Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Ոգիների պաշտամնք
141
Գորտ նկ նե ցող խ տա վոր ներն էլ այդ խ տա տե ղի ա վե լով շփմ են ի րենց ձեռ քի
գորտ նկ նե րը և ս րանց թվի հա ﬔ մատ գա րի թա ղմ մա տ ռի շեմ քի տակ, ա սե լով.
Դ է տե փջի
Է սի էս տե փջի:
Ծաղ կա վանք գնա ցող խ տա վո րը, ո րի աչ քե րը ծա ղիկ հի վան դթ յան պատ ճա ռով թաղան թով պատ ված են լի նմ, տա նմ է մոմ և ﬕ սև հավ: Մո ﬔ րը սրբի ա ռաջ վա ռե լց հե տո
հա վը մոր թմ են, մա տա ղմ և ար յ նը փետ րով աչ քին քսմ, ա ղո թել ով. «Ո՜վ խա թն Ծաղկա մէր, քո թոռն եմ հնկե, դ աչ քե րիս լս տաս»: Կա տա րե լա պես ա ռող ջա նա լ հա մար այս
խ տագ նա ցթ յ նը կրկնմ են յոթ ան գամ:
Նյն Ղ լա լիի ս. Ս տե փան նոս խ տա տե ղին խտ են գնմ հա սակ ա ռած և «տա նը ﬓացած» աղ ջիկ նե րը, յոթ ան գամ, ա ռա վոտ նե րը շատ վաղ, ավ լմ, մաք րմ խ տա տե ղին և խնդրմ, որ ի րենց փակ բախ տը բաց ա նի, ﬕ լավ փե սա ց տա:
Կո ր սա խան սրբ Մի նաս. Երբ ﬕ որ ևէ բան են կորց նմ, գտնե լ հա մար ա ղո թմ են
հատ կա պես կո ր սա խան (կո րս տը հա նող, գտնող) սրբ Մի նա սին, և ի սեր այս սրբի, քա նի
դեռ կո րս տը չի գտնվել` գի շեր նե րը ﬕնչև լյս ճրա գը վառ են պա հմ:
Թա լա լոց. Գ յո զալ դա րա գյ ղմ, գե րեզ մա նա տան գլխին կա ﬕ խար խլ մա տռ, որ
«Թա լա լոց» է կոչ վմ: Այս տեղ խտ են բե րմ «թալց նող»` շա գնաց լի նող ե րե խա նե րին, ր
նրանց հա գի շա պի կը ճղմ են, եր կ կտոր ա նմ, և այն տեղ, խ տա տե ղիմ թող նմ, որ պեսզի ե րե խա յի այդ հի վան դ թյնն էլ շապ կի հետ ﬕ ա սին այն տեղ ﬓա:
Պա ռա վի վանք. Ք յ սա ճըղ գյ ղից փոքր - ինչ բարձր, լե ռան լան ջին կա ﬕ փոք րիկ, գմբեթա զարդ ե կե ղե ցի, ո րի մոտ` ﬕ հա սա րակ գե րեզ ման: Ա վան դա բար պատմ վմ է, թե այդ տեղ
թաղ ված է այն բա րե պաշտ պա ռա վը, ո րը ի լիկ մա նե լով փող է վաս տա կել և այս վան քը կա ռցել, ո րի պատ ճա ռով էլ կոչ վմ է Պա ռա վի կամ Ի լի կի վանք: Վան քը այժմ կի սա վեր է, սա կայն
բազ մա թիվ խ տա վոր ներ նի, մա նա վանդ ջերմ հի վան դ թյամբ տա ռա պող ներ, ո րոնց ան ﬕջա պես բժշկմ է:
ՉԱՐ ՈԳԻՆԵՐ
Ջաջ. Այս պես կոչ վմ են այն ո գի նե րը` ո րոնք գա լիս են նո րա ծին ե րե խա նե րին հափշ տա-
կե լ: Ս րանք ﬕշտ լավ հագն ված կա նանց կեր պա րան քով են եր ևմ:
Գա բզ. Ս րանք ա խո ռի (թավ լի) ո գի ներ են, ո րոնք ﬕշտ ա խո ռﬓ են ﬓմ և եր բեք
դրս չեն գա լիս: Եր ևմ են սև գոմ շ կի կեր պա րան քով, ﬕ այն ան մար ﬕն են, սոսկ ստվեր և
չեն բռնվմ:
Սա տա նա ներ. Նոր - բա յա զետ ցի նե րը եր ևա կա յմ են, որ սա տա նա նե րը մար դա կերպ են,
ﬕ այն յոթ եղջ յր և յոթ պոչ նեն, ոտ նե րի կրնկ ներն էլ ա ռաջն են գտն վմ, ճիշտ ﬔ րի հակա ռա կը: Ն րանք եր կ սե ռի են և բազ մա նմ են ծննդա բե ր թյամբ, ﬕ այն ան մահ են, ծնվողը չի ﬔռ նմ: Ն րանք ապ րմ են կամ ա ռան ձին - ա ռան ձին, կամ ամ բողջ խմբով` «եղ նա ղով»,
ա ռա վե լա պես այ րե ր մ, քա րափ նե րմ, ջրա ղաց նե րմ, ձի թա հան քե րմ, ճա հիճ նե րմ, աղբ րի
ա կի ﬔջ: Ն րանք կազ մմ են ե րեք թա գա վո րթ յն` Սա դա յել, Սան դա րա ﬔր և Բե լիար թա գավոր նե րով:
Ն րանք մարդ կանց շատ ան գամ եր ևմ են, սա կայն ﬕշտ ոչ ի րենց իս կա կան կեր պարան քով, այլ մար դ, այն էլ ծա նոթ կամ ազ գա կա նի, այս պատ ճա ռով էլ տա նմ` հագ նմ են
մարդ կանց այն նոր հան դերձ նե րը, ո րոնց վրա ա սեղ չի շ լա լած կամ նշխարք դրած: Եր բեﬓ էլ
կատ վի, շան, է շի, թռչնի և այլ կեր պա րանք են մտնմ:
Սա տա նա նե րը մարդ կա յին ցե ղին թշնա ﬕ են և աշ խա տմ են մո լո րեց նել, ﬔղ քի ﬔջ գցել,
վա խեց նել մարդ կանց: Այս նպա տա կով շատ ան գամ նրանք ա ներ և թա բար մտնմ են մարդկանց բնա կա րան նե րը, կանգ նմ շեմ քի վրա, պահ մտնմ մթ ան կյն նե րմ, նստմ կտ-
142
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
րին, մտնմ գո մը և հեծ նե լով ձ իե րը` եր կար ար շա վմ գո ﬕ ﬔջ, նրանց ար յան, քրտին քի ﬔջ
կո խմ, վերջն էլ բաշն պո չը հյ սմ և հե ռա նմ:
Մար դիկ սրան ցից խ սա փե լ հա մար եր կ ﬕ ջոց նեն, խա չակնք վել և Հի սս Ք րիստոս ա սել, երկ րորդ` ի րեն մոտ ա սեղ պա հել կամ այս ա սե ղը, ե թե կա րող են, նրանց մարﬓ ի ﬔջ
շ լա լել: Վեր ջին դեպ քմ նրանք այ լևս չեն կա րո ղա նմ հե ռա նալ այդ պես ա նո ղից և ն րա հլ
հպա տակն են դառ նմ. ﬕ այն ինչ որ նա ա սմ է` նրա հա կա ռակն են կա տա րմ: Էհ, խե լա ցի
բռնողն էլ ցան կա ցա ծի հա կա ռակն է հրա մա յմ:
Այժմ թվենք այն տե ղե րը, որ հայտ նի են իբր սա տա նա նե րի բնա կա րան ներ և ա ռաջ բե րենք
նրանց մա սին ե ղած ա վան դթ յն նե րը:
Ղ լա լի գյ ղի մոտ` Տիկ նա ձո րմ, ﬕ քա րա փի ﬔջ ﬕ ծակ կա, ո րի ﬕ ջից, ա սմ են, ﬕ
անցք ձգվմ է ﬕնչև Ղըշ լաղ գյ ղը, մոտ ե րեք կի լո ﬔտր եր կա ր թյամբ: Այս անցքն ամ բող ջովին բռնված է սա տա նա նե րով: Երբ մար դիկ գի շեր ներն անց նմ են Տիկ նա ձո րով, լսմ են աղմկ, ի րա րան ցմ, դհոլ - զռ նի, ծա փի և խա ղի ձայ ներ: Մի ան գամ ﬕ գյ ղա ցի իր շան հետ
այս ձո րով անց նե լիս շ նը մտել է այս անց քը, և թե պետ տե րը շատ կան չել է նրան, սա կայն նա
չի վե րա դար ձել: Մի քա նի օ րից շան տե րը գտնմ է նրա դ իա կը Ղըշ լաղ գյ ղի դաշ տմ, ա ռանց
գլխի:
Նյն Ղ լա լի գյ ղի մոտ, Խազ նի ձո րմ, որ նյն պես սա տա նա նե րի բնա կա վայր է համար վմ, Չզ մա չոնց Զեյ րա բը տա վար է ա րա ծեց նմ, հան կարծ Մա ն չա րի հով տի կող ﬕց հարսան քի աղ մ կի ձայն է լսմ: Մ տա ծմ է, որ գնա տես նի թե ի՞նչ է: Դեռ չհա սած` հան դի պմ է
իր քրո ջը, որ հայտ նմ է, թե ի րենց հար սա նիքն է, ինքն էլ ե կել է նրան տա նե լ: Գ նմ են. սա
տես նմ է, որ հի րա վի, ﬕ ﬔծ հար սա նիք է, տմ են, խմմ, պա րմ, հարսն փե սան էլ ﬔջտե ղմ կանգ նած են: Ս րան լավ ըն դ նմ են և սկ սմ հյ րա սի րել: Մեկ էլ ﬔ կը վեր է կե նմ
ա սմ, թե նախ այս ե կած մար դը պի տի քնի ﬔր հար սի մոտ, որ հո ղա ծին սե րնդ նե նանք:
Այդ խոս քի վրա Զեյ րա բը սաս տիկ զար մա նմ է, ո րով հետև հար սան քա վոր նե րը բո լորն էլ իր ծանո թներն են թվմ, բո լորն էլ իր հա մագ յ ղա ցի նե րը, ﬕնչ դեռ ի րենց սո վո ր թյն նե րի ﬔջ չկա,
որ փե սա յի փո խա րեն ﬕ րի շը քնի հար սի մոտ: Այս ﬕ ջո ցին այն կի նը, որ Զեյ րա բին բե րել էր,
ընդ դի մա նմ է այդ ա ռա ջար կթ յա նը և ա սմ. «Դք ա սիք գնա աղ բորդ բեր` ես էլ գնա ցի բե րի,
ինչ պես որ բե րի, այն պես էլ կը տա նեմ, և թյլ չեմ տալ, որ ձեռք տաք», և սկ սմ է իր մարﬓ ով
պաշտ պա նել նրան և ա սել. «Աղ բեր ջան, ա ռաջ ինձ կսպա նեն, հե տո քեզ»: Զեյ րա բը վա խից շագ նաց է լի նմ: Երբ շ քի է գա լիս և աչ քը բաց ա նմ, նա յմ տես նմ է, որ ոչ հարս կա և ոչ
հարսն ևոր ներ, ﬕ այն այդ կինն է նստած իր մոտ: Նա ա սմ է. «Դեհ վեր կաց գնա, ﬕ այն հետ
ﬕ նա յիր, ա պա թե որ բե րանդ աչ քերդ կը ծռվեն»: Այս տեղ Զեր յա բը մտա բե րմ է գի շեր վա
պա տա հա ծը և կ ռա նմ է, որ իր ա զատ չի ոտ նե րը համ բ րի` տես նմ է, որ սրա ոտ նե րը ծռ
են, այ սինքն կրն կը առ ջևﬓ է, մատ նե րը հետ ևմ. սար սա փած Զեյ րա բը ճչմ է, իսկ կինն
ա սմ է. «Ձեն ﬕ հա նիր, թե չէ կը հա վաք վեն», ինքն էլ ան հե տա նմ է: Զեյ րա բը վե րա դառնմ է տն, ընկ նմ ան կո ղին. եր կ ա ﬕս շա ր նակ էլ սրբ, էլ կա խարդ չեն թող նմ, ﬕնչև
կա րո ղա նմ են ա ռող ջաց նել:
Ե րա նոս գյ ղի մոտ է «Դ ևի դա րը», որ սա տա նա նե րի կենտ րո նա տե ղին է հա մար վմ:
Ս րա մո տով նյ նիսկ ցե րեկ նե րը վա խե նմ են անց նել, ո րով հետև սա տա նա նե րը բռնմ են տանմ և այն քան ծա մած ռ թյն ներ ա նմ, նրա ա ղո թե լն, խա չակնք վե լն տնազ տա լիս, որ
սրտա ճաք են լի նմ:
Զա ղա լ գյ ղմ կրա կա պաշ տա կան դամ բան նե րից շա տե րը «սա տա նի տա նիս» (տն)
են կոչ վմ, և լի են սա տա նա նե րով:
Նո րա դզ գյ ղի մոտ, ծո վա փին, ﬕ կլոր բլր է բարձ րա նմ, որ «Սա րա ղա յա» է կոչ վմ,
այս տեղ ևս սա տա նա ներ են բնակ վմ:
Ն րա դզ գյ ղմ ﬕ ժա մա նակ Սա ղա թե լենց տ նը կար: Այս գեր դաս տա նի մո րը հաջող վել է սա տա նա բռնել: Մի քա նի օր շա ր նակ նկա տմ են, որ գի շեր նե րը ձին գո մմ այս
այն կողմ է վա զմ, ար յն քրտինք մտնմ: Բաշն պոչն էլ լ սա դե ﬕն ի րենք ի րենց հյս վմ
Ոգիների պաշտամնք
143
են: Իս կյն հաս կա նմ են, որ ան շշտ սա տա նան է գա լիս` նստմ ձին, ի րեն հա մար ման գալիս և վերջն էլ բաշն պո չը հյ սմ, հե ռա նմ: Բե րմ ձ ի ﬔջ քին կպր են քսմ ի րենք էլ
թաք կե նմ: Կես գի շե րին ﬔկ էլ տես նմ են, որ ﬕ սա տա նա ե կավ, նստեց ձ ի վրա և էլ չկա րողա ցավ պոկ գալ: Իս կյն տա տը վրա է հաս նմ և ﬕ ա սեղ շ լա լմ նրա հա գս տի ﬔջ: Հե տո
բռնմ են նրան պո կմ ձ ի ﬔջ քից: Տես նմ են, որ սա` ﬕ գե ղե ցիկ, քո ղը ե րե սին հարս է:
Սա այլևս չի հե ռա նմ սրանց տնից և յոթ տա րի շա ր նակ ծա ռա յմ է: Մ իայն ինչ որ հրա մայմ են` սա հա կա ռակն է ա նմ, այս պատ ճա ռով էլ նրանք ի րենց ցան կա ցա ծի հա կա ռակն են
հրա մա յմ: Յոթ տա րին լրա նա լց հե տո սա սաս տիկ ա ղա չմ է, որ ա սե ղը հա նեն իր վրա յից և
թող նեն ի րեն ա զատ: Ս րանք հա մա ձայ նմ են, նա խա պես խոսք առ նե լով, որ ի րենց «օխ տը պորտին» ﬖաս չտա: Եվ երբ ա սե ղը հա նմ են, նա ան ﬕ ջա պես ան հայ տա նմ է:
Ներ քին Ա տիա ման գյ ղմ էլ, ﬕ կին գնմ է գո մը գլ խը լվա նա լ, ﬔկ էլ տես նմ է` ﬕ
աղ ջիկ ե կավ և ա ռա ջար կեց գլ խը ջրհո րի ﬔջ լվա նալ: Պա ռաﬖ իս կյն հաս կա նմ է, որ սա
սա տա նա է, ա սե ղը շ լա լմ է նրա հանդ եր ձի ﬔջ: Յոթ տա րի սրան բա նեց նմ են և ա պա ա սեղը հա նե լով` ար ձա կմ: Սա ա նի ծմ է, որ սրանց տնից աղբն ան պա կաս լի նի: Եվ ﬕնչև այժմ էլ
սրանց տնից աղբն ան պա կաս է, չնա յած որ շատ հա ճախ ավ լմ են:
Մի սա տա նա էլ Գ յո զալ դա րա յմ են բռնել, ո րը ա զատ վե լիս ա նի ծել է, որ այս գեր դաս տանի ﬔջ որ քան նոր ա ման գնեն, իս կյն շր թը կոտր վի: Եվ ﬕնչև այժմ էլ այդ պես է լի նմ:
Նոր - Բա յա զետ ցի Սև Ղա զոն ﬕ գի շեր ջրա ղա ցմ ﬔ նակ քնմ է. ա ռա վոտ յան, երբ տն
է գա լիս նկա տմ են, որ ե րե սի և գլ խի ﬕ կողﬓ ա ծի լած է: Հետև յալ գի շե րը Մի նա սենց Հո վեն
է գնմ նյն ջրա ղա ցը և տես նմ է, որ թեև դ ռը դրսից փա կած է, ﬕ այն ներ սից դհոլ - զռ նի
ձայն է լսվմ: Սա տա նա նե րից վա խե նա լով` սիրտ չի ա նմ ներս մտնե լ, թող նմ փախ չմ է:
Կայ ծա կի ժա մա նակ սա տա նա նե րը գլխ նե րը կորց րած աշ խա տմ են մարդ կանց հետևմ թաք կե նալ, ո րով հետև այդ կայ ծա կով Ք րիս տո սը կա ﬔ նմ է խփել, ոչն չաց նել ի րենց.
մարդ կանց հետ ևը թաքն վե լով նրանք հյս նեն, որ Ք րիս տո սը, ﬔղ քա նա լով մարդ կանց, չի
խփի և ն րանց էլ ի րենց հետ սպա նի: Սա կայն Ք րիս տոսն էլ ﬕշտ չի խնա յմ, այս պատ ճա ռով
էլ մար դիկ կայ ծա կի ժա մա նակ շա ր նակ խա չակնք վմ են և Հի սս Ք րիս տոս ա սմ, որ պեսզի սա տա նա նե րը ի րենց մո տից հե ռա նան և ի րենց վտան գի չեն թար կեն: Սա տա նա նե րը գնմ,
մտնմ են քա րե րի տակ, այս պատ ճա ռով և զ գ շա նմ են նաև կայ ծա կի ժա մա նակ քա րե րի,
ժայ ռե րի մո տե նալ:
Պա տա հել է, որ այս պի սի ո րո տի ժա մա նակ սա տա նա նե րը գնա ցել կանգ նել են Ս ևա նա լճի
վրա, կար ծե լով որ այդ տեղ ﬕ ան գա մայն ա պա հով կա րող են լի նել: Սա կայն Ք րիս տոսն ղար կել
է ﬕ քա նի հրեշ տակ ներ` ո րոնք շղթա յել են սա տա նա ներ ին և եր կինք բարձ րաց րել: Շա տե րը տեսել են այդ, նյ նիսկ լսել շղթա նե րի զնգզնգո ցը: Ա սմ էին, թե վի շա պի նման էր, եր կար պո չով,
ո րը ին չի որ դիպ չմ էր` փշր - փշր էր ա նմ:
Խո սակ ցթ յան ժա մա նակ գործ են ա ծմ հետև յալ դարձ վածք նե րը` նկա տի առ նե լով սատա նա նե րի հատ կթ յն նե րը.
«Սա տա նից օխտ օր հա ռեջ ա հե լե»,
«Սա տա նա նա լող (պայ տող) ա»,
«Փո րը լի քը սա տա նա ա», այ սինքն սաս տիկ խո րա մանկ է:
«Սա տա նեն բա նից խա նեց», այ սինքն նա այն աս տի ճան ան բա րո յա կան չէր այդ ա նե լ,
սա կայն սա տա նան ներշն չեց:
«Սա տա նի հան կա ճը խլ», ա սմ են այն դեպ քմ, երբ չեն կա ﬔ նմ, որ ի րենց ա սե լի քը
սա տա նան լսի և կա տա րի: Այս պես օ րի նակ, սա տա նի յան կա ճը խլ` էս տա րի կար կտ չե կաւ
կամ սա տա նի հան կա ճը խլ` ե րե խան կա րող է օ րո րո ցից վայր ընկ նել:
Երբ բար կա նմ են` ա սմ են. «Նալ լաթ» (ա նեծք) չար սա տա նին», կամ «սա տա նեն ա սմ
ա զան (խփիր)»: Իսկ երբ զմ են ա սել, թե խան գա րմ են, ա սմ են՝ սա տա նա՞ ես:
144
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Շ վոտ. Ս րանք բարձր և բա րակ ո գի ներ են, սպի տակ շա պիկ հա գած: Ս րանք սա տա նա ներից շատ բա նե րով տար բեր վմ են. նախ նրանց պես ան մահ չեն, թեև նրանց պես ծնվմ են և
բազ մա նմ: Ն րանց պես Աստ ծն հա կա ռակ չեն, այլ պաշ տմ են նրան, նրանց պես չար չեն և
շա տա նմ են մարդ կանց խա բե լով և մա նա վանդ հրա պ րե լով: Ձ ﬔ ռը բնակ վմ են մարդ կանց
բնա կա րան նե րմ, իսկ գար նա նը գնմ են հան դե րը: Փետր վա րը նրանց ա ﬕսն է կոչ վմ, ո րովհետև այդ ամ սին նրանց «ար յ նը տա քա նմ է», և ն րանք է րո տիկ ե րազ նե րով հրա պ րմ են
մարդ կանց: Ն րանց այս ամ սին շա ր նակ դրս ներս ա նե լը ստի պմ է կա տ նե րին մլա վել,
ո րով հետև տես նմ են սրանց:
Փետր վա րի վեր ջին մար դիկ աշ խա տմ են նրանց տա նից դրս ա նել, այս պատ ճա ռով էլ
հոր թի գեղ մով (փոստ) խփմ են պա տե րին և ա սմ.
Շ վո տը դս,
Մար դը ներս:
Եվ ո րով հետև գո ﬔ րի շվոտ ներն ա վե լի ա նե րես են, տկճո րի ﬔջ մանր քա րեր են լցնմ և
ն րա նով խփմ տա վա րին գո ﬕ պա տե րին` վե րո հիշ յալ դարձ ված քը կրկնե լով:
Գ րո ղի գզիր. Սաս տիկ պա ռա ված կա նան ցից ո մանք դառ նմ են «գրո ղի գզիր», ման են
գա լիս գրո ղի, հո գեառ հրեշ տա կի հետ, ցյց են տա լիս ﬔռ նե լ դա տա պար տ ված նե րի տնե րը և
օգ նմ հո գի առ նե լիս: Գի շեր նե րը Գ րո ղը գա լիս վեր է կաց նմ այս պի սի կա նանց և հե տը տանմ, և թե պետ այս նկա տմ են տնե ցիք, սա կայն զգ շա նմ են հայտ նե լ:
Գոռ նա դաք. Ա ռանց ե կե ղե ցա կան ծի սա կա տա րթ յան թաղ ված հայ ﬔ ռե լը մաս նա վո րապես և ան հա վատ, թր քե րի ﬔ ռել ներն ընդ հան րա պես, նոր թաղ ված ﬕ ջո ցին գի շեր նե րը շան
կամ այլ կեր պա րան քով հա րթ յն են առ նմ և շր ջմ գե րեզ մա նա տա նը, լ սա դե ﬕն կրկին
մտնմ գե րեզ ման և անշն չա նմ: Մի ան գամ ﬔկն անց նել ով թր քի գոռ նե րով (գե րեզ մա նատան մո տով), տես նմ է եր կ շն և հե տը տա նմ տն: Ա ռա վո տյան այդ շնե րի փո խա րեն
տես նմ է եր կ ﬔ ռել հա տա կի վրա պառ կած: Ի մա նա լով, որ «գոռ նա դաք» է` տա նմ են կրկին
թա ղմ և կրծ քին ﬕ ﬔծ ﬔխ խփմ, որ այլևս չվեր կե նա:
Ղ ռի - Խա րա բի մոտ էլ ﬕ վար դա պետ է «գոռ նա դաք» լի նմ և այդ կեր պա րան քով երևմ մարդ կանց: Մի ան գամ Մա թո սի Գ ևոն էր տե սել նրան ա վե րակ ե կե ղե ց մոտ, խեղ ճը այնպես էր վա խե ցել, որ բե րա նը ծռվել էր: Գ յ ղա ցի նե րը շատ ո րո նել էին, որ գե րեզ մա նը գտնեն,
բա նան և ﬕ ﬔխ խփեն կրծքին, որ էլ գօռ նա դաք չլի նի, բայց չ էին գտել:
ԿԱԽԱՐԴՆ
Ա. Հա վահ մա յթ յն. Այս գա վա ռմ ևս ծի ծեռ նա կը, ա ղաﬖ ին և կա չա ղակն ընդ հան րա-
պես հա մար վմ են բա րե գ շակ, իսկ բն և ագ ռա վը` չա րա գ շակ: Բա ցի սրա նից` գ շա կթյն ներ են ա նմ նա յե լով թռչն նե րի գտնված տե ղին, հա նած ձայ նին և կա տա րած գոր ծո ղթյա նը:
Տե ղը. Երբ ա քա ղա ղը եր դի կի վրա կանգ նի` հյր է գա լ:
Երբ հա վը թա ռի վրա յից է կան չմ, գ շա կմ են, որ ﬕ ար տա սո վոր բան է պա տա հե լ:
Երբ ա րա գի լը ﬔ կի կտ րին բն է շի նմ, գ շա կմ են, որ այդ տա նը բախ տա վո րթ յն
է սպա սմ:
Ձայ նը. Երբ բն բվա` ﬕ դժբախ տթ յն, մահ է պա տա հե լ:
Գոր ծո ղթ յն. Ա րա գի լը մար տի 9 - ին ա ռա ջին ան գամ եր ևա լիս` ե թե կտցմ հա ցի կտոր
բե րի` ա ռա տթ յն է լի նե լ, ե թե չոփ (ծղոտ)` ան բեր րթ յն և ե թե կտավ` մահ:
Բ. Կեն դա նի նե րի ﬕ ջո ցով գ շա կթ յն. Երբ կա տն ե րե սը լվա նմ է` գ շա կմ են,
որ հյր է գա լ: Երբ շ նը ոռ նմ է` գ շա կմ են, որ հի վան դը ﬔռ նե լ է:
Երբ կա տն եր դի կից նա յմ է, հարց նմ են` կա տ խ րը (հյ րը) ո՞ր եա նից (կող ﬕց) է
գա լմ, և որ կող մը որ նա յեց` գ շա կմ են, այն կող ﬕց հյր է գա լ:
Ոգիների պաշտամնք
145
Գ. Մարդ կանց ﬕ ջո ցով գ շա կթ յն. Ո րոշ անձ նա վո րթ յն ներ «նավս» կամ «խեր»
(չար կամ բա րի) են հա մար վմ, և մար դիկ ﬕ գործ սկսե լիս, երբ ա ռա ջին ան գամ սրանց են հանդի պմ, սրանց հա ﬔ մատ գ շա կմ են գոր ծի հա ջո ղթ յան մա սին: Այս գա վա ռմ ևս ընդ հանրա պես քա հա նա յին պա տա հե լը չա րա գ շակ են հա մա րմ, և կամ հրա ժար վմ են մտադր ված
գոր ծից կամ ձեռ քը ա մոր ձի քին քսմ, որ «չա րը խա փա նի»:
Դ. Մար դ բնազ դա կան շար ժﬓ ե րի ﬕ ջո ցով գ շա կթ յն. Երբ աջ աչ քը խա ղմ է`
գ շա կմ են, որ րա խա նա լ բան է պա տա հե լ, իսկ ե թե ձա խը` տխրե լ: Երբ աչ քե րը պաղմ են (սա ռմ) հյր է գա լ, իսկ երբ բեռ է վերց նմ, կո պին չոփ է նստմ, ա սմ են. «Ով ա
գա լմ բեռ բար ձով» և գ շա կմ են, որ ﬕ բան են ստա նա լ:
Երբ ա կան ջը կան չմ է` սկսմ են տալ ի րենց ծա նոթ նե րի ա նն նե րը, և ո րի ան վան վրա
որ դա դա րեց ձայ նը` գ շա կմ են, որ նա էր ի րենց մա սին բամ բա սո ղը:
Երբ ե րե սը այր վմ է` ա սել է ի րեն բամ բա սմ են:
Երբ քի թը քոր է գա լիս` հյր է գա լ:
Երբ փռշտմ են կենտ թվով, ա սմ են «Սաբր ա րա» (սպա սիր) և չա րա գ շակ հա մա րե լով`
գոր ծը հե տաձ գմ են, իսկ երբ զյգ թվով են փռշտմ, րա խա նմ են և ա սմ՝ խեր ա: Ճ րա գի
դեմ կենտ թվով փռշտալն էլ խեր է հա մար վմ:
Երբ բ ռը քոր է գա լիս` փող պետք է ստա նան կամ տան. ա ռանձ նա պես փոր ձմ են, թե
աջ ձախ բռից ո՞ րը ստա նալ և ո րը տալ է նշա նա կմ:
Երբ ե րե խան ա նընդ հատ լաց է լի նմ, գ շա կմ են, որ ﬕ դժբախ տթ յն է պա տա հե լ,
ս տի մայ րը խփմ է նրա գլխին ա սե լով՝ տա քո գլոխ:
Ե. Ան շնչ ա ռար կա նե րի ﬕ ջո ցով գ շա կթ յն. Ի մա նա լ հա մար, թե գեր դաս տա նին
դժբախ տթ յն է գա լ թե ոչ` խմո րից մարդ են շի նմ և ձ գմ թո նի րը, ե թե եփ վե լիս ձեռ քը կամ
ո տը ռեց` ա սել է գա լ է, իսկ ե թե չ ռեց` ո չինչ չի գա լ:
Ուխ տա տե ղի նե րմ ﬔխ են խփմ քա րե րի ﬔջ, ե թե ﬔ խը քա րը ծա կմ, ներս է մտնմ,
ա սել է` խ տը կա տար վե լ է:
Նյն նպա տա կով փոք րիկ քա րեր են քսմ խ տա տե ղի պա տե րին, մա նա վանդ խաչ քարե րին, ե թե կպչմ է և ﬓ մ` ա սել է խ տը կա տար վե լ է:
Երբ ﬕ գոր ծի են գնմ, ե թե դա տարկ կժի կամ դա տարկ ա մա նի են պա տա հմ, գ շակմ են, որ ան հա ջող է լի նե լ, իսկ ե թե լի քը կժի, լի քը ա մա նի, բե ռի, հա ցի են պա տա հմ` հաջո ղակ է լի նե լ:
Զ. Կա խար դթ յն. Գոր տի սոսկ րը (թ իակ) պա հմ են ի րենց մոտ և ան նկա տե լի կերպով քսմ այն կա նանց, ո րոնց սե րը կա ﬔ նմ են գրա վել:
Էգ գայ լի սե ռա կան ան դա մը կտրմ են և ի րենց մոտ պա հմ, որ հա ջո ղակ լի նեն:
Հա վա տմ են, որ ե թե ﬔ ռե լի ղե ղը սև կատ վի ա կան ջով շա ղա խեն և տեն` ա ներ ևյթ
կդառ նան, ﬕ այն ջրի մոտ տե սա նե լի կլի նեն:
Համ բարձ ման չո րեք շաբ թի օ րը շեմ քին խփմ են քոռ ﬔխ (պայ տի ﬔխ), որ պես զի չա րը
խա փան վի: Նյն նպա տա կով համ բարձ ման գի շե րը գ թա նի խո փը գցմ են շեմ քի ա ռաջ:
Գար նա նամ տին եր դի կի շր ջը շշով գծմ են, որ պես զի չա րը չկա րո ղա նա այդ գծից անցնել և ներս մտնել:
Կո վի կա թը ա վե լաց նե լ հյ սով դի մմ են հետև յալ կա խար դա կան ﬕ ջոց նե րի.
Է.
1. Տան տի կին նե րը ի րենց գրպան նե րմ պա հմ են օ ձի գլխ կամ գայ լի վեգ:
2. Մեծ պա սին թխմ են յոթ փթիր (գա թի ձևով քա կոր) և պա հմ, որ համ բարձ ման օ րը
վա ռեն կա թի կաթ սա յի տակ:
3. Գար նա նը, երբ ա ռա ջին ան գամ ա րե գա կի շո ղը եր դի կից ներս է մտնմ, նրա ըն կած
տե ղը յղ և ալ յր են քսմ, որ պես զի վեր ջին ներս ա ռատ լի նեն:
4. Աշ խա տմ են ﬕնչև Համ բար ձմ հար ևա նից ﬔ րան կամ կաթ ստա նալ, որ պես զի նրա
կա թի «բա րա քեաթն» էլ ﬔ րա նի կամ կա թի հետ գա ի րենց:
146
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
5. Համ բարձ ման օ րը աշ խա տմ են սի րի - սի րի բյ սից եր կ տերև նե ցող գտնել և ձ գել
խնո ց ﬔջ:
6. Նյն օ րը յոթ բա կից լռել յայն և ծած կա բար չոփ են հա վա քմ և վա ռմ կա թի կաթ սա յի
տակ:
7. Համ բարձ ման գի շե րը տան տի կին նե րը ձձ ﬕց կա պմ են ﬔխ կամ փշ, հե տո փոխան նե րը հա նմ, կա պմ ձձ ﬕ բեր նին և հեծ նմ:
8. Նյն գի շե րը ծած կա բար տան տի կին նե րը հեծ նմ են հար ևա նի կո վը կամ մա տա կը և
ա սմ՝ եղդ ըն ծի, թանդ քե զի, որ պես զի հար ևա նի յղն էլ ի րենց գա:
9. Նյն նպա տա կով և նյն գի շե րը գնմ հար ևա նի հեր թի կի շր ջը շշով գիծ են քա շմ:
10. Նաև նյն գի շե րը եր կ ե փած ձվի ﬕ ջից անց են կաց նմ կա պյտ թել և հար ևա նի բակմ թա ղմ:
11. Եվ կամ հար ևա նից եր կ կտոր ցան (ա թար) են գո ղա նմ և ի րենց կա թի կաթ սա յի տակ
վա ռմ:
Վե րո հիշ յալ կա խար դթ յան պատ ճա ռով, երբ հար ևա նի կա թի յ ղա յին մա սը պա կա սմ
է, լավ չի հար վմ, ﬕ ձ են տա լիս ա ղո թե լ, և տան ա ռաս տա ղմ պա հմ: Ա ղո թե լիս ա ղո թող
կի նը «չար աչ քի» ա ղոթք է ա սմ ձվի վրա:
Երբ չար աչ քից կա թը կարմ րա գյն է դառ նմ, ա ռանց խո սե լ կթմ են, և կա թը թոն րի
կամ աղբ րի ա կը, կամ փշի վրա են ա ծմ, որ շ տով այդ չար աչ քի ազ դե ցթ յնն անց նի, և կամ
ﬕ կտոր հա ցի վրա աղ են ա ծմ, «չար աչ քի» դեմ ա ղո թող կնո ջը տա լիս ա ղո թե լ և կե սը շան,
կեսն էլ կո վին են տա լիս տե լ:
Ը. Գ շա կող ներ. Ս րանք լի նմ են թե կա նան ցից և թե տղա մարդ կան ցից. գ շա կմ
են մարդ կանց ա պա գան, պատ մմ են նրանց անց յա լը, ի մա նմ են թե կո րած ի րը որ տեղ է
գտնվմ, պան դխ տը երբ կվե րա դառ նա, կկա տար վե՞ն ար դյոք մարդ կանց մտադ րթ յն նե րը,
հի վան դթ յն նե րը ո՞ր սրբե րի տվածն են, կամ ի՞նչ է հի վան դթ յան պատ ճա ռը:
Գ շա կող նե րի այս շնորհ քը «տվա ծ րիկ» է` աստ վա ծա յին ﬕ պարգև, ս տի և ս րանք ﬔծ
հար գանք են վա յե լմ ժո ղովր դից: Այս շնորհ քը նրանք ստա ցել են կամ ծննդյամբ կամ ե րա զով:
Ծննդ յամբ ստա ցող նե րը ծնվել են Ք րիս տո սի ծննդյան կամ Զատ կի հրա շա գործ գի շե րը, այս պիսով և՛ ար ժա նա ցել են աստ վա ծա յին այդ շնոր հին: Ո մանք էլ ի րենց ծնող նե րի տվա ծ րիկ շնոր հը
ժա ռան գել են և շա ր նա կմ են գոր ծադ րել:
Ե րա զով շնորհք ստա ցող ներն ա ռա քի նի գոր ծով հա ճե լի են լի նմ ﬕ որ ևէ սրբի, և սա երևմ է սրանց ե րա զմ և հայտ նմ, որ պարգ ևմ է այս կամ այն կերպ գ շա կթ յն ներ ա նե լ
շնորհք:
Ի ծնե գ շա կող նե րը եղն գի են նա յմ և մոմ թա փմ: Ե րա զով շնորհք ստա ցող նե րը գա րի
են գցմ, թիզ չա փմ, մաղ պտտեց նմ, մոմ թա փմ, յայ լղ նա յմ (հիշ կմ):
Ե ղնգ հիշ կել. Մ իան գա մայն այն է, ինչ որ տե ղի է նե նմ Ջա վախ քմ, որ ար դեն մանրա մասն նկա րագ րել եմ:
Մոմ թա փել. Այս տա րած ված է նաև Վա րան դա յմ, և ար դեն նկա րա գրել ենք:
114
115
Այս տեղ
կար ևոր ենք հա մա րմ ա վե լաց նել, որ Նոր - Բա յա զե տմ իբր մոմ թա փող հայ տնի է ե ղել Մոմճոնց Աս լիկ պա ռա վը, որ ստա ցել էր այդ շնոր հը Սրբ Կա րա պե տից և մոմ թա փե լիս այս պես էր
ա ղո թմ.
116
«Ով օխ տը ա ն ան տէր Սըպ կա րա պետ, ով Հա զա րանփր կիչ, ով սրբոց գլոխ սրբ
Աս տ ա ծա ծին, դ քո ստեղ ծած հո գին չկորց նես, ով Ա րար սըպ նի շան, Դա րա լա գեա զ սրբ
Խաչ, Բաղ շ Կարմ րակ, Փտ կ սրբ Գ էորգ, դ հաս նես, ով ա զա տա րար սրբեր, դք հասնէք, դք ա զա տէք ցա ւից չո ռից, չար աչ քից, չար լե զ ից, ղա դից, ղա դա բա լից, իլ լա քի (մա նա-
114
Տե՛ս իմ «Ջավախք», եր. 242:
115
Տե՛ս իմ «Վարանդա», եր. 234:
116
Փիլոյեան, Կորած Մարգարիտ, եր. 142:
Ոգիների պաշտամնք
147
ւանդ) անզ գա ﬕ նհաղ շա ռից (զրպար տ թիւն) ա զա տէք ա ﬔն հայ քրիս տո նին: Ով ա ղա սլ թան
Սըպ կա րա պետ, քո ձեռն ա, իմ ձե ռը չէ, դ պի տի էս ցա ւին փա րա տ թիւն տաս»:
Այն ևս պի տի ա վե լաց նեմ, որ այս գա վա ռմ հա ճախ «իւ ղա բե րի» մոմ են գոր ծա ծմ, այ-
սինքն ե կե ղե ցմ վառ ված մո ﬔ րի ﬓա ցոր դը, որ ա վե լի զո րա վոր լի նի:
Հե տաքրք րա կան են նաև «հրեշ տա կա կոխ», «սա տա նա կոխ» բա ռե րը, որ մոմ թա փող նե րը
ա սմ են, երբ կա ﬔ նմ են հայտ նել, թե հի վան դը հրեշ տակ նե րից կամ սա տա նա նե րից է վախե ցել:
Գա րի քցել. Կա տար վմ է նաև Ջա վախ քմ
117
և Լո ռմ,
118
ր և ման րա մասն նկա րագ րել
եմ: Այս գա վա ռմ գցե լիս, գլխա վո րա պես դի մմ են «կո ր սա խան սըբ Մի նաս» - ին:
Թիզ չա փել. Վա րան դա յմ այս պի սի գ շա կթ յանն ա սմ են «կեղ չա փել», իսկ Լո ռմ`
«կռ չա փել»: Այս բո լոր տե ղե րմ էլ ﬕ ա տե սակ է կա տար վմ:
Մաղ պտտեց նել կամ նետ դնել. նյնն է ինչ որ Ջա վախ քմ
119
120
և Լո ռմ:
121
Լայ լղ հիշ կել. Այս պի սի գ շա կթ յն չի կա տար վմ վե րո հիշ յալ գա վառ նե րմ: Գ շակել տվո ղը «խոխր տմ» է լայ լ ղի վրա, այ սինքն թաշ կի նա կը ծալծ լմ է` մտքմ կրկնե լով այն,
ին չի մա սին որ կա ﬔ նմ է խոր հրդ հարց նել և տա լիս յիշ կո ղին: Սա բաց է ա նմ թաշ կի նա կը
և գ շա կմ, թե նրա «խո խր դը» (մտադ ր թյ նը) կա տար վե լո՞ւ է թե ոչ, բա րի՞ է, թե չար:
Խա չի ղլ. Գ շա կող նե րի թվմ պետք է հաշ վել նաև խա չի - ղլ նե րին, ո րոնք գա վա ռմ
ևս բա վա կա նա չափ ե ղել են, և ո րը ման րա մասն նկա րագ րել եմ ար դեն իմ «Գան ձա կի գա վառ»
աշ խա տթ յան ﬔջ:
122
Այս գա վա ռմ նշա նա վոր է ե ղել ս. Հով հան նե սի ղ լը:
Ծն վե լիք զա վա կի և ձա գի սե ռը գ շա կող ներ. Տ վա ծ րիկ շնորհք է հա մար վմ և այն,
որ ո րոշ մար դիկ կա րո ղա նմ են ծնվե լիք զա վա կի կամ ձա գի սե ռը գ շա կել: Այս պի սի նե րից
նշա նա վոր է գյ զալ դա րե ցի Վար դա նը: Սա ﬕ ան գամ գնա ցել է ս. Գ ևոր գի սա րը և այդ տեղ, ﬕ
կի սա վեր վան քի մոտ քնել. ե րա զմ եր ևմ է նրան սր բը և ա սմ, թե շնորք է տա լիս նրան գշա կե լ, թե ծնվե լիք զա վա կը կամ ձա գը ինչ սե ռի է: Ս րա հա մար, պատ վի րմ է սր բը, տա նել
հղ իին ջրի, գե տի մոտ, կամ ջ րը բե րել հղ իի մոտ և իս կյն կտես նես` որ նրա նից ծնվո ղը ﬔրկ
կհետ ևի նրան:
Վար դա նը նստմ էր գե տի ա փին, և երբ կո վե րը գա լիս էին ջր խﬔ լ, նա տես նմ էր
նրան ցից ծնվե լիք հոր թե րին ա ներ և թա բար նրանց հե տևե լիս և գ շա կմ էր սե ռը: Շատ
շատ ան գամ հղի կա նանց ջրի մոտ էր տա նմ և տես նմ էր, որ ծնվե լիք ե րե խան ﬔրկ հետ ևմ
էր մո րը, ս տի և գ շա կմ էր, թե ինչ սե ռի է լի նե լ:
Բա նա լի դնել. Մի ընդ հա նր ձև ևս կա գ շա կթ յն ներ ա նե լ, ո րի հա մար անհ րա ժեշտ
չէ ոչ ո րոշ օր ծնվել, ոչ էլ որ ևէ սրբի շնոր հին ար ժա նա նալ: Այս բա նա լի դնելն է: Ով կա ﬔ նմ է
գ շա կել հի վան դի վի ճա կը, կորց ված ի րի տե ղը, իր մտադ ր թյան հա ջող կամ ան հա ջող ել քի
մա սին` ﬕ բա նա լի է դնմ ոտ քի տակ, կանգ նմ չորս փո ղոց նե րի կտրված տե ղմ և ան խոս
լսմ անց դարձ ա նող նե րի խո սակ ց թյն նե րը և դ րան ցից ﬕ եզ րա կա ցթ յն հա նմ:
Թ. Ա ղոթք ներ. Ա ղոթք նե րի ﬕ ջո ցով թե տղա մար դիկ և թե մա նա վանդ պա ռավ կա նայք
ո րոշ հի վան դթ յն ներ են բժշկմ, և այս պատ ճա ռով էլ հա սա րա կթ յան ﬔջ ա ռան ձին հարգանք են վա յե լմ: Ա ղո թող նե րը ի րենց այդ շնորհ քը սրբե րից չեն ստա ցել, այլ ﬕ րի շից սո վո րել
են, և ի րենք էլ րիշ նե րին սո վո րեց նմ են, ﬕ այն ﬕշտ տղա մար դը կնոջ, կի նը տղա մար դի է
սո վո րեց նմ, այ լա պես ա ղոթ քը «չի կըտ րե»` զո ր թյն չի նե նա:
117
Տե՛ս իմ «Ջավախքը»:
118
Իմ Բորչալի գավառ, Ազգ. Հանդ, գ. X:
119
Տե՛ս իմ «Վարանդա» և «Բորչալի գավառ», Ազգ. Հանդ., գ. X:
120
Ջավախք:
121
Բորչալի գավառ:
122
Իմ «Գանձակի գավառ», հ. Բ:
148
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Ա ղո թե լ կեր պը և ա ղոթք նե րի ﬔ ծա գյն մա սը նման լի նե լով նրանց, որ ար դեն նկա րագրել եմ «Բոր չա լ ի գա վառ» աշ խա տթ յան ﬔջ, ես չեմ զմ կրկնել այս տեղ, իսկ փոքր ի շա տե
տար բեր վող ա ղոթք նե րը զե տե ղմ եմ բա նահ յ սթ յան բաժ նմ:
Ժ. Կա խարդ ներ. Գե ղար ք նի քմ ևս կան տղա մարդ կա խարդ ներ, գրբաց ներ, գլխա վորա պես տի րա ց նե րից և քա հա նա նե րից: Ս րանք գոր ծմ են Սո ղո մո նի, Ախ տա րի, Վեց Վա զարյան, Հա վա խոս կա խար դա կան գրքե րի ցց մնք նե րով: Ա ռա վե լա պես գիր են ա նմ ամ լթ յան,
զա նա զան հի վան դթ յ նե րի դեմ, գրա վմ են ե րի տա սար դի կամ աղջ կա սե րը, «բթիկ» ա նե լով
հրա պ րմ են կա նանց և ցան կա ցա ծը ա նել տա լիս մարդ կանց, «կա պմ եր կին քը», որ անձրև
չգա և նո րից բաց ա նմ, գտնմ գան ձեր և ա ﬔն բան գ շա կմ: Իսկ սրան ցից «դա վոտ» կամ
«չլա» մտած նե րը` հա լա ծմ են դևե րին, ծո վեր անց նմ, մարդ կանց ա ներ և թաց նմ, կեր պարա նա փո խմ և հա յե լ ﬔջ նա յե լով ի մա նմ աշ խար հի բո լոր գաղտ նիք նե րը: Բա ցատ րենք այս
ﬕ առ ﬕ:
Դա վոտ կամ չլա մտնել. Խի զախ կա խար դը գլխից ձեռք վերց նե լով, հանդգ նմ է դևերի, սա տա նա նե րի հետ մրցման դրս գալ և, հա վա քե լով իր կա խար դա կան գրքե րը, փակ վմ
է ﬕ այ րի ﬔջ և այդ տեղ քա ռա սն օր ﬓա լով ոչ ﬕ ա դա մոր դ ե րես չի տես նմ և կան չե լով
դևե րին սա տա նա նե րին, նրանց հետ կռվմ է և հ րա մա յմ, որ ի րեն հնա զանդ վեն: Դ ևերն
սա տա նա նե րը զենք են խա ղաց նմ նրա աչ քի դեմ, սպառ նմ են այ րել, կտոր - կտոր ա նել,
ե ռաց րած ջրի ﬔջ ձգել և այլն: Ե թե կա խար դը այս սպառ նա լիք նե րից վա խե նմ է` դի վա հար է
լի նմ, դևե րի հլ հպա տա կը դառ նմ, իսկ ե թե ոչ` են թարկ վմ է սրանց վեր ջին փոր ձա քա րին:
Գա լիս են գե ղե ցիկ հ րի - փե րի ներ և բ յ րա վոր հեշ տանք նե րով աշ խա տմ հրա պ րել, եր ևմ
են սա տա նա ներ և գանձ, փառք, ﬔ ծթ յն խոս տա նա լով աշ խա տմ ի րենց հնա զան դեց նել, և
երբ այս բո լոր փոր ձանք նե րից կա խար դը հաղ թող է դրս գա լիս` նվա ճմ է դևե րի գլխա վո րին`
«Դամ շե լին» կամ «Թև դաս» - ին և ի րեն օգ նա կան դարձ նմ: Այ ն հե տև նա ա ﬔն ինչ հրա մա յմ
է այս գլխա վո րին, և նա ան ﬕ ջա պես կա տա րմ է:
Դև կա պել. Դա վոտ մտած կա խար դի գլխա վոր գոր ծը դև կա պելն է, որ կա տա րմ է այսպես. դի վոտ մար դն նստեց նմ է ﬕ կի սա մթ սեն յա կմ և հ րա մա յմ հա ռած ﬕ քա նի ժամ
շա ր նակ նա յել իր ա ռա ջը դրված թա սով ջրին: Ինքն էլ զա նա զան ան հաս կա նա լի ա ղոթք ներ
շշնջա լով` ա սմ է. «Տես, իս կյն դևե րը կը գան կանց նեն թա սի ﬕ ջով, գտիր քո ﬔջ մտած դևին
և իմ ձե ռը տր»: Ե թե դի վո տը չի տես նմ, սա բար կա նմ է և նյ նիսկ ճի պո տով թա կմ, ﬕնչև
որ նա բռնե լ և ի րեն հանձ նե լ շար ժﬓ եր է ա նմ: Այն ժա մա նակ սա այս դևին խո սեց նմ է
և եր դմ առ նմ («կա պմ է») որ այլևս այս հի վան դին չմո տե նա:
Ծով անց նել. Դա վոտ մտած կա խար դը, երբ կա ﬔ նմ է ﬕ որ ևէ ծո վից անց նել, վերց նմ է
եր կ տաշտ, ﬔ կի ﬔջ կաթ ա ծմ, որ ներ կա յաց նի սպի տակ ծո վը, մյ սի ﬔջ ջր` սև ծո վը: Եվ
երբ «շէմ քե լով» անց նմ է սրանց վրա յից` ար դեն գտնվմ է անց նե լիք ծո վի այն կող մը:
Մարդ կանց և ի րե րը ան տե սա նե լի դարձ նել. Դա վոտ մտած կա խար դը ե թե կա ﬔ նմ է
մարդ կանց, կամ իր, կամ գանձ ան տե սա նե լի դարձ նել` տե ղա վո րմ է նրանց եր կ տաշ տե րի
ﬕջև, ո րոնց ﬔ կի ﬔջ կաթ, իսկ մյ սի ﬔջ ջր ա ծե լով ներ կա յաց նմ է սպի տակ և սև ծո վե րը:
Ե րեք օր այդ դրթ յան պա հե լց հե տո` մարդն էլ, իրն էլ ան տե սա նե լի են դառ նմ, և նյ նիսկ,
երբ հա սա րակ կա խարդ ներն աշ խա տմ են գ շա կել նրանց տե ղը` նրանց եր ևմ է սպի տակ և
սև ծո վե րի ﬕ ջմ:
Նյն պի սի կա խար դը Համ բարձ ման հրա շա գործ գի շե րը, այն վայր կյա նին, երբ եր կինք
գե տին, սա րեր ձո րեր, աստ ղեր լ սին, քա րեր թփեր սկսմ են ﬕմ յանց ող ջ նել, նա
«խի պի լի կի քո լոզ» է խնդրմ և ս տա նմ: Այս քո լո զը (գլխարկ) թե ին քը և թե րիշ նե րը ծած կելիս ա նե րև թա նմ են, ար ձակ - հա մար ձակ շրջմ մարդ կանց ﬔջ` ա ռանց նրան ցից նկատվե լ:
Կեր պա րա նա փո խթ յն. Կա խարդ նե րը ի րենց ձեռ քի կա խար դա կան գա վա զա նով
Ոգիների պաշտամնք
149
խփմ են մարդ կանց և ն րանց կեր պա րա նա փո խմ՝ զա նա զան կեն դա նի նե րի, շան, կատ վի,
է շի, ջո ր կեր պա րանք տա լիս: Մի առ ժա մա նակ նրանց այս պես թող նել ց և շատ ան գամ աշխա տեց նե լց հե տո նրանք նյն գա վա զա նով կրկին խփմ են և մարդ դարձ նմ: Շատ ան գամ
պա տա հել է, որ կա խար դը ﬕ գյ ղից մյսն անց նե լիս հա վա նած հար սին գա վա զա նով խփել է`
էշ դարձ րել, հե ծել գնա ցել է մյս գյ ղը, գի շե րը կրկին մարդ դարձ րել, իր մոտ պա հել և ա ռավոտ յան ար ձա կել:
Բ թիկ ա նել. Կա խար դը ինչ որ կա ﬔ նմ է` կա րող է ներշն չել, որ կա տա րեն: Ս րա հա մար
հար կա վոր է, որ նա այդ ցան կթ յ նը գրի իր բթ մա տի ե ղն գի վրա: Պա տա հել է, որ նա գրել
է` թե կա նայք ﬔր կա նան իր ա ռաջ: Ան ﬕ ջա պես այդ խեղ ճե րին թվա ցել է, թե կանգ նած են ﬕ
գե տի ա փին և ս տիպ ված են շո րե րը հա նել անց նել. սկսմ են հան վել: Բայց հենց որ կա խարդը ջնջմ է բթի ե ղն գի վրա յի գի րը` կա նայք սթափ վմ են, և ն կա տե լով ի րենց ﬔրկ կանգ նած
կա խար դի ա ռաջ, զար հ րմ են:
Հա յե լ ﬔջ նա յել. Կա խար դը Համ բարձ ման գի շե րը նստմ է աստ ղե րի տակ և իր կախար դա կան ճի պո տով ե րեք ան գամ խփե լով գետ նին` նա յմ ձեռ քմ բռնած հա յե լ ﬔջ: Աշխար հի բո լոր չարն բա րին, բո լոր ան հայտ ներն գաղտ նիք նե րը գա լիս անց նմ են հա յե լ
ﬕ ջով և եր ևմ կա խար դին:
Կա խար դա կան կծիկ, գորգ և սփ րա. Ն շա նա վոր կա խարդ նե րը կա խար դա կան կծիկ,
գորգ և սփ րա նեն: Ս րան ցից ա ռա ջի նը գործ են ա ծմ այն ժա մա նակ, երբ կա ﬔ նմ են դեպի եր կինք թռչել, կամ ﬕ հե ռ տեղ գնալ. բռնմ են կծի կի թե լի ծա յ ր ից և կ ծի կը դե պի գնա լ
կող մը ձգմ: Կ ծի կը հետզ հե տե քանդ վե լով գլոր վմ է օ դի ﬔջ և ն րա նից կախ ըն կած կա խար դը
ա ներ և թա բար անց նմ հա զա րա վոր վերս տեր:
Գոր գը գործ են ա ծմ ﬔ կին, գլխա վո րա պես աղջ կան, փախց նե լիս: Հ րա վի րե լով սրան
նստել այս գոր գի վրա, որ իր տես քով բո լո րո վին չի տար բեր վմ սո վո րա կան գոր գե րից, կա խարդը իր ձեռ քի ճի պո տով խփմ է գետ նին և իս կյն գոր գը վրա յի մարդ կան ցով թռչմ անց նմ է
հա զա րա վոր վերս տեր և գա լիս իջ նմ է կա խար դի ցան կա ցած տե ղը:
Երբ կա խար դը բաց է ա նմ սփ րան և զա նա զան տե լիք նե րի ա նն տա լիս, ան ﬕ ջապես եր ևմ են սփ րի վրա:
Կա խարդ նե րի ազ դե ցթ յ նից ա զատ վե լ հա մար, մա նա վանդ կա նայք, կրմ են պողպա տե մա տա նի կամ ման յակ, որ շի նմ են դար բին նե րը Հ դի (Ա վագ) ր բաթ օ րը` ա ռանց ﬕ
խոսք ար տա սա նե լ: Սա կոչ վմ է ր բա թա րր և ընդ հան րա պես ա ﬔն տե սա կի չա րո ցի դեմ է:
Չախ մախ թա փող կամ չախ մախ զա նող. Երբ կայ ծա կը խփմ է ﬕ տան կամ ﬕ մարդ, այս տան ﬔ ծը կամ կայ ծակ նա հա րը կամ վեր ջի նիս որ դին, ե թե հայ րը կայ ծա կի հար վա ծից
ﬔռ նմ է, ստա նմ են դեմ քի և գլ խի վրա ա ռա ջա ցած վեր քեր բ ժե լ շնորհ և կոչ վմ են չախմախ թա փող կամ չախ մախ զա նող: Ս րանք ր բաթմ տին, կի րակ նամ տին և չո րեքմ տին չախ մախով խփե լով կայծ քա րին` կայ ծեր են տե ղաց նմ այդ պի սի հի վանդ նե րի գլխնե րին և այս պի սով
բժշկմ:
Ձ ձմ հեծ նող պա ռավ. Սի րա յին հա րա բե րթ յն նե րի ﬔջ բա վա կան ﬔծ դեր են խա ղմ
ձձմ հեծ նող պա ռաﬖ ե րը: Ս րանք այս պես են կոչ վմ, ո րով հետև ﬕ տեղ գնա լիս, կամ ծո վից
անց նե լիս հեծ նմ են ձձ մը (կա վե խնո ցի), շահ մար օ ձը իբր մտրակ ձեռքն առ նմ և երկն քի
վրա յով սա վառ նմ, ﬕ վայրկ յա նմ հար յ րա վոր վերս տեր անց նմ: Ս րանք գլխա վո րա պես
գոր ծմ են տղի կամ աղջ կա սե րը գրա վե լ. գնմ են սրանց մոտ` խո սմ, գո վմ ﬔ կի մոտ
մյ սին և խո սե լիս մատ նե րի ﬔջ պա հած յոթ գյ նի ﬔ տաք սե թե լե րը հան գս տմ (խան գրձմ), այս պի սով տղա և աղ ջիկ ի րար հետ կա պմ:
Մար դա գել. Պա տա հմ է, որ պա ռավ կա նայք լսն կա գի շերն ան կող նց վեր կե նա լով`
տկլոր դրս են գա լիս: Ս րանց այս ան պատ կա ռ թյ նը Աստ ծն այն քան ան դր է լի նմ, որ
ան ﬕ ջա պես երկն քից գայ լի մոր թի է ընկ նմ սրանց վրա: Այ ն հե տև ս րանք գի շեր նե րը հագնմ են այս գայ լի մոր թին, մար դա գել դառ նմ և գ նմ, թա փա ռմ գյ ղմ, և ե թե բաց դռ են
150
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
գտնմ, մտնմ են ներս հափ շ տա կմ ե րե խա նե րին, տմ: Ա ռա վոտ յան շատ վաղ, սրանք
հա նմ են մոր թի նե րը, զգ շ թյամբ, շատ ծա ծկ տե ղմ պա հմ, կրկին մար դ կեր պա րանք
առ նմ և գա լիս տն, պառ կմ ի րենց ան կո ղին նե րմ:
Ե թե ﬔ կը հա ջո ղաց նի գտնել դրանց այդ գայ լի մոր թին և կ րա կը ձգե լով ոչն չաց նի, դրանով նրա տեր պա ռա վին ան վերջ տան ջան քի կեն թար կի, ո րով հետև նա ﬕնչև ﬔռ նե լը կտանջ վի
մոր թին ո րո նե լով: Իսկ ե թե թող նեն յո թը տա րի մար դա գել ﬓա, ինչ պես տնօ րին ված է լի նմ,
մոր թին կրկին կվե րա նա եր կինք, և այ ն հետև նա այլևս մար դա գայլ չի դառ նա: Այ ն հետև կﬓա
նրան ա պաշ խա րել իր ﬔղ քե րը:
Տ իե զերք. Այս գա վա ռմ ևս կա նայք հա վա տմ են, որ կա րող են մարﬓ ով երկ րի վրա
ﬓալ, իսկ հո գով բարձ րա նալ եր կինք, անց նել դժոխ քի և դ րախ տի ﬕ ջով և տես նել ի րենց «ախրը»:
Նոր - բա յա զետ ցի Դի վո տի Ալ մո պա ռաﬖ էլ ﬕ այս պի սի փա փագ է նե ցել, ո րի հա մար
և շատ ան գամ դի ﬔլ է սրբե րին: Մի ան գամ, երբ սրա որ դին` Աս լա նը սաս տիկ հի վանդ է լի նմ,
Ալ մոն ﬕ քա նի ան քն գի շեր ներ անց կաց նե լց հե տո գլ խը դնմ է որ դ բար ձին, որ ﬕ քիչ
հան գստա նա: Մեկ էլ հան կարծ տես նմ է Գաբ րիել հրեշ տա կին, որ ﬕ ե րե խա յի գլխի մա զե րից
բռնած, կանգ նեց իր առջև և ա սաց.
– Ա հա ե կել եմ, որ կա տա րեմ խնդիրդ` քեզ տա նեմ «էն հան դեն», որ «ախրդ» տես նես, շտ
ա րա գնանք:
– Այդ ե րե խան ո՞վ է, - հարց նմ է Ալ մոն:
– Սա ﬕ կնոջ հո գի է, - պա տաս խա նմ է Գաբ րիել հրեշ տա կա պե տը, - որ քիչ ա ռաջ ա ռա,
տա նմ եմ եր կինք: Ա րի դ էլ ինձ հետ:
Եվ այս ա սե լով Գա բր իել հրեշ տա կա պե տը մյս ձեռն էլ ձգեց Ալ մո յին և սկ սեց բարձ րա նալ:
Գ նմ են, գնմ են գնմ, ﬔկ էլ պա տա հմ են ﬕ կանգ նած մար դ, ո րին ո տից ﬕնչև գլխ
կպել են ան թիվ, ան հա մար գոր տեր, այն պես որ բաց տեղ չէր եր ևմ: Ալ մոն զար մա ցած հարցնմ է, թե սա ո՞վ է: Գաբ ր իել հրեշ տա կա պե տը պա տաս խա նմ է, թե սա իր փո ղե րի շա հով ապրող մարդ է, այս պես կանգ նած պի տի տանջ վի, ﬕնչև Ք րիս տո սը գա դա տաս տան:
Գ նմ են ա ռաջ, տես նմ են ﬕ րիշ մարդ, ո րի ﬕ ա կան ջից մյ սը խրել են ﬕ շի կա ցած
հաստ եր կաթ, ո րի բո ցը ցայ տմ է նրա բե րա նից:
– Սա էլ չլսող, չկա տա րող, իր ա սա ծի, վա տա հո գի մարդ է ե ղել, այս պես պի տի տանջ վի`
ﬕնչև Ք րիս տոս գա դա տաս տան:
Մի քիչ էլ ա ռաջ են գնմ, պա տա հմ են ﬕ մար դ ևս, ո րի քթից ﬕլ են անց կաց րել և 10
փթա նոց ﬕ կշեռք կախ տվել:
– Սա էլ կշեռ քի ﬔջ «հա րա մթ յն» (խար դա խթ յն) ա նողն է, բա ցատ րմ է Գաբ րիել
հրեշ տա կա պե տը:
Է լի ա ռաջ են գնմ. տես նմ են ﬕ նստած կին, առջ ևմ ար յ նա խառն կա րա գով լի
տաշտ: Մի հրեշ տակ, ս րը ձե ռին ստի պմ է այդ կնո ջը տել կա րա գից: Սա վերց նմ է, դնմ
բե րա նը, բայց չի կա րո ղա նմ կլ տալ, հրեշ տա կի ծանր հար վա ծը կլ տալ է տա լիս:
– Սա ո՞վ է ե ղել, - հարց նմ է Ալ մոն:
– Սա ֆել բազ կին է ե ղել, որ ֆե լով իր կա րա գը շա տաց րել է, րի շի նը կտրել: Հի մա պի տի
քա շի, ﬕնչև Ք րիս տոս գա դա տաս տան:
Գ նմ են ա ռաջ, բա վա կան բարձ րա նմ, տես նմ են ﬕ սի զա վետ, ա ն շա բյր դաշտ,
առ վակ նե րի եզ րե րին խմբված հո գի ներ րախ զվարթ ճռվո ղմ են:
– Ս րանք էլ ան ﬔղ հո գի ներ են, որ սպա սմ են Ք րիս տո սի գալստ յան:
– Իսկ դաշ տի ﬕ ջի այն ոս կե սի նին (սկ տեղ) ի՞նչ է, լի ա ﬔն տե սակ բա րիք նե րով և ﬔջտե ղը չորս ոս կե խնձոր, - հարց նմ է Ալ մոն:
– Այդ սի նին մխ սի Մ քո յի հա մար է պատ րաստ ված, - բա ցատ րմ է Գաբ րի ել հրեշ տակա պե տը, - նա շատ ար դար մարդ է, երբ որ ﬔռ նի, պի տի գա վա յե լե լ սի ն բա րիք նե րից: Այդ
Соседние файлы в предмете Этнография Армян