Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Ընտանեկան բարք
101
պես երկ րորդ կի նը «ա նշ ը լի» ա սե լով ﬕ թե յի գդալ ﬔղ րի վրա եր կ նշ դնե լով հրամց նմ
է, որ տի` բե րանն ա ն շեց նի: Ա պա եր րորդ կի նը ﬔծ սկ տե ղից ﬕ ափ սեի ﬔջ քիշ ﬕշ, թխիլ,
նո խտ և ﬕ քա նի կոն ֆետ ա ծե լով հրամց նմ է: Սա հա նմ է թաշ կի նա կը, փռմ գո գը, ափ սեն
ամ բող ջո վին դա տար կմ և թաշ կի նա կը հան գյց ձգե լով` ամ րաց նմ գո տիից, որ տա նի տն:
Մինչև մա զան բա ժա նմ էին, տղա մար դիկ ա վար տմ էին ընթ րի քը, ս տի և ա մա նե ղե նը հավա քմ` կա նանցն էին ընթ րիք մա տ ցմ:
Սափ րե լ ծես. Ընթ րի քից հե տո փե սա ցն «թա գա վոր էր նստմ»` բազ մմ էր բե րանքսվայր դրված ﬕ կո ղո վի (քթոց) վրա, ո րի տակ վառ վմ էր ﬕ ձե թի ճրագ: Քա վո րը և ա զապ պաշին վա ռած կե րոն նե րը ձեռ նե րին կանգ նմ էին նրա աջ և ձախ կող մը, իսկ ե րի տա սարդ նե րը
ﬕ - ﬕ վա ռած մոմ ա ռած, շրջա պա տմ էին նրան: Սափ րի չը «Աստ ված շնոր հա վոր ա նե» ա սե լով
սկսմ էր ա ծի լել, և շերտ - շերտ մա զեր թող նե լով, կհարց ներ. «Տ ղերք ջան, ով ա զմ էս ա ծն
(կամ քյաս տ նը) վե կա լել»: Մե կը պա տաս խա նմ էր. «Ուս տա ջան, ես եմ զմ, լավ շաղ կամ
կը լի բ սած, առ ﬕ շա հի»: Եվ այս պես զա նա զան բան ջա րե ղե նի ա նն ներ տա լով և 5 - 20 կ.
նվի րե լով սափ րել էին տա լիս բո լո րը: Երբ սափ րիչն ա վար տմ էր` բո լո րը ﬕ ա սին բղա վմ էին.
«Աստ ված շնոր հա վոր ա նի»: Եր բեﬓ ա պես էլ ﬔ կը բղա վմ էր. թա գա վո րը «թառն է»: Այս ժա մանակ բո լո րը ﬕ ա սին պա տաս խա նմ էին. «Աստ ծ գառն է»:
Սափ րե լց հե տո ա զապ պա շին կամ ﬕև նյն սափ րիչն սկսմ է փե սա ց ի շո րե րը հագցնել, նա խա պես ցյց տա լով և ա ﬔն ﬕ կտո րը նրա գլխի վրա յով ե րեք ան գամ պտյտ տա լով
և գո վե լով: Այս ﬕ ջո ցին ե րի տա սարդ մա կար նե րը պար բռնած յայ լի ա սե լով պա րմ էին: Այժմ
քա ղա քմ թե սափ րե լ և թե շոր հագց նե լ սո վո րթ յն նե րը վե րա ցել են:
Ուս կապ. Թագ վո րի շո րե րը հագց նե լց հե տո` նա ղա րա - զռ նան կենտ պար էր ա ծմ,
և ﬕ հարս ձե ռին վար դաջ րի94 շի շը (գի լապ) կա քա վմ էր և ﬔ ջընդ ﬔջ մո տե նմ` փե սա ց ի
գլխին վրան վար դա ջր սրսկմ, որ պես զի նրա նից ա ն շա հո տթ յն բ րի: Եր բեﬓ այդ
վար դաջ րից սրսկմ էին նաև քա վո րի, ա զապ պա շ և մա ղար նե րի վրա:
Դեռ ա ռա ջին հար սը չդա դա րած կա քա վե լց, ﬕ րիշ հարս ձե ռին ﬕ կա նաչ թաշ կի նակ
(որ ս կապ է կոչ վմ), սկսմ է պա րել և բե րմ ամ րաց նմ է թագ վո րի կրծքին` աջ սից ﬕնչև
ձախ կռան տակ: Հ նմ շատ ան գամ ﬕ րիշ հարս էլ կա քա վմ էր ս կապ կա պո ղի հան դեպ
ﬕ ֆն տա նոց շա քա րի գլխ ձեռ քին բռնած, որ պես զի թագ վո րի «կա նաչ կար ﬕ րը»` ա մս նթյ նը, ա նշ, բախ տա վոր լի նի:
Հարս նա հա նեք. Ուս կա պից հե տո թագ վո րը քա վո րի և ա զապ պա շ, ինչ պես և իր ծնող ների բո լոր կին տղա մարդ հարսն ևոր նե րի հետ, դհոլ - զռ նի և շա մալ նե րի ա ռաջ նոր դթ յամբ
և վառ ված ﬔղ րա մո ﬔր շա տե րի ձե ռին, գնմ են հարս նա ց ի տն` հարս նա հա նեք:
Այս տեղ, երբ փե սա ցն մտնմ է տղա մարդ կանց բա ժի նը, ր խմբված էին լի նմ հարսնա ց ի բա րե կաﬓ ե րը, ե րեք ան գամ խոր գլխ էր տա լիս: Իս կյն նրան պա տաս խա նմ էին`
բա րո~վ, բա րո~վ թա գա վոր, ոտդ խեր ըլ նի, վա ճառդ շնոր հա վոր լի նի, բա րով վա յե լես:
Այս ﬕ ջո ցին ﬔկ էլ հարս նա ց ի եղ բայ րը վրա էր պրծնմ և թա գա վո րի քրո ջը կամ եղ բոր
կնո ջը համ բ րմ: Ապ րի~ս, ապ րի~ս, գո չմ էին այս այն կող ﬕց, «խնա մա պաչ ա ռավ»:
Հե տո նստմ են, սկսմ օ ղի խﬔլ: Ա պա հարս նա ց ի քա հա նան օրհ նմ է հարս նա ց ի
հար սա նե կան շո րե րը, ո րոնց մոտ դնմ է նաև նշա նի մա տա նին` ﬕ բա ժակ գի ն ﬔջ ձգած:
Ան ﬕ ջա պես հան դերձ նե րը տա նմ են կա նանց բա ժի նը, ր հարս նա ց ի վար պե տը, նա
որ կար ձև է սո վո րեց րել, սեն յա կի վա րա գյ րով ա ռանձ նաց րած ան կյ նմ` «փար տի ետ ևը»,
հագց նմ է հարս նա ց ին` նա խա պես ﬕ ըն ծա առ նե լով քա վո րից: Հե տո կանչ վմ է հարս նա ցուի եղ բայ րը` գո տին կա պե լ, որ կա պմ է ա սե լով. «Գ նա, քրս, Աստ ված քեզ հաց տա»:
Մինչ դեռ հարս նա ցն հագն վմ էր` փե սա ցն իր մա կար նե րով մտնմ էր կա նանց բա ժին,
94
Վարդաջրը այսպես էին պատրաստմ. երկ շաբաթ առաջ ջրով լի շշի ﬔջ վարդ, երբեﬓ էլ ﬔ խակ
դարչին էին ածմ, խցանով փակմ պահմ. վարդաջրը խաղաց նելիս` խցա նի փոխարեն ﬕ թափանցիկ
շոր էին կապմ բերնին, որպեսզի նրա ﬕջից հո տա վետ ջրը սրսկվի:
102
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
իս կյն զո քանչն քե նի նե րը գա լիս համ բ րմ էին սրա ե րե սը: Մի տղա մա տ ցա րա նի ﬔջ
չոր մրգե ղեն, ﬕ րի շը ﬕ շիշ շար բաթ (ﬔղ րա ջր կամ շա քա րա ջր) և ﬕ բա ժակ բռնած ա ռաջ
էին գա լիս95 և ի րենց ձեռ քով խﬔց նմ և տեց նմ թե թագ վո րին և թե նրա քա վո րին ա զապպա շն, իսկ հան դի սա տես կա նայք բղա վմ էին. «Նո’շ, նո’շ, նո’շ (ա նշ)»: Մի կին էլ նշա խառն
ﬔղր էր գդա լով խրմ թագ վո րի և նոր խնա ﬕ նե րի բե րան նե րը:
Երբ այս հյ րա սի րթ յնն ա վարտ վմ էր, նա ղա րա - զռ նան սկսմ էր կենտ պար ա ծել:
Հարս նա ց ի ազ գա կան նե րից եր կ հարս սկսմ են պա րել, ﬔ կի ձեռ քին վար դա ջր, մյ սին`
կար ﬕր ս կապ: Բա վա կան պա րե լց հե տո նախ ա ռա ջի նը վար դա ջր է սրսկմ փե սա ց ի
գլխին, հե տո երկ րոր դը կար ﬕր ս կա պը կա պմ է նրա կրծքին` կա նաչ ս կա պի վրա` խա չաձև:
Այս պի սով կա տար վմ է պա ռաﬖ ե րի օրհ նան քը` «բա րով կա նաչ - կար ﬕրդ կա պենք», այն է` բարով ա մս նա նաս:
Ի վեր ջո քա հա նան գնմ, բռնմ է հարս նա ց ի կռնից, մյ սից էլ հարս նեղ բայ րը և բերմ, կանգ նեց նմ թագ վո րի դի մաց` ձեռք - ձեռ քի տա լիս և սկ սմ պսա կի խոր հր դը կա տա րել:
Երբ ա վար տմ է` զռ նա չին «Տա նմ են, ա դե ջան, տա նմ են» - ի տխր ե ղա նակն է սկսմ
ա ծել: Հարս նա ց ի հայրն մայ րը և մ յս մո տիկ ազ գա կան նե րը մո տե նմ են ﬓաս բարև ա սել, և սկ սմ են լաց լի նել: Փե սա ց ի կող ﬕ բա րե կաﬓ ե րը ﬗի թա րմ են. «Ինչ եք լա լիս, աղ ջիկ
եք տվեր եք, տղա եք ա ռեր եք»:
Ի վեր ջո ղ ևոր վմ են դե պի ե կե ղե ցի. ար շա լյ սը ար դեն ծա գե լիս է լի նմ. ա ռա ջից գնմ
է դհոլ - զռ նան, ետ ևից պա րող ե րի տա սարդ ներ, ա պա հարս նևո ր նե րը` շրջա պա տած թագ վորին, ո րի ձախ կող ﬕց գնմ է թա գ հին, հե տո հարս նեղ բայ րը և հե տո քա վո րը, իսկ աջ կողքից` ա զապ պա շին: Թա գ հ ետ ևից նրա քղանցք նե րը բռնած գնմ էր հարս նա քյ րը: Ա վե լի
հին ժա մա նակ նե րմ թագ վո րը, ո րին աջ կող ﬕց ղեկ ցմ էր քա վո րը, ձա խից` ա զապ պա շին,
բռնմ էր ﬕ թաշ կի նա կի ծայ րից, ո րի մյս ծայ րից բռնմ էր նրան հետ ևող թա գ հին` աջ կող մը
հարս նեղ բայ րը, ձախ կող մը հարս նա քյ րը: Թա գ հ հայրն մայ րը չեն գնմ ե կե ղե ցի: Թագվո րի հայ րը փոքր - ինչ ﬓմ է սրանց մոտ ﬗի թա րե լ և ա պա գնմ է ղ ղա կի ի րենց տն:
Հարս նա ց ի ծա ռան փա կմ է հարս նա ց ի տան դար պա սը և չի թող նմ հարս նա ց ին
տա նե լ` ﬕնչև որ քա վո րը ﬕ ըն ծա չի տա լիս:
Մա կար նե րից ﬕ քա նի սը հարս նա ց ի տա նից խփ, շե րեփ, գդալ և գա թա են գո ղա նմ,
որ պես զի նո րա հար սը խփի պես բե րան խփ` ան խոս լի նի, շե րե փի պես բա ժա նա րար` տնտես
և գա թա յի պես` ղսմա թով:
Կա քա վե լով կեց ցե ներ բղա վե լով, երբ հաս նմ են ե կե ղե ցի, ա զապ պա շին ձե ռի թրն
եր բեﬓ ﬔր կաց նե լով, եր բեﬓ էլ ոչ` հպմ է դռան կա մա րա կալ քա րին, և այս պես բռնմ, ﬕնչև
որ հարս թագ վոր անց նմ են նրա տա կից և մտ նմ ե կե ղե ցի: Այս պի սով նա «ար գե լմ է չարքե րին` ﬖա սե լ սրանց»: Միև նյն կերպ վար վմ է նաև վե րա դար ձին` ա ﬔն ﬕ դռնից մտնե լիս:
Մինչ դեռ ե կե ղե ցմ քա հա նան կա տա րմ է պսա կի խոր հր դը` հարս աղ ջիկ ե րիտա սարդ նե րի հետ գավ թմ պա րմ են: Եվ երբ քա հա նան ա վար տմ է` հարս թա գա վոր
ձեռք - ձեռ քի բռնած կանգ նմ են ե կե ղե ց սե ղա նի ա ռաջ. քա հա նան ﬕ «շշ պահ» (թաշ կի նակ)
է կա պմ թա գա վո րի կրծքին և Ա վե տա րա նը դնե լով վրան` տա կից աջ ձեռ քով բռնել է տա լիս:
Ա պա հարսն ևոր նե րը մո տե նմ, համ բ րմ են Ա վե տա րա նը, թա գա վո րի և թա գ հ գլխ նե րը
և ﬕ քա նի կո պեկ ձգմ տի րա ց ի բռնած ափ սեի ﬔջ հօ գտ քա հա նա յի:
Ե կե ղե ցց դրս գա լն պես` սկսմ են հրա ցան ներ ար ձա կել, բղա վել, գո տե մար տել, կաքա վել և կա մաց - կա մաց գնալ դե պի թագ վո րի տն, ﬕ այն ոչ ե կած փո ղո ցով: Երբ ազ գա կան ների տան մո տից անց նմ են, իս կյն «սե ղան» են դրս բե րմ` խﬕչք, չոր մրգե ղեն, տե լիք ներ
են ա ռաջ բե րմ և հ յ րա սի րմ թա գա վո րին և հարսն ևոր նե րին: Մո տիկ նե րը գառ են բե րմ և
թա գա վո րի ա ռաջ զմ են մոր թել, քա վո րը ﬕ նվեր տա լով թյլ չի տա լիս: Ու րիշ ներն էլ հաց,
խո րո ված, սրճ են ա ռաջ բե րմ, և ե թե բե րող նե րը հե ռա վոր, աղ քատ մար դիկ են լի նմ` քա վո-
95
Այս հյրասիրթյան փոխարեն այժմ մրգեղենի սեղան են բաց անմ և հյրասիրմ նոր խնա ﬕ նե րին:
Ընտանեկան բարք
103
րը ﬕ քա նի կո պեկ ըն ծա է տա լիս: Ու րա խթ յ նը իր գա գաթ նա կե տին է հաս նմ, երբ մո տե նմ
են թա գա վո րի տան դռա նը, ր ճոխ «սե ղան» է բաց ված լի նմ: Մա կար նե րը սկսմ են եր գել.
Թագ վո րա ﬔր դրս ա րի,
Տես քե ին չեր եմ բե րե.
Թն տիր վա ռող եմ բե րե,
Տախդ ավ լող եմ բե րե.
Կո վեր կթող եմ բե րե,
Գ լոխտ դմփող եմ բե րե:
Թագ վո րա ﬔ րը, թագ վո րա հոր շա լակն ե լած, դրս է գա լիս տնից, եր կսն էլ պա րե լով
ա ռա ջա նմ և ա պա իջ նմ, ﬕմ յանց դեմ կա քա վմ են. այս կա քա վի ժա մա նակ հայ րը աշ խատմ էր մո րը համ բ րել, իս կյն վեր ջինս վա զմ էր դե պի թագ վո րը և համ բ րմ նրան հարսին և ներս հրա վի րմ: Շեմ քի ա ռաջ կտ րից չոր մրգե ղեն, մա նա վանդ չա ﬕչ էին շաղ տա լիս
հարս թագ վո րի վրա, ﬕ լա վաշ հաց ձգմ հար սի գլխին, որ նա ղսմա թով լի նի, ﬕ կճճ էլ
դնմ թագ վո րի ո տի տակ, որ կոտ րի և այս պի սով չա րը խա փա նի:
Ա պա թագ վո րը գնմ էր տղա մարդ կանց բա ժի նը, ձեռն առ նե լով ա զապ պա շ թ րը` իբր
գա վա զան, իսկ հար սին տա նմ էին կա նանց բա ժի նը և կանգ նեց նմ փար տի ետև: Ս կե ս րը
գա լիս է և խնդ րմ, որ նստի, սա կայն նա չի նստմ, ﬕնչև որ ﬕ ըն ծա չի ստա նմ: Եվ երբ
նստմ է, իս կյն ﬕ ա ր ե րե խա բե րմ` դնմ են նրա գիր կը, որ պես զի նրա ա ռաջ նե կը ա ր
լի նի: Սա էլ գրպա նից հա նմ է բե րած ման կա կան ﬕ զյգ գլ պա և ն վի րմ ե րե խա յին: Եվ
երբ ա ռա ջին ան գամ ճաշ են տա լիս հար սին` ա ﬔ նից ա ռաջ մա ծն են տեց նմ, որ պես զի նա
պարզ ե րես դրս գա: Երբ հար սի մոտ կես րանց կող ﬕց ﬔ կը մտնմ էր, հար սը ան շշտ ո տի
էր կանգ նմ ի նշան հար գան քի:
Հե տո ճաշ են տա լիս նախ տղա մարդ կանց և հե տո կա նանց, ա ռան ձին խնդրա կով հրա վիրե լով նաև հար սի ծնող նե րին: Ճա շին այժմ ընտր վմ է «թա մա տա»` սե ղա նա պետ և ա ռա ջարկմ կե նաց ներ թա գա վո րի թա գ հ, սրանց ծնող նե րի, քա վո րի, ա զապ պա շ և այլն, վերջմ սպա սա վոր նե րի և ա պա` սե ղա նա վո ր նե րը ա ռա ջար կմ են թա մա տի կե նա ցը:
Ճա շից հե տո ﬔծ մար դիկ և կա նայք ցրվմ են, ﬓմ են ﬕ այն մա կար նե րը, ո րոնք դրս
են գա լիս գա վի թը որ ձի (որ սի):
Որ ձի. Հար սի տա նից ﬕ ոչ խար կամ գառ և կամ ﬕ սագ, իսկ մա կար նե րի տնից ﬕ - ﬕ
հավ բե րմ, հա վա քմ են թագ վո րի տան գավ թմ կամ կտ րին: Դրս է գա լիս թագ վո րը
դհոլ - զռ նի ա ռաջ նոր դթ յամբ, շրջա պատ ված մա կար նե րով և ձեռ քի թ րը ﬔր կաց նե լով
խփմ ﬕ հար վա ծով ոչ խա րի գլ խը թռցնմ է: Ե թե չի հա ջո ղաց նմ, խայ տա ռակ է լի նմ, բոլո րը վրան ծի ծա ղմ են: Ա պա թ րը կի սով չափ դնմ են պատ յա նի ﬔջ և եր կ մա կար բռնմ
են ﬔ կը ե րա խա կա լից, մյ սը ծայ րից, բե րա նը դե պի վեր ղ ղած. մա կար նե րը ﬔկ - ﬔկ վերց նմ
են ﬕ - ﬕ հավ կամ ա քա ղաղ, ոտ նե րից բռնմ և վի զը խփմ թրին` կտրմ և հա վը դե պի վեր
ձգմ: Ե թե չեն կա րո ղա նմ ﬕ հար վա ծով կտրել, ծաղ րի ա ռար կա են դառ նմ և հա ճախ ﬕ
ա քա ղաղ իբր տ գանք վճա րմ: Այդ հա վե րը հա վա քմ են և այդ ե րե կո յի հա մար հա վով փլավ
պատ րաս տմ, այս պատ ճա ռով էլ այդ ե րե կոն «որ ձի ի րի կն» է կոչ վմ:
Ծաղ. Որ ձի ի րի կ նը թա գա վո րի դռա նը կրկին տա լիս է նա վող տը. հարս նևոր նե րը կրկին
հա վաք վմ են. խնա մոնց և քա վո րին գնմ դհոլ զռ նի ա ռաջ նոր դ թյամբ պատ վով բե րմ են:
Տե ղա վո րմ են դարձ յալ ա ռան ձին - ա ռան ձին, տղա մար դիկ գո մմ, կա նայք հա ցա տա նը:
Տ ղա մարդ կանց մա սմ շ տով սկսվմ է «Ծա ղը». թագ վո րը ﬕ ե րի տա սար դի հետ կանգնմ է հարսն ևոր նե րի ﬔջ տե ղը: Ե րի տա սար դը առ նմ է ձեռ քը ﬕ ափ սե և դի մմ է նախ հարսնա ց ի հո րը` թագ վո րին ﬕ խա լաթ (ըն ծա) տա լ: Սա էլ 20 - 30 ռ. դնմ է ափ սեի ﬔջ. ան ﬕ ջապես ե րի տա սար դը բարձր ձայ նով բղա վմ է.
104
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
– Շեն կե նա խնա ﬕն, այս քան մա նեթ թա գա վո րին խա լաթ տվավ, փոխն իր տղին ըլ նի, շեն
կե նա~, շե ~ն:
– Շեն կե նա~, շե~ն, - կո չմ են այս այն կող ﬕց:
Խ նա մց հե տո խա լաթ տա լիս է քա վո րը, հե տո մյս հարսն ևոր նե րը: Ա ﬔ նի խա լաթն էլ
բարձր ձայ նով հայ տա րար վմ է. վեր ջմ ամ բողջ գ մա րը հաշվ վմ է և կր կին հայ տա րար վմ.
հաս նմ է 100 - 300 ռ.:
Այժմ քա ղա քմ այս սո վո րթ յ նը վե րա ցել է, ﬓա ցել է ﬕ այն ըն թրի քը, որ տե ղի է նենմ ծա ղից հե տո: Եր բեﬓ ծա ղը ընթ րի քից հե տո են ա նմ, լավ հյ րա սի րմ, որ պես զի ա ռատթ յամբ խա լաթ տան:
Տ ղա մար դիկ ընթ րե լց հե տո ցրվմ են. ﬓմ են ﬕ այն մա կար նե րը: Այս ﬕ ջո ցին ընթ րիք
են տա լիս նաև կա նանց, ո րի ա վար տին «ջհե զը» բաց են ա նմ: Հար սի օ ժի տը, որ այդ օ րը բերած են լի նմ, դնմ են հարսն ևոր կա նանց ﬔջ տե ղը, ﬕ հարս նստմ է մո տը և ﬕ ըն ծա ստանա լով թագ վո րի մո րից96 բաց է ա նմ, ա ﬔն բան ﬔկ - ﬔկ ցյց տա լիս և գո վա բա նմ: Հար սի
օ ժի տը կազ մմ էր.
Մի ձեռք ան կո ղին.
Մի գորգ.
Մի ջե ջիմ.
Մի արկղ (սնտկ).
1 - 2 ձեռք հան դերձ.
Գլ պա ներ և այլն:
Նաև խա լաթ ներ (ըն ծա ներ) սկե սայ րին, ﬔծ տե գո րը, ﬔծ փե սին, քա վո րին և այ լոց` որ ևէ
հան դեր ձե ղեն, ե րեսսր բիչ, փո ղի քսակ և այլն:
Քա ղա քմ ջե հեզ բաց ա նե լ սո վո րթ յնն ար դեն վեր ջա ցել է:
Օ ժի տը ցյց տա լց հե տո կա նայք ևս գ նմ են, այն պես, որ ﬓմ էին ﬕ այն մա կար ները: Այս ժա մա նակ սրան ցից ճար պի կը գո ղա նմ` պա հմ էր թագ վո րի թ րը և ն րա ե րեսսր բի չը:
Թագ վորն իս կյն թաղթ էր նստմ, ընտ րմ ﬕ քա նի թվանք չի ներ, ո րոնք այս կամ այն մա կարին բռնմ էին և ﬔ ղադ րմ այս թրի կամ ﬕ րիշ բա նի գո ղթ յան ﬔջ: Իս կյն թագ վո րը ﬕ
տ գանք` ﬕ հավ, ﬕ գառ էր նշա նա կմ, և ս րանք չար չա րմ էին ﬔ ղադր վա ծին, եր բեﬓ փա-
լախ կա խփե լով, եր բեﬓ ﬕ սյան կա պե լով, ﬕնչև որ տ գան քը կվճա րեր: Այս տ գանք նե րով
հե տևյալ օ րը այդ ﬕև նյն մա կար նե րը ﬕ ա ռան ձին տեղ քեֆ էին սար քմ: Այս սո վո րթ յնն
էլ այժմ վե րա ցած է:
Թագ կտրել կամ թագ վերք. Հետև յալ օ րը, ան շշտ ար ևը մայր մտնե լց հե տո, կա տա-
րմ են թագ վե րա ցի ծե սը, քա վո րի, ա զապ պա շ և մոտ բա րե կաﬓ ե րի ներ կա յթ յամբ: Այս ﬕջո ցին թագ վո րը վայր է դնմ թ րը, որ ﬕշտ ձեռ քին բռնած էր նե նմ և գի շե րը հար սի մոտ
քնած ﬕ ջո ցին իր և ն րա ﬕջև դրած էր լի նմ, որ պես զի չկա րո ղա նա մո տե նալ նրան:
Նյն գի շեր ա ռա գաստ են մտնմ. ան կո ղի նը պատ րաս տմ է թագ վո րի ա մս նա ցած
քյ րը կամ մո րա քյ րը, մո տը դնե լով գի նի, մրգե ղեն և ցրտ ջր: Ա ռա վոտ յան նյն ան ձը գալիս է վերց նե լ սա վա նը և խմ բե լով իր շր ջը տան ﬔծ ան դաﬓ ե րին` ցյց է տա լիս կ սթ յան
նշա նը: Այդ օ րը հար սին խա վիծ են տեց նմ և օ շա րակ խﬔց նմ:
Պ սա կից ե րեք - չորս օր անց նե լց հե տո հար սը ջր է տա քաց նմ և լ վա նմ սկես րայ րի և
տեգր նե րի գլխ ներն ոտ նե րը: Ն վեր ներ հար սին չեն տա լիս:
Գ լխ լվա ցեք. Ա ռա գաս տի գի շե րից թ օր անց` հար սի մայ րը ﬕ գլխ շա քար ա ռած ﬕ քանի բա րե կա մ հի նե րի հետ գա լիս է հար սի գլ խը լվա լ: Հ րա վիր վմ են նաև թա գա վո րի մո տիկ
բա րե կա մ հի նե րը: Հան դի սա վոր կեր պով լվա նմ են հար սի գլ խը, նրան օ շա րակ խﬔց նմ և
հե տո ի րենք տմ, խմմ են և ﬕնչև ե րե կո զվար ճա նմ:
96
Նոր - Բա յա զե տմ ջե հեզ բաց ա նո ղը հար սի գեր դաս տա նից է լի նմ և ս տա նմ է ﬕ ոս կի ըն ծա, ո րը, սա կայն,
վե րա դարձ նմ են, երբ հար սին դարձ են բե րմ:
Ընտանեկան բարք
105
Սար հա նեք. Հար սը պսա կից հե տո եր կ շա բաթ շա ր նակ ի րա վնք չ նի տա նից դրս
գա լ: Երբ այդ ժա մա նա կա ﬕ ջո ցը անց նմ է, հա վաք վմ են նրա ըն կե ր հի նե րը և ն րան «սար
հա նմ»` տա նմ զբոս նե լ. կե ր խ մը, զվար ճթ յ նը, եր բեﬓ ﬕ ա ցած խ տագ նա ցթ յան
հետ, հա ճախ տևմ էր ե րեք օր:
ՏՂԱԲԵՐՔ ԵՎ ԿՆՆՔ
աշ տան. Նոր բա յա զետ ցի նե րի ﬔջ դաշ տանն սկսվմ է 15 - 16 և շատ հազ վա դեպ
13 - 14 տա րե կան հա սա կմ: Տ ևմ է 3 - 8 օր: Քա ղա քա ցի նե րը գործ են ա ծմ ﬔ ջը
Դ
ցիք ա սմ են ամ սա կան:
Ե թե դաշ տա նը սաս տիկ է լի նմ, ձեռ նե րին կիր են քսմ. դա վա խոտ կոչ ված բյ սը ե փմ
են և ջ րը խﬔց նմ, իսկ ե թե շատ սաս տիկ է լի նմ` նստեց նմ են որձ ձ ի եփ տված թրի քի
վրա կամ ﬔջ քին յա խ են գցմ:
Ամ լթ յն. Այս գա վա ռմ ևս ամ լթ յնն ան բախ տթ յն և ﬔղ քի պա տիժ է հա մարվմ: Գեր դաս տա նի ﬔջ ա մլ կի նը հա լած վմ է գրե թե բո լո րից, մա նա վանդ սկե ս րից: «Աստծ ա նեծքն ա վրեն», «Աստ ծ պա տիժն ա քա շմ», «Չոր կոճ ա», «Ան բար ծառ ա», ա սմ են
բո լո րը: «Փար չի բե րա նը պա չմ ես, գի տմ ես է րե խա՞ ա» հեգ նմ են տե գեր - կնիկ նե րը: «Լավ
հլնիր (լի նեիր) ﬔկն էլ քե(զ) կհլներ», «է րե խա չ նիս` ջի գար (խիղճ, գթ) չ նիս» հան դի մա նմ
են կռվող կա նայք: Նյ նիսկ ա մ սինն ա մլ կնոջ հետ լավ չի վար վմ:
Ամ լթ յ նը բա ցատ րմ են այս պես. իբր թե չար քե րը զա վա կա տան (ար գան դի) ﬔջ պտղը (ձն) խեղ դմ, ար յն են դարձ նմ: Ով որ սան ճ նի` նա «չա րո ցի» է: Չա րո ցը պա տա հմ
է քա ռա սն քի ժա մա նակ և այ ն հետև կինն այլևս չի հղ իա նմ:
«Չա րը խա փա նե լ»` չար ո գի նե րին հա լա ծե լ հա մար «թղթ են ա նել տա լիս» և կա րմ`
ﬔ կը գլխին, ﬔ կը վզին և ﬔ կը` թի կն քին և կամ ﬕ տա սը կո պե կա նոց տա լիս են պա տա րագիչ քա հա նա յին, որ պա տա րա գի ﬕ ջո ցին հի շե լով չա րո ցից տանջ վո ղին` կի սա լս նաձև կտրի
դրա մը, ո րի ﬔջ ﬕ թել անց կաց նե լով, կի նը կրմ է իր վզին հա վա տա լով, որ դա թյլ չի տա չար
ո գի նե րին ի րեն մո տե նա լ:
Եվ ե թե թղթ ա նե լ շնոր հիվ կի նը հղ իա նմ է, ան ﬕ ջա պես ﬕ կտոր բամ բակ են օրհ նել
տա լիս քա հա նա յին պա տա րա գի ժա մա նակ, և պա հմ, եր կն քի ժա մա նակ թի լիս ﬕ թղթե րի
հետ ծննդկա նի ոտ նե րի մոտ այ րմ, որ պես զի եր կն քը իս կյն տե ղի նե նա, այ լա պես տա սը
օր կքա շի:
Ամ լթ յ նից ա զատ վե լ հա մար բա ցի ժո ղովր դա կան դե ղե րից98 դի մմ են նաև հետև յալ
ﬕ ջոց նե րի.
ա. «Ծակ - քար» - ե րի ﬕ ջից ե րեք ան գամ անց նմ են. ո մանք էլ այս կամ ﬕ րիշ խ տա տե-
բամ բակ դրած շո րեր, իսկ գեղջ կ հի նե րը ﬕ որ ևէ շոր: Դաշ տա նին նոր բա յա զետ-
ղմ քան դմ են ի րենց գո տին և դ նմ ներքև, սպա սե լով, որ ﬕ տղա մարդ գա վերց նի
այդ գո տին և նո րից կա պի ի րենց ﬔջ քին: Երբ այս խ տից հե տո ե րե խա են նե նմ, այդ
գո տին կա պողն ան շշտ կնքա հայր է դառ նմ: Ծակ - քա րե րից նշա նա վոր են Օր տակ լ
գյ ղի «Թխ մա նկ» կոչ ված քա րա ժայ ռը, Ա լի ղը ռըխ գյ ղի նը, և Նոր - Բա յա զե տից դեպի Ղ լա լի տա նող ճա նա պար հի վրա գտնվա ծը:
97
97
Բացի ինձանից, իմ խնդրանքով նյթեր հավաքեցին նաև պ. Վաղարշակ Պետրոսյանը և արժ. Իգնա տիոս
սարկ. Տեր Մովսիսյանը:
98
Տե՛ս «Ժողովրդական դեղեր» գլխմ:
Տղաբերք և կննք
107
բ. Տ եառ նըն դա ռա ջին ա մլ կնո ջը պա րա նով տան եր դի կից հա նմ են կտ րը, և այս
կրկնմ ե րեք ան գամ:
գ. Համ բարձ ման գի շե րը գե տի ա փին քա ռա սն թաս ջր են ա ծմ ա մլ կնոջ գլխին:
դ. Ուխ տմ են, որ ե թե ե րե խա նե նան, նա խա պես շո րեր չպատ րաս տեն. և երբ հղ իա նմ
են` մայ րը իր գոգ նո ցը թոն րի ակն է խրմ, որ պես ակն կալ (թոն րի ա կը կալ նող շոր) և
երբ ծնմ է` այդ գոգ նո ցի ﬔջ են փա թա թմ նո րած նին, ﬕնչև որ նա վեր է կե նմ և
հար ևան նե րից կտոր ներ խնդրե լով` շոր կա րմ: Այս պի սի կտոր ներ հա վա քո ղը կոչ վմ
է «դի լակ չի»:
ե. Ա մլ կնոջն տեց նմ են նո րա ծին ե րե խա յի ըն կեր քից ﬕ կտոր խո րո ված, ﬕ այն այն-
պես, որ ոչ դա, և ոչ նո րած նի մայ րը այդ մա սին ո չինչ չգի տե նան. այ լա պես ոչ ﬕ այն
ամ լթ յան ա ռա ջը չի առն վիլ, այլև նո րած նի մայ րը կամ լա նա:
զ. Դի մմ են զա նա զան խ տա տե ղի ներ, մա նա վանդ Ս ևան, ր ﬕ որ ևէ բան, օր. մոմ,
ափ սե, մա սն քի վրա յից ﬕ մա տա նի և այլն, գո ղա նմ են և տա նմ ի րենց հետ, և երբ
ե րե խա են նե նմ, գո ղաց ված ի րի նման ﬕ օ րի նակ էլ ձեռք բե րե լով` վե րա դարձ նմ
են` կրկին խտ գա լով:
Ուխ տագ նա ցթ յ նից հե տո ծնված ե րե խան կոչ վմ է տվա ծ րիկ, այ սինքն սրբի տված:
Ն րան մկրտմ են այդ ﬕև նյն խ տա տե ղմ և կո չմ են նյն սրբի ա ն նով: Հա ճախ այս պի սի
ե րե խա յի մա զե րը չեն խ զմ ﬕնչև 7 - 8 տա րե կան հա սա կը, երբ տա նմ են նրան այդ խնդրակա տար խ տա տե ղին, մա տաղ ա նմ և ե րե խա յի մա զե րը խ զել տա լիս սրբի գե րեզ մա նի վրա
և ա պա այդ մա զե րի կշռով մոմ առ նմ, այդ սրբի ա ռաջ վա ռմ: Ե թե ե րե խան Մ շո սլ թան ս.
Կա րա պե տի տվածն է լի նմ, նրա պա րա նո ցը անց են կաց նմ հա րստ նե րը` ար ծա թե, իսկ աղքատ նե րը` պղնձե ﬕ ման յակ (օ ղակ), որ կարմ րա գյն ակ է նե նմ: Այս օ ղա կը, ո րով ե րե խան
սրբի գե րին է դառ նմ, հան վմ է ﬕ այն այն ժա մա նակ, երբ ս. Կա րա պետ խտ է գնմ:
Օ րի նա կան ա մս նթ յան ﬔջ ﬔծ ﬔղք են հա մա րմ բեղﬓ ա վո ր թյան ա ռաջն առ նել,
և հա զիվ է պա տա հմ, որ աշ խա տեն վի ժել, ո րով հետև հա վա տմ են, թե «հո գի են կորց նմ»,
«ﬔղ քի ﬔջ պի տի կոր չին»: Սա կայն և այն պես` ցան կա նա լով գո նե շ - շ ե րե խա ծնել` ծննդկանը շա ր նակ համ րմ է ա ռաս տա ղի գե րան նե րից ﬕնչև յո թը և ե րեք օր ա նըն դհատ աջ կող քի
վրա պառ կմ, որ պես զի յոթ տա րին ﬕ ան գամ ծնի:
Ա պօ րի նի կե նակ ցթ յան ﬕ ջո ցին ան պայ ման աշ խա տմ են վի ժել, կամ, ե թե ծնվմ է,
խեղ դել և ծա ծկ թա ղել և կամ ծած կա բար տա նել և ե կե ղե ց դռա նը ձգել, ո րով հետև հա սա րակա կան կար ծի քը սաս տիկ դա տա պար տմ է ա պօ րի նի կե ց թյ նը և նյ նիսկ ա պօ րի նի զա վակին: Վի ժե լ հա մար եր կանք են դնմ փո րին և ա ղմ, բարձր տե ղից թռչմ են, փո րը գրտնակմ են, ճմրտմ, ծանր բա ներ վերց նմ:
Հ ղիթ յան ﬕ ջո ցին կնոջ աշ խա տան քի և կեն ցա ղի ﬔջ ա ռան ձին փո փո խթ յն ներ տե ղի
չեն նե նմ. ﬔ կը արտ փոց խե լիս, ﬕ րի շը դաշ տմ բան ջար քա ղե լիս, եր րոր դը Նոր - Բա յազե տից Ղ լա լի խտ գնա լիս չո քել` ծնել են: Ու տես տի վե րա բե րթ յամբ ևս ﬔծ փո փո խթ յններ չեն լի նմ, ﬕ այն շա տե րը մտքա փոխ են լի նմ, զա նա զան տե լիք ներ, մա նա վանդ թթ
բա ներ են զմ: Սո վո րա բար այս պի սի կա նանց բո լոր քմա հա ճյք նե րը կա տա րմ են, վա խենա լով որ հա կա ռակ դեպ քմ կա րող է «ան ցսկ ա նել»` վի ժել:
Նախ քան ծնն դը ե րե խա յի սե ռը ո րո շե լ հա մար դի մմ են հետև յալ ﬕ ջոց նե րի:
ա. Զն նմ են հղի կնոջ փո րը, ե թե կլոր է լի նմ և փոքր, բա ցի սրա նից դեմ քը ա ռյգ, և
սի րմ է ձեռ քե րը կրծքին դնել, ա սել է` ար գան դի նը տղա է. իսկ ե թե փո րը ան ճոռ նի է`
ﬔծ, դեմ քը դալ կա ցած և սի րմ է ձեռ քե րը կախ պա հել` աղ ջիկ: Ե թե լո ղա նա լց հե տո
փո րը ﬔ ծա նմ է` տղա է, ե թե փոք րա նմ է` աղ ջիկ:
բ. Տ ղան աջ կող մմ է լի նմ, աղ ջի կը ձախ:
գ. Վար պետ կա նայք շո շա փմ են, ե թե ձկան ձև նի` տղա է, թե գոր տի` աղջ կա:
դ. Ե թե չոր րորդ ամ սին է խա ղմ` աղ ջիկ է, իսկ ե թե հին գե րոր դին` տղա:
108
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
ե. Ե թե սրտի տակ է խա ղմ և ա րագ` աղ ջիկ է, ե թե ա վե լի ներքև և հան դարտ, ձկան նման`
տղա:
զ. Գ շա կմ են նաև ե րազ նե րից. ե թե մար գա րիտ, ոս կե մա տա նի, քո րոց են տես նմ`
նշա նա կմ է տղա է լի նե լ, իսկ ե թե լա չիկ, հան դերձ, ա սեղ` աղ ջիկ:
է. Ե թե դա նակ, թել, քո րոց են գտնմ, գ շա կմ են` որ տղա է լի նե լ, իսկ ե թե ա սեղ, կո-
ճակ, լնք` աղ ջիկ:
ը. Հաց թխե լիս խմո րի ﬕ գնդ ձգմ են թո նիր, կրա կի վրա, ե թե ա ռանց ճա քե լ թխվմ
է` ա սմ են տղա է լի նե լ, իսկ ե թե ճաք վմ է` նշա նա կմ է աղ ջիկ է լի նե լ:
թ. Մատ նո ցի ﬔջ ջր են ա ծմ և վ րան ստին քից ﬕ կա թիլ կթմ են. ե թե կա թը իջ նմ է
ջրի հա տա կը` նշա նա կմ է, որ սպաս վող ե րե խան աղ ջիկ է, իսկ ե թե կանգ նմ է ե րե-
սին` տղա:
ժ. Ե թե հղի կնոջ ծծի պտ կը սև է` ար գան դի պտ ղը աղ ջիկ է լի նմ, իսկ ե թե կար ﬕր`
տղա:
ժա. Ե թե հղի կնոջ պոր տը դրս ըն կած է` ծնվե լիք ե րե խան տղա է լի նե լ, իսկ ե թե ներս
ըն կած` աղ ջիկ:
ժբ. Ե թե հղի կնոջ նստա տե ղին լայն է լի նմ, ծնվե լիք ե րե խան տղա է լի նե լ, իսկ ե թե նեղ`
աղ ջիկ:
Հ ղիթ յան ըն թաց քմ կա նայք աշ խա տմ են գե ղե ցիկ և լավ մարդ կան ցով ի րենց շրջա-
պա տել, որ պես զի սրանց ﬔ կի դեմ ար գան դի ե րե խան խա ղա լով, նրա բնթ յ նը և գե ղեց կթյ նը ստա նա: Նաև եր կա րա վիզ փար չից են ջր խմմ, որ ծնվե լիք ե րե խան եր կա րա վիզ լի նի:
Ձ են գո ղա նմ` տմ, որ պես զի ե րե խա յի այ տը պճ (փո սիկ) նե նա: Ուխ տա տե ղի նե րմ
խ նե թեն (սրբի գե րեզ մա նի հող) են ձգմ բե րան նե րը, խա չալ վա ջրից խմմ և համ բ րե լով
խ տա տե ղին` ձեռ քը դնմ են ի րենց մարﬓ ի այն տե ղմ, ր կկա ﬔ նա յին որ ծնվե լիք ե րե խան
խալ նե նար:
Երբ մո տե նմ են եր կն քի օ րե րը` կա նայք սկսմ են ա ռա տա ձեռն դառ նալ, ո ղոր մթ յն
բա ժա նել, ա ﬔ նի հետ շատ լավ վար վել, նրանց օրհ նան քին` «բա րով էտ նեղ տե ղից ա զատ վես»`
ար ժա նա նալ, նրանք դնմ են հա ցը ի րենց փո րի վրա և խաչ փակ (խա չաձև) կտրմ տա լիս շանը, որ կ շտ տի և ի րենց օրհ նի: Եվ ո րով հետև նրանց «մէ ո տը էս հան դէն ա, մէ կէ լը էն», նախա պատ րաստ վմ են մահ վան և հա ղորդ վմ են:
Եր կնքն սկսվե լիս կան չմ են տատ մո րը, ծննդկա նի մո րը և ﬕ քա նի բա րե կա մ հի նե րի:
Տատ մայ րը նախ և ա ռաջ սկսմ է ա ղո թել. «Ս. Աստ վա ծա ծին, քո ծնն դի, քո ա նա րատ ծնն դի
սա տա ղեն (ի սեր) դ բա րի ա զա տթ յն տաս իմ տղոց կա նին, կա լած կա պած բող չեն բա նաս`
որ դին մո րից բա ժա նես»: Ա պա ﬔջ քի կող ﬕց շա լա կմ է տղոց կա նին և թափ տա լիս` որ պես զի
«ե րակ նե րը բաց վին և ծ նն դը շտ տե ղի նե նա»:
Այ ն հետև աշ խա տմ են եր կն քը հեշ տաց նել և դի մմ են հետև յալ ﬕ ջոց նե րի: Տ ղոց կա-
նի գո տին, կո ճակ նե րը, մա զերն ար ձա կմ են և վերց նմ նրա գին դե րը, մա տա նի նե րը, ա պարան ջան նե րը: Մ իա ժա մա նակ ար ձա կմ են նաև նրան շրջա պա տող նե րի և ն րա ա մս ն գո տինե րը: Նյն սեն յա կմ ե ղած բո լոր խփած պա հա րան նե րը, արկ ղե րը և ա ման նե րը բաց են ա նմ,
որ պես զի «տղոց կա նի ար գանդն էլ բաց վի»: Ա մ սի նը դրսից իր չ խա յի փե շով ջր է բե րմ և
խ ﬔց նմ նրան: Ջր են ղար կմ քա հա նա յին` որ օրհ նի` նա խա պես ﬕ խճճված թել ար ձա կելով և այդ ջ րը բե րմ` խﬔց նմ են: Նոր - Բա յա զե տմ Կա րա պե տենց տա նից բե րմ են սրբ
Աստ վա ծած նի ձեռ քը (փայ տից շի նած), ձգմ ջրի ﬔջ և խ ﬔց նմ: Ընդ հան րա պես ﬕ որ ևէ, բայց
ա ռա վե լա պես Շաղ կ լենց Նա րե կը բե րմ, դնմ են հա ցի շտե մա րա նի վրա, նա խա պես ﬕ հաց
դնե լով և շր ջը մո ﬔր վա ռե լով և հե տո հրա վի րմ են քա հա նա յին, որ գա այդ Նա րե կից ﬕ քանի գլխ կար դա ծննդկա նի վրա: Հա մա յիլ ներ են բե րմ և կա պմ ծննդկա նի վզից, նրա շր ջը
պող պատ, շիշ, դա նակ, դա շյն, սր են հա վա քմ, որ չա րե րը չկա րո ղա նան ﬔր ձե նալ: Ծննդկա նին ﬕ քա նի ան գամ պտյտ են ա ծմ թոն րի շր ջը և ա պա կանգ նեց նմ նրա մոտ. թոն րի
Տղաբերք և կննք
109
ﬔջ ﬕ քիչ կրակ են ա նմ և ծննդ կա նին կանգ նեց նմ նրա վրա ﬕ ո տը թոն րի ﬕ շրթին, մյ սը`
մյս շրթին: Այս ﬕ ջո ցին ﬔ կը ներս է գա լիս դիտ մամբ: Ա սմ են` ին չի՞ ե կար, ոտդ ծանր է: Իսկ
նա պա տաս խա նմ է` չէ ոտս շատ թեթև է:
Ա ր ե րե խան 2 - 3 օր ա վե լի շ է ծնվմ քան աղ ջի կը, իսկ վեր ջինս` երբ լրա նմ է 9 ա ﬕս,
9 օր, 9 ժամ և 9 րո պեն: Սո վո րա բար տղան ծնվմ է լս նի նո րին, իսկ աղ ջի կը` լս նի խա վար
ﬕ ջո ցին:
Հա վա տմ են, որ ե րե խան մոր ար գան դմ շնչա վոր է, ﬕ այն հո գի չ նի, հո գի է առ նմ
ծնված րո պեին Գաբ րիել հրեշ տա կա պե տից, ո րը և գ րմ է նրա ճա կա տա գի րը:
Ծննդ կա նը ծնր է դնմ ﬕ շո րի կամ ներք նա կի վրա` ե րե սը դե պի ար ևելք դարձ րած: Եր-
կ կին, որ տե ղա կան բար բա ռով կոչ վմ են ման կա բարձ, բռնմ են նրա կռնե րից, տատ մայ րը
չո քմ է նրա հետ ևմ և եր կ ձեռ քով հփ տա լիս հե տյ քը: Երբ ծնվմ է ե րե խան, պոր տը կապմ են և դ նե լով ցա նի (ա թա րի) վրա` դա նա կով կտրմ են, նա խա պես ﬕ ըն ծա` պորտ կտրե լե
առ նե լով: Դա նա կը պղծված հա մա րե լով, չեն գոր ծա ծմ, ﬕնչև որ ﬔ ռո նաջ րի ﬔջ լվա նա լով չեն
սրբմ:
Պոր տի ար յ նից տատ ﬔ րը քսմ է աղ ջիկ նո րած նի ե րե սին, որ պես զի նա գե ղե ցիկ լի նի.
իսկ ե թե տղա է, զանց է առ նմ այդ ա սե լով` «Ճճն ե րե սին կար կա տան ա» (ե թե տգեղ էլ լի նի`
ո չինչ, տղա է): Մինչև պոր տի ընկ նե լը տա նից կրակ դրս չեն տա լիս:
Տ ղա յի պոր տը ձգմ են շ կան, ե կե ղե ց, սﬓ ա րա նի գավ թի կտ րը, որ պես զի ե րե-
խան մար դա ﬕ ջի, ե կե ղե ցա սեր, սﬓ ա սեր, առև տրա սեր լի նի, իսկ աղջ կա նը թա ղմ են ﬕ
մթ անկ յ նմ` որ պես զի հա ﬔստ, ա մոթ խած լի նի: Այս նա խա պա շար մն քից ա ռա ջա ցել է
հետև յալ ա նեծ քը. «Պորտ կտրո ղիդ հէրն ա նի ծած, տես ր է քցել պորտդ»:
Պոր տը կտրե լց ան ﬕ ջա պես հե տո ﬕ կա պեր տի վրա տաք մո խիր են լցնմ և ծննդ կա-
նին վրան պառ կեց նմ 4 - 5 ժամ, ﬕնչև որ ար յ նը քամ վմ է, ﬕ ան գա մայն գո տիով կամ փեշտմա լով փո րը կա պմ են, ա պա տե ղա փո խմ իր ան կող նի ﬔջ:
Ա զատ վե լց, տե ղա կան բար բա ռով` «պառ կե լց» ան ﬕ ջա պես հե տո, լա վաշ հա ցով սոխ
են փա թա թմ և տա լիս ծննդկա նին, որ ծա ﬕ թա փի և ﬓ ա ցա ծը իր գլխի վրա յով ե րեք ան գամ
պտյտ տա և դրս ձգի, որ պես զի չար ո գի նե րը ե թե ներ կա են, հե ռա նան և ծննդ կա նի լյար դը
(ջիգ յա րը) չհա նեն տա նեն: Ա պա ﬔ խա կով կի նա մո նով թեյ են խմաց նմ, կլոր պղպեղ (բիբար), տաք կոճ (имбирь), ղոլն չան, կի նա մոն (դար չին) ծե ծմ են, ﬔղ րով շա ղա խմ և տեց նմ
ծննդկա նին, որ ժ ստա նա:
Ե թե ծննդկա նի ըն կեր քը շ տով չի ընկ նմ, ﬕ շիշ են տա լիս նրա ձեռ քը` որ ﬔ ջը փչի: Եվ
երբ ընկ նմ է` ե թե ա ռաջ նե կի է` թա ղմ են ծնված տե ղմ, ե թե ոչ` շեմ քի մոտ կամ դրսմ ﬕ
ա ռան ձին տեղ, որ պես զի շ նը չգտնի տի, ա պա թե ոչ կի նը կզրկվի ծննդա բե րթ յան ըն դնա կ թյ նից:
Ծնն դա բե րթ յան ներ կա ե ղող նե րը խնդրմ են նոր ա զատ ված ծննդ կա նին, որ ի րենց օրհ-
նի: Նա էլ ձեռ քը դնմ է սրանց գլխ նե րին և օրհ նմ: Հա վա տմ են, որ այդ տեղ ներ կա է լի նմ
հրեշ տա կը և ար ձա նա գրմ է ինչ պես ծննդկա նի գո հ նա կթ յ նը կամ դժգո հթ յ նը, այն պես
և ն րա օրհ նթ յ նը:
Ծնն դա բե րթ յ նից հե տո տնե ցի նե րը հսկմ են, որ ծննդկա նը շա գնաց չլի նի, և այս
նպա տա կով խո սեց նմ են նրան, ձեռ քը ﬕ կծիկ են տա լիս որ կծկի, բայց ե թե շագ նաց է լի նմ`
ա կանջ նե րից քա շմ են, թևե րի տա կը տրո րմ, ե րե սին ջր սրսկմ: Կար ծե լով որ շագ նաց թյ նը պա տա հել է նրա նից, որ չար քե րը նրան բռնել են` հրա ցան են ար ձա կմ, որ փախցնեն սրանց, կամ փա փախ են ծած կմ ծննդկա նի գլխին, որ չար ո գի նե րը խաբ վեն, կար ծեն թե
ծննդկա նը դա չէ, այլ սա ﬕ տղա մարդ է և հե ռա նան. նրա ան կող նի վրա գա րի են ա ծմ և ﬕ ձի
բե րմ. որ այդ գա րին տի: Ձին խրխնջմ է և ն րա ձայ նից ծննդկա նը սթափ վմ: Նաև ﬕ հավ
են մոր թմ և գ լ խը տան եր դի կից կտ րը ձգմ, հա վա տա լով որ չար ո գի ներն էլ նրա հետ ևից
դրս կգնան:
Ծննդ կա նին պառ կեց նե լց հե տո տատ մայ րը լո ղաց նմ է նո րած նին. նախ աղ է քսմ բե-
110
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
րա նի ա ռաս տա ղին, թևե րի տակ, և տաք ա ղաջ րի ﬔջ լո ղաց նմ ա ռանց սա պո նի, ﬕ այն գլխին
քսմ է ձվի դեղ ն ցը, որ խոշ րկ հի վան դթ յն չստա նա, և հե տյ քին` աղ և մր` որ տե ռա տես թյն չ նե նա: Տաշ տի ﬔջ ﬕ որ ևէ պող պա տե կամ եր կա թե իր են դնմ, որ պես զի չար ո գինե րը չﬔր ձե նան: Լո ղաց նե լիս տատ մայ րը շա ր նակ ա ղո թմ և բա րե մաղ թթ յն ներ է ա նմ.
«Ք րիս տո սի ա կան ջրն հլնի, դրախ տի ջրն հլնի, ջրի ղայ տի լի ապ րես, ա ջո ղակ հլնես, ջա նով
հլնես»:
Լո ղաց նե լց հե տո խան ձա ր րմ է` «ղոն դա ղմ ա», ե թե ա ռաջ նեկ է` տա տի բե րած բա-
լ լո ցով, իսկ ե թե ﬕ քա նի եր րոր դը` մոր նա խա պես պատ րաս տած շո րե րով:
Ս րա նից հե տո տատ մայ րը գրկմ է խան ձա ր րը (ղոն դա խը), վրան եր կ հաց դնմ, ձեռ-
քին ծայ րը ﬕ սոխ ցցած շամ փր ա ռած շեմքն պա տը խա զե լով դրս գա լիս տնից, բարձրա նմ կտ րը և դե պի ար ևելք դառ նա լով, ա ղո թմ. «Լս ա րե գակ, դ էս է րե խին ղսմաթ
տաս», «Հորն մո րը սաղ ջան տաս», հե տո ձե ռի շամ փ րով խա չաձև գիծ է քա շմ գետ նին,
խա չակնք վմ և վե րա դառ նմ, թե թևթ յամբ նստմ է ծննդ կա նի ան կող ն վրա և ե րեք ան գամ
հարց նմ.
– Մա րիամ (ինչ էլ որ լի նի ծննդկա նի ա ն նը), ե՞ս եմ թեթև, թե դ:
Սա պա տաս խա նմ է.
– Ես եմ թեթև:
– Թեթ ևթ յ նով անց նի, - պա տաս խա նմ է տատ մայ րը և տա լով նրան ե րե խան` ա սմ, -
աչքդ լս հլնի, Մա րիամ, ա վե տիք որ դի ա ռեր ենք, ﬓա ցա կան որ դի հլնի:
Ս րա նից հե տո տան փոք րե րը վա զմ են բա րե կաﬓ ե րի տնե րը և «աչ քի լս» տա լիս` հա-
ղոր դե լով ե րե խա յի ծննդյան մա սին: Մի որ ևէ բան նվի րե լով սրանց` բա րե կա մ հի նե րը ծննդգա-
վաթ են պատ րաս տմ և գա լիս ծննդ կա նին տե սթ յան: Ծննդ գա վա թը բաղ կա նմ է խա վի ծից,
հալ վա յից, ե փած հա վից, խմո րե ղեն նե րից, ձվա ծե ղից, ﬔղ րից, շա քա րից և այլն:
Ե թե նո րա ծի նը տղա է, սաս տիկ րա խա նմ են թե ծնող նե րը և թե բա րե կաﬓ ե րը, իսկ
աղ ջիկ` ծնող ներն այն քան տխրմ են, որ բա րե կաﬓ երն ստիպ ված են լի նմ ﬗի թա րել նրանց,
հ սադ րե լով, որ տղա էլ կ նե նան: Մեծ րա խթ յն է պատ ճա ռմ մա նա վանդ երբ ա ռաջ նեկն
(ա ռա ջին որ դին) է տղա, ո րով հետև «առ ջի նե կը ա ռա վոտ է, կը հլնի կխաս նի խոր քա մա կին»,
ﬕնչ դեռ «աղ ջի կը դը սի պատ ա»` այ սօր կա` վա ղը կգնա, «աղ ջկա ոտ ներն ա վա զան` գլո խը գերեզ ման» պի տի լի նի: Տ ղան կոչ վմ է վար դա շա լակ, աղ ջի կը` քա քա շա լակ:
Ա հա այն ﬕ քա նի նա խա պա շար մնք նե րը, ո րոնց դի մմ են ա ր որ դի նե նա լ. հար-
սա նե կան շո րե րը ձևե լիս` դիտ մամբ դրսից ﬕ տղա են ներս բե րմ, հար սը կես րանց տն ա ռաջին ան գամ մտնե լիս` ﬕ ա ր ե րե խա են գիր կը դնմ:
Ա ռա ջին ան գամ ե րե խա յին լո ղաց նե լիս` տատ մայ րը ե թե ե րե խան ա ր է` կաթ սա յի ﬔջ ﬕ
քա նի թաս ջր է թող նմ, որ պես զի սրա հա ջոր դը ևս տ ղա լի նի, իսկ ե թե աղ ջիկ` բո լոր ջ րը
ա ծմ է, որ պես զի «ինչ պես ջ րը կտրվմ է, այն պես էլ աղ ջկա «քո քը» (ար մա տը) կտրվի` այլևս
աղ ջիկ չծնի: Միև նյն տրա մա բա նթ յամբ տղա յի պոր տը կտրե լիս ﬕ քիչ եր կար են թող նմ,
իսկ աղջ կա նը` հենց ար մա տից են կտրմ:
Կ ննք. Ծնն դա բե րթ յ նից ﬕնչև կնն քը թե ծննդկա նը, թե նո րա ծի նը և թե տատ ﬔրն
ման կա բարձ նե րը (տատ մո րը օգ նող կա նայք), ան սրբ են հա մար վմ. մար դիկ նրանց հետ
շատ չեն շփվմ, նրանց հետ հաց չեն տմ, նրանց ձեռ քից բան չեն վերց նմ, և նյ նիսկ այն
ի րե րը և տե լիք նե րը, ո րոնց նրանք ձեռք են տվել` պղծված են հա մա րմ և չեն գոր ծած վմ,
ս տի և ս րանց հա մար ա ռան ձին ա ման ներ են պա հմ, ո րոնք հե տո ﬔ ռո նաջ րով սրբմ են:
Ծննդ կա նը սրբվմ է ﬕ այն այն ժա մա նակ, երբ «ﬔ ռոն է գա լիս տն», այն պես որ ե թե ե րե խան
ﬔ ռած ծնվի կամ ա ռանց մկրտվե լ ﬔռ նի` նա (ծննդկա նը) ան սրբ կհա մար վի, ﬕնչև որ նոր
որ դի ծնի և մկր տել տա: Չմկրտ ված ե րե խան ևս ան սրբ հա մար վե լով ե կե ղե ցա կան թաղ ման
ծի սա կա տա րթ յան չի ար ժա նա նմ. նրան թա ղմ է տատ մայ րը բա կի ﬕ անկ յ նմ:
Մկր տթ յ նը տե ղի է նե նմ ծննդա բե րթ յ նից 3 - 8 օր հե տո, շատ հա զիվ` ա վե լի շ:
Соседние файлы в предмете Этнография Армян