նրա գլխին և կամ ե կե ղե ցմ, ժա մա սա ցթ յ նից հե տո ծա ն ցմ ա նի` նրա ծանր
հի վան դթ յան մա սին և խնդ րի ժա մա վոր նե րին «Տէր ո ղոր ﬔա» ա սել, նրա հա մար բժշկթ յն
հայ ցել: Երբ այս ﬕ ջոց նե րը չեն օգ նմ, պառ կեց նմ են հի վան դին ﬕ սայ լի վրա և ﬕ ոչ խար
ա ռած գնմ մո տա կա զո րա վոր սրբե րից ﬔ կի դ ռը, մա տաղ ա նե լ և բժշ կթ յն հայ ցե լ,
նրա հան դեր ձից ﬕ կտոր կտրմ են և կա պմ սրբ հա մար ված ծա ռի ճյ ղե րից, որ պես զի նրա
հի վան դթ յ նը այդ տեղ կապ ված ﬓա և կամ նրա շա պի կը հա նմ` տա լիս են ﬕ աղ քա տի, որպես զի այս պի սով նրա հի վան դթ յ նը սրան փո խադր վի:
Թե քա ղա քմ և թե գյ ղե րմ կան ﬕ քա նի տի րա ց ներ քա հա նա ներ, ո րոնք «գիր են
ա նմ», «ան ճար» հի վանդ նե րին ա ռող ջաց նե լ:
Հի վան դթ յան ժա մա նակ թե հի վան դը և թե նրա շրջա պա տող նե րը շատ սնո տ իա պաշտ
են դառ նմ, և աշ խա տմ են ա ﬔն ﬕ բա նից գ շա կ թյն ա նել. այս պես` ե թե բն բվա կամ
ագ ռա վը կռռա հի վան դի տան մոտ, հաﬖ ա քա ղա ղի պես կան չի, այս նշան է, որ հի վան դը ﬔռ նել է. ե թե նա, հի վան դը, հա ճախ տե ղը փո խի` նշա նա կմ է, որ մահ վան հրեշ տա կը նրան եր ևմ
է, ե թե ե րա զմ ննջեց յալ նե րից տես նի, կամ զա ռան ցան քի ﬔջ ննջեց յա լի ա նն տա` նշա նա կմ
է, որ ննջեց յալ նե րը նրան կան չմ են: Ե թե շա ր նակ նա պճխմ է քի թը` այդ նշա նա կմ է, որ
հո գին դրս է գա լ:
Գ շա կե լ հա մար, թե հի վանդն ա ռող ջա նա լ է թե ոչ, ﬕ ա մա նով ջր են տա լիս նրան
խﬔ լ և ﬓ ա ցած ջ րը սրսկմ ﬕ որ ևէ կեն դա ն, հա ճախ շան վրա. ե թե սա սոս կմ է, դո ղմ,
այդ նշա նա կմ է, որ հի վան դը ﬔռ նե լ է:
Երբ հի վան դը ցան կթ յն է հայտ նմ տես նե լ ﬕ որ ևէ սի րե լի անձ նա վո ր թյան, նրան
ան ﬕ ջա պես կան չմ են, և ե թե նա հե ռ լի նե լով, չի կա րող հաս նել` նրա հա գս տից ﬕ որ ևէ
բան բե րմ, ձգմ են սրա ե րե սին, որ պես զի «կա րո տը առ նե» և հան գիստ ﬔռ նի:
Երբ մո տե նմ է հո գե վար քը` հրա վի րմ են քա հա նա յին, որ նրան սրբ թյն տա, որ պես-
զի նա «ա նօ րենք չﬔռ նի»:
Եր բեﬓ, կա ﬔ նա լով հե տաձ գել մահ վան րո պեն, սաս տիկ աղ մկ են բարձ րաց նմ, հրա-
ցան ար ձա կմ, որ պես զի «հո գե դարձ» լի նի: Այս պի սին ե րեք կամ յոթ օր դար ձյալ ապ րմ է:
Ե թե հի վան դը հեշ տթ յամբ է հո գին ա վան դմ, ա սմ են ար դար է ե ղել, իսկ ե թե եր կար
չար չար վե լց հե տո` ﬔ ղա վոր:
Ար դար մար դ հո գին առ նմ է Գաբ րիել հրեշ տա կը, հրե ղեն ս րը ձեռ քին բռնած և ﬕ
վարդ տա լով հի վան դին, իսկ ﬔ ղա վոր մար դ հո գին առ նմ է չար հրեշ տա կը` «գրո ղի գզրի»
ղեկ ցթ յամբ: «Գ րո ղի գզի րը» ﬕ չար պա ռավ է լի նմ, որ ղեկ ցմ է «գրո ղին», այդ չար հրեշ-
դի մմ` օր հա սը փոքր - ինչ հե տաձ գե լ: Այս պես` խնդրմ են քա հա նա յին, որ
102
102
Բացի ինձնից, իմ խնդրով նյթեր հավաքեց այս մասին նաև պ. Ռ. Ազատյանը:
Մահ, թաղմ և ﬔռելոց
125
տա կին, և ցյց տա լիս հի վանդ նե րի տնե րը: Մո տե նա լով հի վան դին` չար հրեշ տա կը եր կա թե տաքա ցած շշի ﬕ հար վա ծով հա նմ է հի վան դի ար յ նա թա թախ հո գին և վար դի փո խա րեն փշ
տա լով նրա ձեռ քը` հե ռա նմ:
Մի 86 տա րե կան պա ռավ կին պատ մմ էր, թե ին քը տե սել է իր ա մս ն հո գ եառ հրեշ-
տա կին, բարձ րա հա սակ ա րե գակ նա փայլ. նրա ճա ռա գայթ ներն ղիղ իր աչ քե րին են ըն կել,
ս տի և չի կա րո ղա ցել եր կար նա յել. ծած կել է աչ քե րը և երբ ﬕ քա նի րո պեից հե տո բա ցել`
ա մս նն ար դեն ﬔ ռած է գտել: Նյն պա ռա վը տե սել է նաև իր սկես րոջ հո գեառ հրեշ տա կին,
սա կայն սա մար դա կերպ չի ե ղել, այլ ﬕ գնդ վառ կրակ:
Հո գին ա վան դե լց հե տո մո տիկ նե րը թափ վմ են վրան, համ բ րմ և բարձ րա ձայն լա-
լիս:
Ե թե ﬔռ նո ղի աչ քե րը բաց են ﬓա ցել, ա սմ են թե աշ խար հից դեռ չէ կշտա ցել, և աշ խա-
տմ են փա կել: Ձեռ քե րը խա չաձև դնմ են կրծքին և վեր մա կով ծած կմ, ան ﬕ ջա պես խնկ
ծխմ:
Ե թե մա հը գի շերն է պա տա հմ, տնե ցի նե րը այլևս չեն քնմ և նյ նիսկ քնած նե րին էլ վեր
են հա նմ, որ պես զի «հրեշ տա կա կոխ» չլի նեն:
Կա րել վյն չափ վաղ հրա վիր վմ է քա հա նան ննջեց յա լի վրա հո գոց ա սե լ. ո րից հե տո
հա նմ են ննջեց յա լի շո րե րը, ոտ նե րը ղ ղմ, ﬕ թե լով նրա հա սա կը չա փմ, որ նրա հա ﬔ մատ
դա գաղ պատ վի րեն, ո րով հետև հա վա տմ են, որ ե թե դա գա ղը փոքր - ինչ ﬔծ լի նի` տնե ցի նե րից
շ տով ﬕ րիշն էլ կﬔռ նի:
Ընդ հան րա պես զգ շա նմ են կեն դա նի մարդ կանց հա սա կը ﬕ որ ևէ չա փով և մա նա-
վանդ` թե լով չա փել, ո րով հետև սո վո րա բար ﬕ այն դա գաղ պատ վի րե լ ժա մա նակ են չա փմ:
Ս րա հմ կամ ﬕ սեն յա կմ, ո րի հա տա կը տախ տա կած չէ, ﬕ փոս են փո րմ, կող քե րին
եր կ քար դնմ և ս րանց վրա ﬕ լայն տախ տակ ձգմ: Ա պա ա ռանց ﬕ որ ևէ ձևա կա նթ յան,
որ ըն դն ված է րիշ գա վառ նե րմ, ﬕ կաթ սա մա քր սա ռը ջր բե րմ, դնմ են փո սի մոտ
և հ րա վի րմ քա հա նա յին` օրհ նե լ: Այս ծե սը կա տա րե լց հե տո` ննջեց յա լին, ե թե տղա մարդ է`
ժամ հա րը կամ րիշ տղա մարդ, իսկ ե թե կին` պա ռավ կա նայք, լո ղաց նմ են: Ա վե լա ցած ջրով
լվա նմ են ի րենց ձեռ քերն այդ տան ﬔջ գտնվող բո լոր կա նայք, որ պես զի աշ խար հի «ցավ
չո ռից» ա զատ վեն: Միև նյնն ա նմ են նաև «հրեշ տա կա կոխ» ե ղած նե րը, այ սինքն հան գց յա լի
հո գին ա վան դած ﬕ ջո ցին քնած ե ղող նե րը, որ պես զի ա զատ վեն հի վան դթ յ նից:
Փո սը` ո րի ﬔջ թափ վմ էր ննջեց յա լի վրան ա ծած ջ րը` հո ղով լցնմ են, և վ րան յոթ օր
շա ր նակ ձե թի ճրագ վա ռմ, ո րով հետև հա վա տմ են, որ հրեշ տա կը յոթ օր շա ր նակ այդ
փո սի վրա կանգ նած` պա հա պա նի դեր է կա տա րե լ:
Լո ղաց նե լց հե տո ննջեց յա լին տա նմ են ﬕ ա ռան ձին սեն յակ և հա սա րակ կտա վով պա-
տա նմ. ﬕ պարկ կա րմ` անց նմ վրան և ﬕայն ե րե սի տե ղը բաց թող նմ: Քա հա նան պատան քի ա վե լա ցած կտո րից` որ «ըլ ջըկ» է կոչ վմ, ﬕ գո տի և ﬕ խա չաձև վար շա մակ է պատ րաստմ և իր ձեռ քով գո տին կա պմ ննջեց յա լի ﬔջ քին վար շա մա կը դնմ ե րե սին:
Պա տան քի ա վե լա ցած կտո րը ﬕ քա նի օր հա ցա տան սյ նե րից ﬔ կի վրա քաշ ա նե լց
հե տո տա լիս են ննջեց յա լին լո ղա ցող նե րին:
Պա տան քած ննջեց յա լին գյ ղե րմ փա թա թմ են ﬕ կտո րի ﬔջ և դ նմ հա սա րա կաց
նա ժի ﬔջ, իսկ քա ղա քմ, դա գա ղի ﬔջ և «ե րես քա շով», «վա ռով» ծած կմ: Ե րե խա յի ե րես քա շը
լի նմ է ﬕ գ նա վոր թաշ կի նակ, աղ քատ մարդ կան ցը` ﬕ քա նի ար շին չիթ, իսկ հա րստ նե րինը` ﬔ տաք սե կամ թա վի շի գ նա վոր կտոր: Այս ե րես քա շը թա ղե լիս վերց նմ են և ղար կմ
քա հա նա յին` իբրև նվեր, ո րից շատ ան գամ նա շր ջառ է կա րել տա լիս իր հա մար:
Դա գա ղը շի նմ են հա սա րակ տախ տակ նե րից և ներ քստ սպի տակ ﬕտ կա լով պա տմ,
իսկ ար տա քստ, ե թե ե րե խա յի կամ ե րի տա սար դի հա մար է` կա նա չա գյն, ե թե ﬕ ջա հա սա կի`
կար ﬕր, իսկ ե թե ծե րի` սև գյ նի կտո րով ծած կմ նեղ ժա պա վեն նե րով զար դա րմ:
Թարմ ծա ղիկ նե րով դա գա ղը զար դա րե լը կա թե քա ղա քմ և թե գյ ղե րմ:
Քա ղա քմ հա րստ նե րը ննջեց յա լին հան դերձ են հագց նմ, ընտ րե լով նրա հան դերձ-
126
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
նե րից ա ﬔ նա լա վը, ﬓա ցած հան դերձ նե րը ե րեք օ րից հե տո լվա նմ են տա լիս` փո խանն
շա պի կը ժամ հա րին կամ ննջեց յա լին լո ղաց նող կնո ջը, իսկ մյս նե րը` քա հա նա յին: Այս տր քը
կոչ վմ է «կո ղո պտ»:
Հետզ հե տե բա րե կամ և ազ գա կան կա նայք խմբվմ են ննջեց յա լի տա նը, և երբ դա գա ղը
դնմ են սեն յա կի ﬔջ տե ղմ, ե րե սը դե պի ար ևելք դարձ րած ոտ նե րի գլխի մոտ կե րոն ներ
կամ մո ﬔր վա ռմ, տնե ցի նե րը շրջա պա տմ են սկսմ ող բալ:
Թե գյ ղե րմ և թե քա ղա քմ կան հայտ նի «գովք» ա սող կա նայք, ո րոնք նստմ են
ննջեց յա լի սնա րի մոտ, լա լիս և բարձ րա ձայն ող բեր կամ «գովք» ա սմ:
Մ յս կա նայք կա տար յալ լռթ յամբ լսմ են ող բը, և երբ ﬕ տ նը ա վարտ վմ է` խմբո վին
«վա~յ, վա~յ» են ա նմ և լա լիս:
Ա հա ﬕ քա նի «գով քեր»:
Ա մս ն վրա
Ախ իմ գլխա ւոր ջան,
Մենծ տա ն տէր ջան,
Մանտր բա լէ քի տէր ջան,
Տն հա րի տն, ար ևիդ ղր բան:
Չար ս - բա զա րիդ ղր բան,
Գա լած ճամ բէ քիդ ղր բան,
Մեռ նիմ էդ չի նա րի բո յիդ,
Որ հի մա դար ցել ա մէ յիդ (դ իակ):
Գ րո ղի լ սը քոռ նար,
Աշ խարքն էլ հ րիշ մարդ չկա՞ր,
Քոռ ցած լ սը հա մա քե՞ տե սաւ,
Վայ մտ (յոյս) ա պա ւա (ա պա ւէն) ջան, ջան, ջան:
Շատ իր ապ րել աշ խա րիս վրէն,
Մանր բա լէ քիդ րա խ թէ նը տէ սէ.
Որ նրանց վիզն էլ իﬓ խետ զա նիր,
Ձեռք ներս ծոց ներս ա նօ թի թո ղիր:
Տն ա րի, մարդ ջան, ջան, ջան,
Նա մ սիդ ղր բան, ջան, ջան,
Թա սի բիդ մա տաղ, ջան, ջան,
Ղէյ րա թիդ ﬔռ նիմ, ջան, ջան:
Ճ ժերն ա նօ թի են` հաց կ զեն,
Հո՞ւստ տամ, ձէն ա րա, քա - ջան,
Հն չի ﬔ զի թո ղիր խլղի մխ տէ ջի,
Վզ ներս ծ ռը, փոր ներս ա նօ թի:
Մահ, թաղմ և ﬔռելոց
Որ դ վրա
Այ իմ նխշն գառ ջան,
Իմ չի նը րի ծառ ջան,
Քեզ էլ ﬔռ նիմ, քո բո յին էլ,
Քեզ էլ ղր բան, քո յըշ կէ րին
Քո պստի բէր նին ղր բան,
Վայ իմ եղ նիկ բա լա ջան,
Վայ իմ ջը հէլ ջի վան ջան,
Իմ թա զա թա քա ւոր ջան:
Ախ չիկ ի ջո կմ որ քե պսա կի,
Ն շա նի ման նի կը քաղ քից ի բե րմ,
Կա նաչ կար ﬕր կօս պանտ ի
Բը հո՞ւր ա նա ղա րի զռ նի ձէն չեմ լսմ:
Յաշ կէրդ բաց, բա լա ջան,
Ժամ են տա նմ, ոտ նե րիդ ղր բան,
Էն ճար տար լի զ իդ ղա լա դին ղր բան,
Հն չի լռ ե ցիր, հնչի չես խօ սմ:
Ել վեր տես` ղո նախ են է կէ,
Խի նա ենք դրէ, նա բօխտ են տա լմ,
Ել շո րերդ խա քի, գի լաբդ (վար դե ջր) ցա նենք
Տա նենք ժա մը պսա կենք բե րենք:
Ախ խնա ﬕ ջան, հա րի տես բա լիս,
Պ սա կի շո րե րը խաք ցը րեր եմ,
Ան դռ ա նա կոշ կա (ան պա տ հան) հո րի մէջ դրէ,
Տես բա լէս ինչ քաֆր մօր ա ռաստ է կէ:
Եա րաբ ի սա նից էլ ար սըզ բան գլնի,
Հէ քց մէ կէլ օր էս հմէ նը պտի հնցնի,
Վայ ես ի մա՞լ մոռ նամ իմ ա զիզ բա լին,
Վայ խո ղը գլխիս, փո շին ար ևիս...
103
էլ:
104
կա պմ,
127
Սո վո րա բար ննջեց յա լին ﬕ օ րից ա վե լի տա նը չեն պա հմ, այլ տա նմ են ե կե ղե ցի և
դ նմ կամ ե կե ղե ցմ և կամ սրա մոտ, և հա տկ այս նպա տա կով շին ված ﬕ սեն յա կմ, որ կոչվմ է «ﬔ ռե լա տն»:
Այս գա վա ռմ կա նայք չեն ղեկ ցմ ննջեց յա լին ոչ ﬕ այն ե կե ղե ցց ﬕնչև գե րեզ մա նա-
տն, այլև տա նից ﬕնչև ե կե ղե ցի: Դ իա կառք ոչ քա ղա քմ և ոչ գյ ղե րմ չկա. դա գա ղը տա նմ
են տղա մար դիկ կամ սե րին դրած և կամ ձեռ նե րին բռնած: Սո վո րա բար դա գա ղի ե րե սը բաց
է լի նմ, և դա գա ղի խ փը ﬕ մարդ գլխին դրած` տա նմ է ա ﬔ նից ա ռաջ: Ս րան հետ ևմ են
տի րա ց նե րը և քա հա նա նե րը, ա պա չորս մարդ` դա գա ղը բռնած և ի վեր ջո տղա մարդ հ ղարկա վո րող ներ` շրջա պա տած սգա վոր նե րին:
Ընդ հան րա պես չա փա հաս ննջեց յա լի հա մար պա տա րագ են մա տ ցել տա լիս և ա պա թա-
ղմ: Պա տա րա գի ժա մա նակ ննջեց յա լը դրված է լի նմ ե կե ղե ցմ, կամ հա տա կին և կամ սև
ծած կո ցով ծածկ ված ﬕ սե ղա նի վրա, ե րե սը դե պի ար ևելք ղ ղած: Գլ խի և ոտ քե րի մոտ վառ վմ
են կե րոն ներ: Հա րստ նե րը վա ռել են տա լիս ե կե ղե ց ջա հի մո ﬔ րը ևս: Պա տա րա գի ﬕ ջո ցին
103
Աչքերին:
104
Էի:
128
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
բա ժա նմ են «պաշ տո նե քը». ննջե ց յա լի բա րե կաﬓ ե րից ﬔ կը, ձեռ քին մո ﬔր դրամ դար սած
ﬕ մա տ ցա րան, ծխա տեր քա հա նա յի ա ռաջ նոր դթ յամբ բա ժա նմ է քա հա նա նե րին ﬕ - ﬕ
մոմ և 20 - 50 - ա կան կո պեկ, պա տա րա գիչ քա հա նա յին` ﬕ ռբ լի և տի րա ց նե րին 5 - 10 - ա կան
կո պեկ: Պա տա րա գի ա վար տին պա տա րա գիչ քա հա նան մո տե նմ է դա գա ղին և «հոգ վոց»
ա սմ: Եվ դառ նա լով դե պի ննջեց յա լի մո տիկ ազ գա կան նե րը` ﬗի թա րմ ա սե լով. Սրբ հո գով
ﬗի թա ր էք: Միև նյ նը ա սմ են նաև հ ղար կա վո րող նե րը:
Պա տա րա գի ա վար տին, որ տե ղի է նե նմ ժա մը 9 - 10 - ին, ո րով հետև ﬕշտ ա ռա վոտ յան
ժա մա սա ցթ յան կից են ա նմ, հ ղար կա վո րող նե րը ցրվմ են, իսկ ﬕ քա նի սը տան քա հա նայի հետ սգա վոր նե րին տա նմ են տն:
Ճա շից հե տո սգա տն հա վաք ված կա նայք սգա վոր կա նանց տա նմ են ե կե ղե ցի` հրա-
ժեշտ տա լ ննջեց յա լին: Այս տեղ կրկին սկսվմ է սար սա փե լի կո ծը և «գով քը», ո րից հե տո բո լորը վե րա դառ նմ են սգա տն:
Ժա մը 3,5 - 4 - ին սկսմ են զանգ տալ հա տիկ - հա տիկ, ﬕ այն ﬔծ զան գը խփմ են ﬕ ան-
գամ, սպա սմ ﬕնչև ձայ նը կտրվի, հե տո կրկին խփմ, այս պես շա ր նա կմ են 5 - 10 րո պե:
Այս ե ղա նա կից բո լո րը հաս կա նմ են, որ «ﬔ ռե լի զանգ են տա լիս»: Հ ղար կա վո րող նե րը հավաք վմ են ե կե ղե ցի, գա լիս են սգա վոր տղա մար դիկ քա հա նա յի և մո տիկ նե րի ղեկ ց թյամբ:
Սկ սմ են կա տա րել թաղ ման կարգ, ո րի ժա մա նակ բո լոր ներ կա ե ղող նե րին մո ﬔր են բա ժա նմ
և ս րանք վա ռած բռնմ են: Ա պա ﬕև նյն կար գով տա նմ են գե րեզ մա նա տն: Ճա նա պար հի
վրա գտնվող տնե րից մար դիկ դրս են թափ վմ, որ ի րենց «ցաﬖ չո ռը» ﬔ ռե լը հե տը տա նի:
Մա նա վանդ հի վանդ նե րը աշ խա տմ են ﬕ կերպ դրս պրծնել: Շատ ան գամ սրանք թե լով չափմ են ի րենց հա սա կը թե լը ղար կմ դա գա ղի ﬔջ դնե լ, որ պես զի ի րենց «ցաﬖ չոռն»
էլ թե լի ﬕ ջո ցով փո խանց վի ﬔ ռե լին:
Գե րեզ մա նը փո րմ են ազ գա կան ննջեց յալ նե րի մոտ, 2 - 3 ար շին խո ր թյամբ: Գե րեզ-
մա նա հատ նե րը, որ սո վո րա բար ժամ հա րը կամ աղ քատ մար դիկ են լի նմ, վար ձատր վմ են
ննջեց յա լի ﬕ քա նի հնո տի նե րով և եր կ ան գամ ճա շի են հրա վիր վմ:
Թաղ ման ե կե ղե ցա կան կար գը կա տա րե լց հե տո հ ղար կա վո րող նե րը մո տե նմ են
սգա վոր նե րին և ն րանց ձեռ քը սեղ ﬔ լով ա սմ. «Սրբ հո գով ﬗի թա րվեք»: Ս րանք էլ հրա վիրմ են սրանց հենց գե րեզ մա նի մոտ պատ րաս տած սե ղա նից ﬕ բա ժակ օ ղի խﬔլ և ﬕ քիչ չոր
ﬕրգ տել: Բո լո րը գրե թե ﬕ ա տե սակ բա րե մաղ թմ են. «Աստ ված հո գին ﬗի թա րե, հե տի դատաս տա նը քաղցր ա նա»:
Ս րա նից հե տո կամ վե րա դառ նմ են ե կե ղե ցի և ե րե կո յան ժա մա սա ց թյ նից հե տո, կամ
ղ ղա կի, գնմ սգա տն` հո գ հաց տե լ: Մա տ ցմ են բոզ բաշ և փ լավ, եր բեﬓ նաև թարմ
ձկ և խաշ լա մա (յ ղի ﬔջ կարմ րաց րած ﬕս): Հո գ հաց տող նե րի թի վը չա փա զանց ﬔծ է
լի նմ, ո րով հետև բա ցի հ ղար կա վո րող նե րից գա լիս են նաև գրե թե բո լոր աղ քատ նե րը: Եվ ե թե
ﬕ որ ևէ բա րե կամ կամ հար ևան չի գա լիս հո գ հաց տե լ, նրա տնն են ղար կմ ﬕ ա ման
բոզ բաշ և 2 - 3 հատ հաց: Ոչ ﬕ բա րե կա ﬕ չեն մո ռա նմ, մա նա վանդ որ սրանք էլ ﬕնչև այդ հոգ հա ցը սը գա - սե ղան են ղար կմ ի րենց, ո րով հետև ﬕնչև այդ ժա մա նակ սգվոր նե րը սիրտ
չեն նե նմ ի րենց հա մար ﬕ որ ևէ բան պատ րաս տե լ: Ս գա սե ղա նը բաղ կա ցած է լի նմ փլավից, ձկից, խաշ լա ﬕց, իսկ պաս օ րե րին` լո բիից, սի սե ռից, բո խց և ﬕ քա նի շիշ օ ղի գի նց:
Թաղ ման երկ րորդ օ րը քա հա նան գա լիս է ննջեց յա լի տնե ցի նե րին «սգից հա նե լ», այ-
սինքն ﬕնչև այդ օ րը տա նը նստած սգա վոր տղա մարդ կանց շ կա տա նե լ: Մ իա նմ են նաև
մո տիկ բա րե կաﬓ ե րը և մտ նե լով ﬕ գի նե տն, գի նի և օ ղի են պա հան ջմ ա ﬔն ﬕ բա րե կա ﬕ
հաշ վին, խմմ, ննջեց յա լի հա մար բա րե մաղ թ թյն ներ ա նե լով և եր բեﬓ բո լո րո վին հար բած
դրս գա լիս: Վեր ջին ժա մա նակ ներս քա ղա քմ քա հա նան դա դա րել է այս ծե սին մաս նակ ցե լց:
Այս ծե սից հե տո ﬕ այն տղա մար դիկ դրս են գա լիս տնից և գ նմ ի րենց գոր ծին:
Նն ջեց յա լի մո տիկ ազ գա կան կա նայք ե կած են լի նմ սգա տն և այս տեղ ﬓմ են 3 - 4 օր,
ﬕնչև որ ի րենց տեգ րա կին նե րը կամ սկե սր նե րը չեն գա լիս սգա տն, ﬗի թա րմ սգա վոր նե-
Մահ, թաղմ և ﬔռելոց
129
րին և տն տա նմ ի րենց: Հետզ հե տե գրե թե բո լոր բա րե կամ և նյ նիսկ հար ևան կա նայք գալիս են սգա տն` ﬗի թա րե լ:
Թաղ ման յո թե րորդ օ րը կա տա րմ են «այք եւ օխ տեք» («այգ և յո թը»): Հա վաք վմ են
բա րե կամ տղա մար դիկ և կա նայք, և քա հա նա յի հետ գնմ են գե րեզ մա նա տն, ր գե րեզ մա նի
վրա ե կե ղե ցա կան կար գը կա տա րե լց «լաց կո ծից» հե տո խմմ են ﬕ - ﬕ բա ժակ օ ղի` բարե մաղ - թ թյն ներ ա նե լով և վե րա դառ նմ սգա տն` ճա շե լ:
Մի քա նի օ րից հե տո կա նայք վերց նե լով ի րենց հետ ﬕ քա նի կտոր սա պոն, ﬕ քա նի ֆնտ
շա քար և ﬕ գլխի սև շալ` սգա վոր կնոջ հա մար, գա լիս են սգա տն, լվա նմ ննջեց յա լի շո րե րը,
որ պես զի կա րո ղա նան բա ժա նել և ս գա վոր նե րի գլխ նե րը` որ պես զի սգից ել նեն: Ս րա նից հե տո
ﬕ այն սգա վոր նե րը սկսմ են տա նից դրս գալ և ի րենց գոր ծով զբաղ վել:
Երբ օ տա րթ յ նից ﬕ որ ևէ ազ գա կան վե րա դառ նմ է, վերց նմ է իր հետ ﬕ քա հա նա և
ն րա հետ ﬕ ա սին այ ցե լե լով սգվոր նե րին` «հո գոց» է ա սել տա լիս:
Տար վա ըն թաց քմ ա ռա վե լա պես հետև յալ «ﬔ ռե լոց» օ րե րին օրհ նել են տա լիս ինչ պես
նոր, այն պես և հին ննջեց յալ նե րի գե րեզ ման նե րը. Համ բարձ ման չո րեք շաբ թի օ րը, Բա րե կեն դանի հինգ շաբ թի օ րը` ջրօրհ նէ քի եր կ շաբ թի օր վա փո խա րեն, ի հի շա տակ Վար դա նանց նա հատակ նե րի, Աստ վա ծած նի վե րա փոխ ման և ս. Խա չի եր կ շաբ թի օ րե րը:
Սո վո րա բար ա ﬔն շա բաթ օր, ճա շից հե տո կա նայք գնմ են գե րեզ մա նա տն, ի րենց սի-
րե լի նե րի գե րեզ ման նե րի վրա ող բա լ և օրհ նել տա լ, այս պատ ճա ռով էլ քա ղա քմ` քա հա նանե րը հեր թով սպա սմ են գե րեզ մա նա տա նը:
Ա ռա ջին տար վա նշա նա վոր տո նե րի նա խօր յակ նե րին բա րե կամ կա նայք և տ ղա մար դիկ
գնմ են ﬗի թա րե լ սգվոր նե րին:
Գե րեզ մա նատ նե րը բո լո րո վին անխ նամ են թողն ված, գե րեզ ման նե րը խմբ - խմբ և ան-
կա նոն կեր պով կ տակ ված են ﬕմ յանց մոտ: Ընդ հան րա պես շատ քչե րի վրա կան գե ղե ցիկ գերեզ մա նա քա րեր: Ս րանց ﬔծ մա սը դա գա ղաձև է` ե ռաս տի ճան պատ վան դա նով:
105
105
Այս գավառի բնակարանները, բնակիչների զգեստները և ընտանեկան կյանքը ﬕանգա մայն նման լի նելով
Վայոց ձորի, Բորչալի գավառի և այլ հայաբնակ գավառներին, որ ար դեն ﬕ քանի անգամ նկա րագրել ենք,
ավելորդ համարեցինք այստեղ ևս կրկնել:
Ամ բողջ աշ խա տթ յ նը նվիր վմ է
Մեծ. պ. Ա ղեք սան դր Մե լիք - Ա զար յա նին
ՀԱՎԱՏՔ
106
ԼԵՌՆԵՐԻ ՊԱՇՏԱՄՆՔ
ե ղար ք նի քի գրե թե բո լոր նշա նա վոր լեռ նե րի վրա կան խ տա տե ղի ներ, ո րոն ցից ﬕ քա նի սը պաշտ վմ են անխ տիր ամ բողջ ազ գաբ նակ չ թյ նից: Այս պի սի
Գ
գա գա թին գտնված փոք րիկ մա տռն է, ր քրիս տո նեա կան ոչ ﬕ նշյլ չկա, ոչ էլ ﬕ այլ կրո նի
վե րա բեր յալ ﬕ որ ևէ նշան: Շատ շատ հա վա նա կան է, որ հրաբ խա յին այս լե ռը իր ձա գա րաձև
բեր նի փոք րիկ լճա կով եր կար դա րե րի ըն թաց քմ պաշտ վե լով` նվի րա կան է ﬓա ցել և այժմ յան
ազ գաբ նակ չթ յան: Գլ խա վո րա պես Վար դա վա ռին և ընդ հան րա պես տոն օ րե րին թե հայ, թե
թրք և թե քրդ խաշ նա րած ներ ի րենց խաշ ներ ով բարձ րա նմ են այս լե ռան գա գա թը, լո ղանմ և լո ղաց նմ են ի րենց ա նա սն նե րին այս լճա կի ﬔջ, մա տաղ ներ մոր թմ և ա ղո թմ ﬕ
փոք րիկ մա տ ռի ﬔջ, որ վեր ջին դա րիս ﬕ հա սա րակ շենք է, կա ռց ված իբր Աբ դըլ լահ ա նն
ﬕ տաճ կի գե րեզ մա նի վրա, ո րի մա սին թր քե րը պատ մմ են, թե քրիս տոն յա նե րից նա հատակ ված ﬕ բա րե պաշտ մահ ﬔ դա կան է ե ղել, իսկ հայ րե րը ա սմ են. թե ﬕ թրք տղա է ե ղել,
որ հայ խաշ նա րած նե րի հոր դոր մամբ կա ﬔ ցել է քրիս տո նեթ յն ըն դ նել և քա հա նա չգտնե լով
այդ խաշ նա րած նե րից, մկրտվել է լե ռան գա գա թի լճա կմ: Բայց երբ ծնող նե րը ի մա ցել են, խփել,
սպա նել են նրան նյն լե ռան գա գա թ ին, ր այժմ իբր թաղ ված է:
խ տա տե ղի նե րից ա ﬔ նան շա նա վո րը Աբ դըլ լա սար կամ Աղ մա ղան լե ռան (9332՛)
ՋՐԻ ՊԱՇՏԱՄՆՔ
Նախ կին ջրա պաշ տթ յան հետ քե րից այս գա վա ռմ նկա տե լի են հե տև յալ նե րը.
Նոր - Բա յա զե տի մո տի ս. Հով հան նես կոչ ված կռա պաշ տա կան խ տա տե ղից ներքև
գտնվող եր կա թա - ալ կա լիա կան աղբ յ րը ևս սրբ է հա մար վմ: Սա սաս տիկ բա րակ է, և բ նակա նա բար, իս կյն ծծվմ է գետ նից, սա կայն ժո ղո վր դը բա ցատ րմ է, թե ջ րը ծո րա կից գետին ընկ նե լն պես` «համ բառ նմ է եր կինք»: Այս աղբ յ րի մոտ խնկով մո մով, շատ ան գամ էլ
ա քա ղա ղով խտ են գա լիս. ա) բո րոտ ներն կաշ վի այլ հի վան դթ յն ներ նե ցող նե րը, ո րոնք
սա փո րով ա ծմ են այդ ջրից ի րենց վրա, և կամ լո ղա նմ այդ աղբ րի տակ շին ված ա վա զա նմ,
ո մանք էլ լոկ խմմ են այդ ջրից: բ) Սա կա վա կաթ կա նայք մո ﬔր վա ռե լով աղբ րի առջև` քսմ են
այդ ջրից ի րենց ստինք նե րին: գ) Երբ ար տե րին ﬖա սմ են մկնե րը կամ մո րեխ նե րը, տա նմ են
այս ջրից և սրս կմ ար տե րի վրա: դ) Հի վանդ ա նա սն նե րին ևս բե րմ այս ջրից խմաց նմ են,
որ ա ռող ջա նան. նաև սա կա վա թիվ կո վե րի ծծերն այս ջրով լվա նմ են` որ կաթն ա ռա տա նա: ե)
106
Տե՛ս Ազգագրական հանդես, XIII - XVI գրքեր: Իմ խնդրով նյթեր հավաքել են նաև պ.պ. Վ. և Լ. Պետրոսյանները:
Соседние файлы в предмете Этнография Армян