Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Նշանավոր վանքեր
161
ﬔջ, ո րի տակ կան նաև եր կ գե ղե ցիկ վար դա զարդ, իսկ վերև շղթա յաձև դրվագ նե րից բաղ կացած ﬕ ﬔծ, գե ղե ցիկ խաչ քար:
Պա տը, որ վեր ջա նմ է ե ռանկ յ նաձև, եզ րա փակ ված է կի սա բո լոր կար նե զով և գա գաթին նի ﬕ սրտաձև զարդ:
Հ յ սի սա յին պա տը նման է հա րա վա յի նին, ﬕ այն չ նի ներ սանկ ված ներ: Այս տեղ կա ﬕ
դռ, որ նյն պես նման է արևմտ յան դռա նը:
Ե կե ղե ց գմբեթն այժմ քանդ ված է:
Ս. Ն շան. Հա վա նո րեն ս. Ն շան ա ն նը կրող ե կե ղե ցին շինվ ած է սև, սրբա տաշ քա րից, 7
մ եր կա րթ յան, 5 մ լայ ն թյան և 13 մ բարձ րթ յան:
Ե կե ղե ցին ներ քստ անս յն է, չորս որﬓ աս յ նե րի վրա բո լո րմ են ռո մա նա կան կա մարներ, ո րոնց վրա հան գած է կա թ ղի կեն: Կո զա կը բո լո րաձև է, և նի ﬕ փոք րիկ պա տ հան:
Խո րան ներ չկան, ﬕ այն արևմտ յան կող մմ, որﬓ աս յան և արևմտ յան պա տի ﬔջ կա մա րա կապ,
90 հար յ րա ﬔտր լայ նթ յան, 30 հար յ րա ﬔտր խո րթ յան և մոտ 4 մ բարձ ր թյան ﬕ - ﬕ
ներ սանկ ված կամ խորշ կա, որ հի շեց նմ է նախ նա կան բա զի լի կա յին խո րան նե րը:
Մ իակ դ ռը բաց վմ է արևմտ յան պա տի ﬔջ: Դ ռը ար տա քստ շրջա պատ ված է ե րեք
կի սա բո լոր կի սաս յ նե րով և ս րանց վրա բո լո րող հա մա կենտ րոն ե րեք ռո մա նա կան կա մար ներով: Դռ նից վերև բաց վմ է ﬕ նեղ և եր կար, կա մա րա կապ պա տ հան:
Մ յս ե րեք պա տե րը բո լո րո վին պարզ են:
Գմ բե թը գլա նաձև է, կո նաձև կա թ ղի կեով: Գ լա նի վրա կան վեց ռո մա նա կան կա մար,
կրկնակ որﬓ աս յ նե րի վրա հան գած: Այս կա մար նե րից ար ևել յա նի և արևմտ յա նի ﬔջ բաց վմ
են ﬕ - ﬕ կլոր պա տ հան: Կո նաձև կա թ ղի կեն ﬕ քիչ քանդ ված է:
Ս. Հա րթ յն ե կե ղե ցին, որ կանգ նած է ե րեք ե կե ղե ցի նե րից դե պի արև մտք, գե րեզ մանա տան ﬔջ, բաղ կա ցած է ﬕ տա ճա րից և ﬕ գավ թից: Եր կսն էլ շին ված են սև տա շած քա րից:
Ե կե ղե ց եր կա րթ յնն է 7 մ, լայ նթ յ նը 4,60 մ և բարձ ր թյ նը մոտ 15 մ: Ե կե ղե ցին ներքստ ﬕ ան գա մայն նման է ս. Ն շան ե կե ղե ցն: Սա ևս անս յն է, այս տեղ ևս չորս որﬓ աս յնե րի վրա բո լո րմ են պայ տաձև կա մար ներ՝ կրե լով գմբե թը: Խո րան ներ բո լո րո վին չ նի, ﬕ այն
արևմտ յան կող մմ, որﬓ աս յ նե րի և հա րա վա յին պա տի ﬕջև բո լո րմ են կա մար ներ՝ խո րաններ հի շեց նող խոր շեր գո յաց նե լով: Կո զա կը բո լո րաձև է, կա մա րա կապ և նի ﬕ եր կար նեղ
պա տ հան:
Ե կե ղե ցին ար տա քստ շատ պարզ է. կի սա բո լոր գե ղե ցիկ կար նեզ ներ եզ րա փա կմ են
ե ռանկ յ նի ձևով վեր ջա ցած պա տե րը՝ պար փա կե լով յ րա քանչ յր կող մմ ﬕ փոք րիկ, նեղ և
եր կար, կա մա րա կապ պա տ հան:
Գմ բե թը գլա նաձև է, բա վա կան բարձր, նի եր կ նեղ և եր կար պա տ հան և պ սակ ված է
կո նաձև կա թ ղի կեով:
Ե կե ղե ցին նի ﬕ այն ﬕ դռ, եզ րա փակ ված եր կ ա կան կի սա բո լոր և ﬕ քա ռանկ յ նի
որﬓ աս յ նե րով, ո րոնց վրա բո լո րմ են պայ տաձև, հա մա կենտ րոն ե րեք կա մար ներ: Այս դռան
առջև բաց վմ է գա վի թը, որ սա կա շեն է, և արևմտ յան կող մը ﬕ սյ նով և եր կ որﬓ աս յ նով
եր կ կա մա րա կապ բաց վածք նի: Ս յ նը կլոր է, ﬕ ակ տր քա րից, իսկ որﬓ ա սյ նե րը ե րե քական բո լո րա կաձև կի սաս յ ներ են, ﬕ ա կտր քա րից, գե ղե ցիկ խո յա կով:
Գավ թի հա րա վա յին և հ յ սի սա յին կող ﬔ րմ կան ﬕ - ﬕ փոք րիկ պա տ հան՝ շղթա յաձև
օր նա ﬔնտ նե րով շրջա պատ ված: Գավ թի եր կա ր թյնն է 4 մ, լայ ն թյ նը 4, 25 մ և բարձ րթյ նը` 4 մ:
Ե կե ղե ց շր ջը ե ղել են բա վա կա նա չափ գե րեզ ման ներ, սա կայն այժմ բո լոր տա պա նաքա րե րը տար ված են, և նյ նիսկ ե կե ղե ց բա կը հատ կաց ված է շի ն թյն ներ շի նե լ:
Ս. Գ րի գո րի ե կե ղե ց հա րա վա յին կող մմ 3,5 մ եր կա րթ յան, 2,5 մ լայ նթ յան և մոտ 4 մ
բարձ րթ յան կա ﬕ քանդ ված մա տռ, ո րի բո լո րաձև սե ղանն է ﬕ այն կան գն: Մ իան գա մայն
սրան նման և ﬕա չափ ﬕ մա տռ էլ 4 մ հե ռ է շին ված, որ նյն պես կի սա վեր է: Այս եր կ մա-
162
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
տռ նե րը ﬕ ա ցած են ﬕ պա տով, ար ևել յան կող ﬕց, ո րի ﬔջ 1 մ բարձ րթ յան վրա կանգ նած են
չորս գե ղե ցիկ խաչ քար, 1,70 մ բարձ ր թյան: Ս րան ցից եր կ ﬕ ջի նը կար ﬕր քա րից են, յ րաքան չյ րը 1 մ լայ նթ յան, շատ գե ղե ցիկ կերտ ված, ﬕ այն ստո րին մա սմ ե ղած տա պա նա գի րը
դիտ մամբ եղ ծած է: Այս եր կ խաչ քա րի եր կ կող ﬔ րին էլ ﬕ - ﬕ սև խաչ քար կա, ա ջա կողմ յանի վրա ոչ ﬕ տառ չկա և ոչ էլ եղ ծա ծի հետ քեր, իսկ ձա խա կողմ յա նի գլխին դրված է ﬕ րիշ,
կար ﬕր խաչ քար, ո րի վրա անմ շակ ձևով գրված է. Ած ո ղոր ﬕ Սարգ սի եւ իւր ծնո ղացն: Պարզ
եր ևմ է, որ այս խաչ քա րը հե տո է դրված, մա նա վանդ որ մյս խաչ քա րե րից ﬕ քիչ բարձր է և
իր տա կի խաչ քա րից 5 սմ լայն:
Այս խաչ քա րե րի առջև, բայց փոքր - ինչ հե ռ ըն կած կի սա բո լոր կա մա րա կալ և 2 մ բարձրթ յան կողﬓ ա կալ քա րե րը ցյց են տա լիս՝ որ այս ևս ﬕ ծածկ ված մա տռ է ե ղել:
Ոչ այս խաչ քա րի առջև, և ոչ էլ խո րան նե րի ﬔջ չեն նկատ վմ տա պա նա քա րեր:
ԱՐՁԱՆԱԳՐՆՆԵՐ
Ս. Գ րի գոր ե կե ղե ց հա րա վա յին դռան վերև:
130
ՆՁԲ Թ. Հա (յոց) (1033) ի թա գա ւո ր թեան Գագ կայ և ի հայ րա պե տ թ եան Տն. Սարգսի ես Գ րի գոր Մա գիստ ռոս որ դի Հա սա նա շի նե ցի զե կե ղե ցիս ինձ ի բա րե խաւ սթն և իմ
պատ րո նին և իմ որ դեացն. որք ըն թեռ նոյք զիս յա ղաւթս յի շե ցէք ի Քս ա ղա չեմ:
Նյն ե կե ղե ց հա րա վա յին և մա սամբ ար ևել յան պա տե րի վրա.
Ի հինգ հա րիւ րեր րոր դի ա ﬕ թ ա կա ն թեանս թոր գո ﬔան ի թա գա ւո ր թ եան սբ և
ինք նա կալ թա գա ւո րին Կոս տան դեա Մաւ ն մա խին բե րաւ ոս կի
131*
մա տա նիս, զոր հզաւ րին
եւ ա ռա քի նոյն բա րե պաշ տին Գ րի գո րո Մա գիս տ ռո սին Կի տաւն տին և Դ կին Վաս պ րա կանի և Տա րաւ նո Ար շա կ նոյն և Հայ կազ նոյն, ﬔ ծաւ աշ խա տթբ ա զա տ եալ էր զ ﬔծ եւ զհռչակա ւոր ե կե ղե ցիքս իւր. և ոչ այլ ինչ հայ ցէ բայց ﬕ այն ա ղաւթս առ նել սբ և ինք նա կալ թա գաւո րին Կոս տան դեայ, ընդ նﬕն և ծ ռա յին Քի Գ րի գո րոյ և որ դոց իւ րոց. եւ յի շա տակ կար գեալ
յե կե ղե ցիքս յա ռաջ նոր դաց ոք ի ցէ կամ յիշ խա նեաց կամ ի քա հա ն աից, այն պի սին Յ և ԺԸ
հայ րա պե տացն նզո վեալ ե ղի ցի և բա ժինն ընդ Յ դա յի ե ղի ցի և ընդ տի րաս պան քա հա նայիցն: Եւ այս գիր ﬔր է Յո վա նի սի շնոր հիւն Աս տ ծոյ Բջ նո ե պիս կո պո սիս և սբ և ﬔ ծի հաւրս
Բարս ղիս է. թե ոք այս գրոյս խա փա նել ջա նա. այն պի սին նզովս չա րա չարս ըն կալ ցի ի Սբ
Լ սա ւոր չէն Գ րի գո րոյ և յա ﬔ նայն սրբոց եւ ի մէնջ. Կա տա րիչք գրոյս աւրհ նեալ ե ղի ցի (ն)…
Նյն ե կե ղե ց հյ սի սա յին պա տի վրա.
Ն...Թ ա կա ն թեանս Հա յոց ի հայ րա պե տ թեան Տն Գ րի գո րի սի և ի թա գա ւո ր թեանն Վ րաց Գ էոր գէ և ﬔ րո իշ խանս Հայր Պետ րոս և եղ բայր իմ Տր Յ սէփ և Սար գիս կրաւնա ւոր և ﬕա բան խտս հաս տա տե ցաք Տր Ս տե փա նո սի Ա ղ ա նից կա թո ղի կո սի ի տա րին
զ Ք րիս տոս ի տաւ նի ա ռա քե լոյն Դաւ թի, Պետ րո սի, Յո հան ն ա մէն ե կե ղե ցիքս. Ե թէ ոք խափա նէ ՅԺԸ իցն նզո վեալ ե ղի ցի:
Այս ար ձա նագ րթ յան ներքև.
Ես Սի մէոն քա հա նա գնե ցի յե կե ղե ցիս որ առ նէն ինձ ի տա րին Բ. աւր ժամ. որ խա փանէ դա տի յԱյ... աչ ա ւր և ﬕա բան եղ բարքս վերս տին նո րո գե ցաք զե կե ղե ցիս և սահ մա նեցաք զ տաւ նին սրբո խա չին որ ա ﬔ նայն ե կե ղե ցիքս ժամ Գի շ կին առ նեն ﬕջ նոր դթբ Ա ﬕ
իր բ բա յին:
Ս. Գ րի գոր ե կե ղե ց հա րա վա յին պա տի վրա, ար ևի ժա մա ցյ ցի մոտ:
Ի ՈԿԲ (1213) թ. Կա մաւն Այ ես Վա չէ որ դի Սարգ սի որ դո Վա չ տի և ա մ սին իմ Մա մա-
130
Տե՛ս Գ. Հովսեփյան, Խաղբակեանք կամ Պռոշեանք հայոց պատմթեան մէջ, Նյ - Յորք, 1942 - 43 (խմբ.)
131
Ընդգծվածները արևելյան պատի վրա են:
Նշանավոր վանքեր
163
խա թն և որ դիք իմ Քրդս և Վա չտ ﬕ ա բա նե ցաք ի սբ խտս Կե չա ռս եւ տ աք ի գանձա գին գեղն ﬔր Շէն գա ւիթ՝ այ գի սպասք ե կե ղե ցո. եւ Տր Գ րի գո ր իս եւ Գ րի գոր վար դա պետս.
զԾառ զար դարն պա տա րագն ինձ Վա չէի և զՂա զա րոյն Մա մա խա թ նին և զՆոր կի րա կէն Քրդին ա մէն ե կե ղե ցիքս. եւ ով ա ռաջ նորդ լի նի զսէրն առ նէ Նոր կի րա կէին ան խա փան:
Ս. Գ րի գո րի հա րա վա յին պա տին.
Թ իս ﬔ րոյ ՉԻԱ (1272) Կա մաւն Այ ես Վի րապ շահ ﬕ ա բա նե ցայ սրբոյ Ն շա նիս յա ռաջն
որ դ թե Տն Ա թա նա սի, եւ տվի իմ հալ ալ ար դեանց ի մոց. եւ ե տո ւն ինձ Դ աւր ժամ ի տաւ նի
Ա տո ﬔանց. Կա տա րիչք աւրհ նին ի Քէ:
Գավ թի արևմտ յան դռան վերև.
Կա մաւն Այ ես Քրդս որ դի Կա խայ բե րին մտաւ ա ծի սէրն Այ եւ ե կի սբ խտս ի Կե չառս եւ կրաւ նա ւո րե ցայ ի դրան սբ Լ սաւ որ չիս եւ ա ն ա նե ցայ Յո հան նէս, և ա րա րի պա հարան սբ Յո հա նի ա նիս, որք ըն թեռ նոյք յի շե ցէք յա ղաւթս...:
Նյն դռան կա մա րի շր ջը և ն րա ﬕջև.
Աւգ ն թեամբն Այ ﬔք Մա րա սա յի եպս կո պո սերս Տր Սար գիս եւ Տր Վր թա նէս ﬕ ա բանե ցաք Կե չա ռ սայ Սբ Լ սա ւոր չիս և տ վաք ի ﬔր հա լալ ար դեաց Մ դա հե կան յա ռաջ նոր դթե: Վդ. Վ դերս և ﬕա բանքս ըն կա լաք. Ճ ջա ղացն ան ց ցաք. Ճ ժա մա տն. սահ մա ն ե ցաք
ա մէն ա ﬕ Զ աւր պա տա րագ ի տաւ նի Ռըս տա կի սի եւ Վ թի (Վր թա նի սի): Գսգգ (?) Վթ (?) որ
խա փա նէ նո ցա ﬔ ղացն պար տա կան է. Կա տա րիչքն աւր հին յ Այ:
Գավ թի ներ քին կա մա րի վրա.
Աւգ ն թեամբն ա ﬔ նա սրբ Եր րոր դ թեան...(ես) Հա սան որ դի Վախ թան գայ որդ ւոյ
ﬔ ծին Հա սա նայ տէր Խո յա խան բեր դոյ Խա չե նոյ և ա մ սին իմ Մամ քան դստր Բա ղաց
թա գա ւո րին, ﬕ ա բա նե ցաք ﬔծ և հռ չա կա ւոր սբ խ տիս Կե չա ռ աց եւ...յա ւեր ման Նե տողաց բա զմ գան ձիւք...նո րո գե ցաք...Թ վին ՈՂԷ (1248) յա ռաջ նոր դ թեան Մ խի թար վրդ. Գէ.
վար դա պե տերս և այլ ﬕ ա բանքս ըն կա լան եւ սահ ման ե ցին ﬔզ Բ. աւր պա տա րագ ա մէն ե կեղե ցիքս. զա ւագ Զա տիկն ինձ և Գ շա բաթ աւրն Մա մա քա նայ. Կա տա րիչք գրոյս աւրհ նին յԱյ.
իսկ որ խա փա նէ ի ﬔ ղաց ﬔր կամ յաւ տա րաց կամ յիշ խա նաց և յա ռաջ նոր դաց` ﬔր ﬔ ղացս
պար տա կան է եւ ՅԺԸ հայ րա պե տացն նզո ված է. Կա տա րիչքն աւրհ:
Կա թո ղի կե ե կե ղե ց հյ սի սա յին դռան վերև.
Ես Վա սակ որ դի Խաղ բա կա շի նե ցի զսբ Կա թո ղի կէս յաւգ ն թիւն... եւ յեր կա ր թիւն
կե նաց իմ պատ րո նացն Ի ւա նէ Ա թա բա կի և ա րեան հա րա զա տի իւ րոյ Շա հան շա հի եւ Ա ւագին եւ իւր մաւրն պատ րոն Խո լա քին և իմ եղ բայ րացն եւ որ դեացն յարև շա տ թիւն, ինձ եւ
ա մս նոյ ի մո Մա մա յին ﬔ ղաց թո ղ թիւն: Որք երկր պա գէք յի շես ջիք ի Քս ա ղա չեմ. Գ րիս
ըն ծայ Ա լաւ շի նակ(ան) Ա տն ի Նո րա շէնքն ե րետ եւ Ա ի Կա րե նիսն:
Ս. Ն շան ե կե ղե ց հյ սի սա յին պա տի վրա.
Ի ՈԾԳ (1204) Կա մաւ բա րե րա րին Այ ես Վար դըմ բել որ նո րո գե ցի ի յԵր ևան զՄե ղի տոնոյ է գոյն չա րեքն եւ ե տ ի սբ Գ րի գորս. սպա սա ւորք սո րա ա ւան դե ցին տա ր ին Բ ժամ. Որ
խա փա նէ իմ ﬔ ղացս տէր է ա ռա ջի Այ. ա մէն:
Ս. Ն շան ե կե ղե ց դռան վերև.
Յի շիս ջիք յա ղաւթս զաս տ ա ծա սէր Պա րոն զՎա չէ որ նո րո գեաց վեր ստին զե կե ղեցիս. Թիւն ՈՀԲ էր (1223):
Նյն ե կե ղե ց հյ սի սա յին պա տի վրա.
Կա մաւն Այ ես Պատ րոն Վարդ Եր ևա նոյ ե տ զիմ հայ րե նի այ գին որ Չմշ կա կո չի ի հայր
Պետ րոս, և ա րա րի ինձ որ դի, եւ ես հայր Պետ րոս ե տ ի սրբ Լ սա ւո րիչս, որ առ նեն ի տարին Ը ժամ. Դ. Վար դին, Դ. Ա նի ա րին. Որ հա կառ կայ կամ այ գոյն կամ ժա ﬕն ՅԺԸ իցն և յայս
սրբոց նզո վ եալ ե ղի ցի:
164
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Ս. Ն շան ե կե ղե ց արևմտ յան պա տի վրա.
Կա մաւն Այ ես Մ խի թա րիչ որ դի Գ րի գո րի ե տ զիմ Ախ բին այ գին յե րան լի սբ խտս
Կե չա ռս. հրա մա նաւ Տն Գ րի գո րի սի եւ Գ րի գոր վար դա պե տացն:
ԵՎ յա ռաջ նոր դ թի Հա մա զաս պա գրե ցաւ ժամ Ե. ինձ Մ խի թար չիս, Գ. Տիկ նաց Տիկնա կո կո րին մաւրն, Դ. Գ րի գո րոյ Մամ կա: Հաս տատ է գիրս կա մաւն Այ. Ով խա փա նէ՝ ﬔր
ﬔ ղա ցա տէր ա ռա ջի Քի:
Ս. Հա րթ յն ե կե ղե ց արևմտ յան դռան վերև.
Թիւ ՈԿԹ (1120) Շի նե ցաւ Սբ Յա ր թիւնս առ ի յի շա տակ հա մաւ րէն ննջե ցե լոց ի Քս, եւ
ծնո ղաց իւ րոց Հա սա նայ և Ր զ քա նայ եւ զա ւա կաց...Ար ձանս աւրհ ն թեան սի րոյն որ առ
Ած և առ սբս նո րա ա մէն:
Տա պա նագ րեր.
Ս. Գ րի գոր ե կե ղե ց ար ևել յան կող մմ ﬕ բարձր պատ վան դա նի վրա բարձ րա նմ է ﬕ
գե ղե ցիկ խաչ քար, ո րի վրա կա հետև յալ տա պա նա գի րը.
Ա ե րես. ԶՎե ցիկ վարդ պետ յա ղաւթս յի շես ջիք ի Քս ա ղա չեմք:
Բ. ե րես. Յի շես ջիք յա ղաւթս զ ծա ռայն Այ զՎե ցիկ քա րա գործ, որ շի նե աց զնոր ե կե ղե-
ցիս եւ ի կա տար ման սո րին փո խե ցաւ առ Քս կի սա ւէր ա մաց: Ես Յով հան նէս եւ եղ բարքս իմ
հա րա զատս սո րին որ կանգ նե ցաք զսբ Ն շանս ի վե րայ հանգս տա րա նիս սո րին ի բա րե խաւս թիւն ինձ և իմ զա ւա կացն եւ ամ հա ւա տա ցե լոց եւ յի շո ղացն զսա:
Վե ցիկ վար դա պե տի դամ բա րա նի մո տի խաչ քա րի վրա.
Թվ. ՉԱ (1252) Քս Ած ո ղոր ﬔա Յա ղա զա րա ի գա լըս տեն քմ:
Ս. Գ րի գոր ե կե ղե ց ար ևե լահ յ սի սա յին կող մմ կանգ նած խաչ քա րի հետ և մ. Ես Յո...
կանգ նե ցի զ խաչս ի բա րե խաւ ս թի Աբ րա հա մա Յո վա սա փին, ինձ եւ ծնո ղաց ի մոց ի թո ղթե ﬔ ղաց յի շողք յի շեալ ե ղի ցիք ի Քս. Թվ. Չ (1251):
Այս է հան գիստ շնոր հաց Աբ րե համ քա հա նա յի, որ կի սա ﬔայ փո խե ցաւ թվ. ՉԻԲ (1273):
Այս է հան գիստ Վա սա կայ որ դոյ առն Խա չե նեց ւոյ յի շես ջիք ա ղա չեմք:
Այս է հան գիստ էլ բէ քին, որ դոյ Ար տա ւա զայ յի շես ջիք յա ղաւթս ա ղա չեմք.
Ս. Գ րի գոր ե կե ղե ց առջև ե ղած ﬕ տա պա նա քա րի վրա.
Այսմ տա պա նա կիս հանգ չի Սար գիս, որ կի սա ﬔայ վախ ճա նե ցաւ ի ձեռս այ լազ գի ա րեամբ...:
ՄԱՔՐԱՎԱՆՔ
Գտն վմ է հա մա նն գյ ղմ (62023’57”–40031’35”), Դա րա չի չակ ա մա ռա նո ց ից դե պի
ար ևե լա հա րավ, հա զիվ չորս կի լո ﬔտր հե ռ: Կառ քի ﬕ հա սա րակ ճա նա պարհ ﬕ աց նմ է այս
գյ ղը Դա րա չի չա կի հետ, որ ա մա ռա յին ա ﬕս նե րմ փոս տա յին հա ղոր դակ ցթ յն նի Եր ևան
և Նոր - Բա յա զետ քա ղաք նե րի հետ:
Պատ մա կան տե սթ յն. Այս վան քի մա սին պատ մա կան ոչ ﬕ տե ղե կթ յն հայտ նի չէ:
Մի ա վան դթ յն ա սմ է, թե ﬕ շահ կա ﬔ ցել է քան դել այս ե կե ղե ցին և ն րա քա րե րով կա մրջ
կա ռ ցել Հ րազ դա նի վրա, սա կայն վան քի զո րթ յ նից կա տա ղել է, այս պատ ճա ռով էլ այս տեղը կոչ վել է Շահ - ղ տ րան (շա հի կա տա ղած տեղ), որ հե տո պար սիկ նե րը փո խել են Է շեկ ղտ րա նի (է շի կա տա ղած տեղ):
Վան քի նկա րա գի րը. Ե կե ղե ցին տե ղա վոր ված է գյ ղի ﬔջ, ձո րա կի լան ջին: Շին ված է
սև, սրբա տաշ քա րից: Վան քը բաղ կա ցած է ﬕ ե կե ղե ցց, ﬕ գավ թից և ﬕ փոք րիկ մա տ ռից:
Ե կե ղե ցին անս յն է, վեց որﬓ աս յ նե րի վրա բո լո րմ են պայ տաձև կա մար ներ, ո րոն ցից
չոր սի վրա բարձ րա նմ է կա թո ղի կեն: Որﬓ աս յ նե րը ե րե քա կան կի սա բո լոր և նյն չափ քա-
Նշանավոր վանքեր
165
ռանկ յ նի կի սաս յ նե րից են բաղ կա ցած, կլոր և քա ռանկ յ նի խո յա կով զար դար ված:
Ե կե ղե ց ար ևել յան կող մը կա ﬕ բո լո րաձև, կա մա րա կապ և թա ղա կապ կո զակ, կող քե րին
ﬕ - ﬕ երկ հար կա նի ա վան դա տն: Սե ղա նի ճա կա տը զար դար ված է մանր, կար ﬕր քա րե րով
կերտ ված խա չե րով: Եր կ սան դխտ բարձ րա նմ են սե ղա նի կող քեր ից:
Արևմտ յան կող մմ, նախ նա կան ա վան դատ նե րի փո խա րեն խոր շեր են բաց վմ որﬓ ասյ նե րի ﬕջև:
Ար տա քստ՝ ար ևել յան պատն նի եր կ ներ սանկ ված, ճա ճանչ նե րով պսակ ված: Պա տի
ﬔջ տե ղմ բաց վմ է ﬕ նեղ և եր կար պա տ հան, ո րի շր ջը բո լո րմ է ﬕ շրջա նակ, անց նե լով
ներ սանկ ված նե րի և երկ րորդ հար կի ա վան դատ նե րի փոք րիկ պա տ հան նե րի վրա յով: Ներ քին
հար կի ա վան դատ նե րի պա տ հան ներն էլ զար դար ված են ﬕ - ﬕ կա մա րով:
Հա րա վա յին և հ յ սի սա յին պա տե րը ﬕմ յանց նման են, պարզ և շր ջա նա կով պա տած
ﬕ - ﬕ պա տ հա նով:
Արևմտ յան պա տի ﬔջ բաց վմ է ﬕ ակ դ ռը, շրջա նա կով պա տած: Ս րա նից բարձր կա ﬕ
պա տ հան, պարզ շրջա նա կով և ն րա նից վերև ﬕ գե ղե ցիկ խաչ:
Գմ բե թը գլա նաձև է, հիմ քմ եր կ կի սա բո լոր շրջա նակ նե րով պա տած: Գմ բե թի կա թո ղիկեն այժմ քանդ ված է և տախ տա կով ծածկ ված:
Գա վի թը, որ շին ված է ե ղել ե կե ղե ց արևմտ յան կող մը՝ այժմ բո լո րո վին քանդ ված է:
Փոք րիկ մա տ ռը բարձ րա նմ է ե կե ղե ց հա րա վա յին կող մմ, պա տին կից, սա գա շեն է
և անս յն: Մ իակ, արևմտ յան դռան եր կ կող քին կանգ նած են ﬕ - ﬕ գե ղե ցիկ խաչ քար:
ԱՐՏԱՎԱԶԴԱ ՎԱՆՔ
Թա քա լ կամ Մոլ լա Ա լի քենտ (61012’11”–40037’49”) գյ ղից մոտ ﬔկ կի լո ﬔտր դե պի
արև մտք, Միս խա նա գե տի ա փին, բարձ րա նմ է այժմ ա վեր Ար տա վազ դա վան քը, որ սրբատաշ քա րից է շին ված ե ղել, և ո րի ﬕ այն կի սա վեր պա տերն են ﬓա ցել:
Այս վան քի մա սին պատ մա կան տե ղե կթ յն ներ պա կա սմ են, հայտ նի է ﬕ այն, որ Մաշտո ցը Մա քե նո ցաց վան քմ հոգ ևոր կո չմ ստա նա լց հե տո ե կել է այս վան քը և ա պա այս տեղից ան ցել Ս ևան կղզին, ր և շի նել է Ս ևա նա վան քը,
Թ դա րմ: Պա տե րի վրա դեռևս ﬓմ են ﬕ քա նի ար ձա նագ րթ յն ներ ԺԳ դա րից: Ս րանք են.
Ե կե ղե ց դռան կա մա րա կալ քա րի վրա.
Կա մաւն Աս տ ծոյ ﬔք ծա ռայք Աս տ ծոյ Թա մամս և Պան տնտս ե կաք ի վանքս Արտա վա զա և զ ﬔր հայ րե նի այ գին որ ի յԱ ւան է, տ աք ի սրբ Աս տ ա ծա ծինս վասն փրկ թեան հո գոյ ﬔ րոյ. հայր Սար գիս և այլ ﬕ ա բանք ե տն ﬔզ Ե. պա տա րագ ի տաւ նի սրբ
Ա ռա քե լոցն Յով հան ն և Յա կո բա...:
Ար ևել յան պա տի վրա.
Ի ՈԾ թ. (1201) Կա մաւ Ա ﬔ նա կա լին Աս տ ծոյ ես Մ խի թարս տվի զիմ հա լալ ար դիւնս ի
սրբ Աս տ ա ծա ծինս. ﬕ ա բանքս ե տն զՋ րաւհ նեայք ա ւրն պա տա րա գել զա մէն ե կե ղեցիքս կէս ինձ և կէս ա մ սին ի մոյ Ա նայ տին: Որ խա փա նէ ՅԺԸ հայ րա պե տացն նզովս առ ցէ...
Եւ զիս զﬔ ղա պարտ գրիչս զՍար գիս յա ղաւթս յի շե ցէք:
132
րեﬓ այս վան քը գո յթ յն է նե ցել
Հա րա վա յին պա տի վրա.
Ի թ. ՈԾ (1201) Ես Վահ րամ ﬕ ա բա նե ցայ սրբ խ տիս և զիմ հոգս ար դիւնս ի սրբ
Աս տ ա ծա ծինս տվի. եղ բարքս տվին և ա ռաջ նորդք սրբ խ տիս տա րին Ա. պա տա րագ ի
Համ բարձ ման: Ով խա փա նէ իմ ﬔ ղացս տէր է:
Հ յ սի սա յին դռան կա մա րա կալ քա րի վրա.
Ի հրա մա նէ հզաւ րին Աս տ ծոյ ես Զն դան շահ և ա մ սին իմ Մար թա ե կաք ի վանքս
132
Ստ. Օրբելեան, գլ. ԼԷ:
166
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
ի յԱր տա վա զա և ե դաք զﬔր հո գոյ ար դիւնս ա ռատս սրբ Աս տ ա ծա ծինս յա ջոր դ թեան
հաւր Սարգ սի քե ռո ի մո և ս պա սա ւորք սո րա ե տն ի տա րին Բ. աւր ժամ, ի տաւ նի սրբ
Աս տ ա ծած նին, ﬕն ինձ և ﬕն ա մս նո ի մո. որ խա փա նէ բարձ ցէ ա ռա ջի Աս տ ծոյ զﬔղս
ﬔր. ի թ. ՈՀԳ (1224):
ԿԱՐԵՆԱՎԱՆՔ
Գ յ մշ, հնմ Կա րե նիս. Գ յ ղի ձո րա կի ﬔջ բարձ րա նմ է Կա րե նա վան քը, որ այ ժմ
բո լո րո վին անխ նամ է թողն ված: Վան քի տա ճա րը շին ված է սրբա տաշ, իսկ գա վի թը՝ հա սա րակ
քա րից: Գավ թի պա տի վրա կա ﬕ այն հետև յալ ար ձա նա գր թյ նը.
Սրբ Ն շանս տէ ր նա կան, Տէր ե պիս կո պո սին ﬔ ղացն քա ւիչ. թվ. ՌԺԶ (1567):
Այս տեղ ե ղել է նաև ﬕ րիշ խաչ քար հետև յալ ար ձա նագ րթ յամբ, որ Սմ բատ յան ե պիսկո պո սի ա սե լով տար վել է Ա լա փարս գյ ղը և հին մա տ ռի ﬔջ հար մար աց վել.
Կա մաւն Աս տ ծոյ ﬔք Ա ւաքս, Յով հան նէս և Շա հերս շի նե ցաք զնավ ջրիս և կանգ նեցաք զխաչս բա րե խաւ ս թեան հո գոց ﬔ րոց:
Տա ճա րի ﬔջ կա ﬕ գե րեզ մա նա քար, ո րի վրա նկար ված է ﬕ ﬔրկ մարդ, եր ևի ճգնա վոր,
շր ջը գրված.
133
Այս է տա պան Մել քո նին թվին ՌՃԻԶ (1677):
Ա ռա քել Դավ րի ժե ց ա սե լով՝ Շա հա բաս ﬔ ծի ար շա վանք նե րից և ա վե րա ծ թյն նե րից
հե տո ֆրանկ ﬕ քա նի պատ րիկ ներ ե կել են այս վան քը, ր ա վան դթ յան ա սել ով, պի տի գտնվեին Մատ թեոս ա վե տա րան չի և Ան դրե ա ռաք յա լի գե րեզ ման նե րը և, պե ղե լով սե ղա նի տակ, գտել
են Անդ րե ա ռաք յա լի գլ խը և կա ﬔ ցել են ի րենց հետ տա նել, սա կայն տե ղի ե պիս կո պո սը թյլ
չի տվել:
134
Այժմ ս. Անդ րե ա ռաք յա լի գլ խը և Մատ թեոս ա վե տա րան չի ա ջը ﬕ ար ծա թա պատ պա հարա նի ﬔջ ամ փոփ ված գտնվմ է ս. Էջ ﬕած նի Մա սանց թան գա րա նմ:
ՆԵՂՑԻ ՍՐԲ ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ
Ար զա քենտ, հնմ Ար տա զա կան գյ ղից 1,5 կի լո ﬔտր հե ռ, արև մտ յան կող մը, եր կ ձորակ նե րով ﬔ կ սա ցած, ան տա ռա պատ բլրի վրա գտնվմ է Նե ղ ցի ս. Աստ վա ծա ծին վան քը,
շրջա պատ ված տնե րի հիﬓ ա պա տե րով և խաչ քա րե րով: Վան քը, որ բաղ կա ցած է ﬕ անս յն,
գմբե թա զարդ տա ճա րից և ﬕ սյ նա զարդ գավ թից, այժմ կի սա վեր է և անխ նամ թող նված: Բազմա թիվ ար ձա նագ րթ յն նե րից ըն թեռ նե լի են հե տև յալ նե րը.
Տա ճա րի դռան վրա.
Յ սոﬖ Աս տ ծոյ ես Հայ րա պետ ﬕ ա բա նե ցայ սրբ խ տիս և ե տ Ճ. կար ﬕր...
գինն, սո քա շնոր հե ցին Ի. աւր ժամ, Ա. ինձ...թվ. ՉԻ (1271):
Տա ճա րի պա տի վրա, ներ քստ.
Կա մաւն ան մա հին Աս տ ծոյ ես Յոհ նիկ որ դի Մե թո րին և ա մ սին իմ Նր սաթ. և որդիք իմ Միր և Հն դ, ﬕ ա բա նե ցաք սրբ Աս տ ա ծած նիս, և տ աք ՃԻ. դե կան սրբ խտիս, և ս պա սա ւորք խոս տա ցան ի տա րին Դ. պա տա րագ Յոհ կանն:
Գավ թի պա տի վրա, ար տա քստ.
Յ սոﬖ Աս տ ծոյ ես Տի րա տրս, Գ րի գորս և Աս տ ա ծա տրս ﬕ ա բա նե ցաք սրբ
Աս տ ա ծած նիս. և ս պա սա ւորքն շնոր հե ցին ﬔզ Զ. աւր պա տա րագ. Բ. Տի րատ րոյ, Բ. Աս տա ծատ րոյ, և Բ. Գ րի գո րոյ:
133
Սմբատեան, Գեղարքնի, եր. 307:
134
Առաքել Դավրիժեցի, ԺԶ:
Նշանավոր վանքեր
167
Մի քիչ հե ռ, դռան ա ջա կողմ յան քա րի վրա. թվ. ԹՃ (1451):
Վան քի արևմտ յան կող մը կա ﬕ կի սա վեր մա տռ, ո րի շր ջը գտնվող խաչ քա րե րից ﬔ կի
վրա կար դաց վմ է.
Կա մակ ց թեամբ սրբ և ար ժա նա ւոր վար դա պե տին Մար գա րէի կանգ նե ցի զխաչս...:
ՀԱՅՐ ՀՈՎՀԱՆՆԱՎԱՆՔ ԿԱՄ ԱՅՐԻ ՎԱՆՔ
Այ րի - վանք գյ ղի (62045’55”–40026’20”) հա րա վա յին կող մմ ձգվող ﬕ փոք րիկ հրվանդա նի վրա կի սա վեր դրթ յամբ բարձ րա նմ է Հայր Հով հան ն վան քը կամ Հայ րա վան քը կամ
Այ րի վան քը:
Վան քի հիﬓ ար կթ յան մա սին պատ մա կան տե ղե կթ յն ներ պա կա սմ են, ﬕ այն տաճա րի վրա յի ար ձա նագ րթ յ նը ցյց է տա լիս, որ վե րա նո րոգ ված է 1211 թվին, Հո վա սա փի
ա ռաջ նոր դթ յան ժա մա նակ: Ղա զար Ջահ կե ցին էլ պատ մմ է, թե 1381 թվին, Լանկ թա մ րի
ար շա վան քի ժա մա նակ, այս վան քի վա նա հայր Տեր Հով հա նը կա պմ է իր ﬔջ քին այս վանքմ պահ վող խա չը, այն, որ Կո թա և կամ Ս ևա նա Ս. Ն շան է կոչ վմ և այժմ գտնվմ է Ս ևա նի
վան քմ, և ոտ քով վա զմ Ս ևա նա ծո վի ե րե սով: Լանկ թա մ րը զար մա նա լով այս հրաշ քի վրա`
խնդրմ է վա նա հո րը ետ դառ նալ՝ խոս տա նա լով կա տա րել նրա ա ﬔն ﬕ խնդիր և եր բեք չﬖասել նրան նրա վան քին: Հայր Հով հա նը ետ է դառ նմ և ցյց տա լով իր ﬔջ քին կա պած խա չը՝
խնդրմ է ա զա տել քրիս տոն յա գե րի նե րից այն քան, որ քան կտե ղա վոր վեն իր փոք րիկ վան քմ:
Լանկ թա մ րը հա մա ձայ նմ է, սա կայն նրա զար ման քը ա վե լի ևս սաստ կա նմ է, երբ նկա տմ
է, որ բյ րա վոր գե րի ներ կա րո ղա նմ են տե ղա վոր վել այս վան քմ: Կա ﬔ նա լով բա ցատ րել այս
հրաշ քի պատ ճա ռը՝ ին քը մտնմ է ե կե ղե ցին, և տես նմ, որ ներս մտած գե րի ներն ա ղաﬖ ի են
դառ նմ և թռ չմ դե պի Ս ևան:
Այս ա վան դթ յ նը հի մա էլ պատմ վմ է տե ղա կան հայ ժո ղովր դի ﬔջ, և վանքն էլ այս
հրաշ քի պատ ճա ռով Մար դա ղաﬖ յաց կոչ վմ:
Մինչև ԺԸ դա րի կե սը այս վան քը շեն է ե ղել, ինչ պես եր ևմ է Ս ևա նա վան քմ պահ վող
կոն դակ նե րից. սրանց ﬔջ աս ված է, որ Աբ րա համ Գ կա թո ղի կո սը 1834 թվին և Մի նաս կա թո ղիկո սը 1752 թվին Հով հան ն վան քի ա ռաջ նորդ են կար գել Հով հան նես և Աբ րա համ վար դա պետնե րին:
ճա րը խա չաձև է, անս յն և պ սակ ված կա թ ղի կեով: Ու նի եր կ դռ, ﬔ կը հա րա վա յին կող մը,
իսկ մյ սը՝ արևմտ յան:
վի թը տա ճա րի հետ ﬕ ա ժա մա նակ չէ շին ված: Գավ թի ձե ղ նը թափ ված է և քա րա կյ տե րի ﬔջ
նկա տե լի են տա պա նա քա րեր, ո րոն ցից ﬔ կի վրա կար դաց վմ է.
135
Վան քը բաղ կա ցած է ﬕ տա ճա րից և ﬕ գավ թից, եր կսն էլ շին ված տա շած քա ր ից: Տա-
Գա վի թը կա ռց ված է եր կ ամ բող ջա կան և վեց կի սաս յ նե րի վրա, ըստ եր ևյ թին գա-
Թվ. ՉԳ (1254) Աստ ված ո ղոր ﬔա Ա ւա գին:
Գավ թի ﬕ ջից ﬕ ստո րերկր յա անցք իջ նմ է ﬕնչև լի ճը: Հա վա նա կան է, որ այս անց քը
շին ված լի նի այն նպա տա կով, որ հար ձա կﬓ ե րի ժա մա նակ, երբ ժո ղո վր դը կա պաս տա ներ
ե կե ղե ցմ, կա րե լի լի ներ այդ անց քով իջ նել և ջր վերց նել:
Տա ճա րի և գավ թի վրա կան բազ մա թիվ ար ձա նագ րթ յն ներ, սա կայն ﬔծ մա սը եղծ ված
է, կար դաց վմ են ﬕ այն հետև յալ նե րը.
Տա ճա րի հա րա վա յին պա տի վրա.
Թ վին ՈԿ (1211) նո րո գե ցաւ ե կե ղե ցիս յա ռաջ նոր դ թեան Յո վա սա փին և ﬔծ սպարա պետ Բ բայն տէր երկ րիս ետ յԱռ ինչք զայ գին Ոս կե բա կա եւ Քա նա քե ռ Բ. ակն ջրաղա ցին. Տէր Վա նա կան ետ զխաժ լի ձագն բեր դա ժո ղո վրդն վա նիցս կար գե ցաք զյայտ ն թեան ճրա գա լոյցն տա րի Խ. աւր ժամ: Զատ կի ժա ﬕն կամ տաւ նին տան. ով խա փա նէ կամ
135
Սմբատեան, Գեղարքնի, եր. 439:
168
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
յե կե ղե ցոյս հա նէ դա տի ի Տ եառ նէ և մաս նա կից Յ դա յի և սա տա նա յի լի ցի. ա մէն:
136
Տա ճա րի հյ սի սա յին պա տի վրա.
Ես Ա ջա հարս եւ Մժ կանց Գ րի գորս, Ա բէլս եւ Ա ռա քելս ﬕ ա բա նե ցաք եւ տվաք զՍապռանց այ գին Ե րե ւան մօտ ի Պա պան, ե կե ղեց ւոյս, Հայր Ո հան, եւ ա ռաջ նորդք սո րա ա րաս ցեն
Ժ. ժամ, ով խա փա նէ դա տի ի Տ եառ նէ:
Տա ճա րի հա րա վա յին դռան կա մա րա կալ քա րի վրա.
Ես Սար դք եւ Բահր շի նե ցաք եր կ խո րանս:
Ես Վահ րամ, Ս տե փան նոս, Խա չա տր, Մ խի թար տ աք այ գին ի ժա մա նակս Յո վասափ ա ռաջ նոր դի:
ԲՋՆԻԻ Ս. ԱՍՏՎԱԾԱԾՆԻ ՎԱՆՔ
Տե ղադ րթ յն. Բջ նիի ս. Աստ վա ծած նի վան քը գտնվմ է Բջ նի գյ ղմ (62018’50”–
0
27’45”): Բարձ րա նմ է Հ րազ դան գե տի աջ ա փին, լե ռան լան ջին, իր ար ևե լա հա րա վա յին
40
կող մմ նե նա լով Բջ նիի հին ամ րո ցը: Արևմ տահ յ սի սա յին կող մմ բաց վմ է Հ րազ դա նի
սքան չե լի հո վի տը: Վան քը պարս պա պատ է և չորս աշ տա րակ նե րով ամ րապնդ ված: Կառ քի ﬕ
շատ վատ ճա նա պարհ վան քը ﬕ աց նմ է Եր ևա նից Նոր - Բա յա զետ տա նող ճա նա պար հի Սխոյ - Ֆան տան փոս տա յին կա յա րա նին, ձգվե լով մոտ 12 վերստ:
Պատ մա կան տե սթ յն. Բջ նիի ս. Աստ վա ծած նի ե կե ղե ցին կա ռ ցել է Գ րի գոր Մագիստ րո սը 1031 թ.: Պետ րոս Գե տա դարձ կա թ ղի կո սը Սմ բատ Շահն շա հի հրա մա ն ով դարձ րել
է այս վան քը ե պիս կո պո սա րան, ո րի թե մը սկզբմ տա րած վել է ար ևել քից Գե ղա մա ծո վից ﬕնչև
Ա խր յան գե տը, և հ յ սի սից Գ գար քի սահ ման նե րից ﬕնչև բնիկ Բջ նիի վի ճա կի հա րա վա յին
ծայ րը, բայց հե տո այս կող ﬕց ա վե լի է տա րած վել դե պի Այ րա րատ յան նա հան գը:
1114 թվին Պահ լա վ նի Գ րի գոր Գ կա թո ղի կո սի ժա մա նակ Սև լե ռան Բ ժո ղո վը ո րո շել է, որ
Բջ նիի վան քի ար քե պիս կո պո սը մաս նակ ցի կա թո ղի կո սա կան ընտ ր թյա նը Թա դեոս ա ռաք յա լի,
Տաթ ևի և Հաղ պա տի արք ե պիս կո պոս նե րի հետ:
Երբ 1631 թվին, Փի լիպ պոս ե պիս կո պո սը Մով սես կա թ ղի կո սից ա ռաջ նորդ է կար գ վել այս
վի ճա կին, վան քը սկսել է նո րից բար գա վա ճել, ե րե ս նի չափ ﬕ ա բան ներ են հա վաք վել, ե կե ղեց տա նի քը նո րո գել են ջ ղա յե ցի Խո ջա Պետ րո սի ծախ քով, շի նել ﬕ ձի թա հանք և ﬕ ջրա ղաց,
իսկ սրա` Փի լիպ պո սի հա ջորդ Մով սես վար դա պե տի ժա մա նակ վան քը շրջա պատ վել է պարսպով և ամ րա ցել բր գե րով (1666 թ.):
Այս ժա մա նակ նե րմ, այն է 1673 թվին ֆրան սիա ցի ճա նա պար հորդ Շար դենն այ ցե լել է
այս վան քը և ն կա րագ րել իր ճա նա պար հոր դթ յան ﬔջ:
Այս վան քին այ ցե լթ յան է ե կել նաև Տր նը ֆո րը 1700 թվին, որ ի նկա տի առ նե լով տե ղի
բազ մա թիվ ա վե րակ նե րը, են թադ րել է, որ հնմ ﬕ ﬔծ քա ղաք է ե ղել:
Մինչև ԺԸ դա րի կե սը հիշ վմ են վան քի ա ռաջ նորդ ներ, ո րով հետև հին ե պիս կո պո սա րանը վան քի էին փո խել: Սի ﬔոն կա թո ղի կո սը իր «Ջամբռ» աշ խա տթ յան ﬔջ հի շմ է մոտ հի սն
գյղ Կո տայք և Վա րաժ ն նիք գա վառ նե րի ﬔջ, ո րոնք են թարկ վել են այս վան քին: Նաև հի շմ
է քսա նից ա վե լի նվի րա տ ներ՝ ո րոնք 1688 թ. ﬕնչև 1744 թի վը զա նա զան կայ քեր են նվի րել այս
վան քին: Այս ժա մա նա կից հե տո վան քը հետզ հե տե անշ քա ցել է, և կա ռա վար վել ﬕ - ﬕ վա նահայ րով:
Բջ ն Ս. Աստ վա ծա ծին վան քի ե պիս կո պոս ներն ա ռաջ նորդ նե րը, ո րոնք հիշ ված են
գրքե րի կամ ար ձա նագ րթ յն նե րի ﬔջ հետև յալ ներն են.
1030 - 50 - Եփ րեմ ե պիս կո պոս, ո րին Գ րի գոր Մա գիստ րո սը գրեց ﬕ գե ղե ցիկ թղթ, բա-
նա սի րե լով նռան մա սին:
1051. Հով հան նես, հի շա տակ ված Կե չա ռի սի ար ձա նագ րթ յան ﬔջ:
136
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 69:
Նշանավոր վանքեր
169
1205 - 9. Վր թա նես, որ գտնվել է Լոռ վա և Ա նիի ժո ղոﬖ ե րմ:
1246. Գ րի գոր ե պիս կո պոս:
1246 - 67. Վա նա կան:
1299. Հով հան նես:
1306. Սար գիս:
1358. Վա նա կան, ո րի մա սին թերևս ա սմ է Թով մա Մե ծո փե ցին, թե սպան վեց «յառ նլ
Բըջ նոյ ի թա գա ւո րէն Ա զա խ թա թա րաց»:
1387.
Վա նակ կամ Վա նա կան, որ սպան վել է Լանկ թե մ րի ար շա վան քի ժա մա նակ Բջ նին
առն վե լիս:
1441. Հով հան նես ե պիս կո պոս, որ գտնվել է Կի րա կոս Վի րա պե ցի կա թո ղի կո սի ընտ րթ-
յան ժա մա նակ Էջ ﬕած նմ:
1610 - 24. Մա ն ել ար քե պիս կո պոս, ե րա ժիշտ:
137
1631. Փի լիպ պոս (հե տո կա թ ղի կոս):
1643.
Փի լիպ պոս մյս:
1646 - 77. Մով սես րա բ նա պետ, և ար հի ե պիս կո պոս, «որ փայ լէ իբրև զա րե գակն ի ﬕ ջի
տանս Ա րա րա տեան նա հան գի» ո րին Նա հա պետ կա թո ղի կո սը ա ռաջն որդ կար գե լով, նվի րել է
յր հրա մա նով 1645 թվին ար տա գրված ﬕ ձե ռա գիր Հայս մա վրք, որ այժմ պահ վմ է Էջ ﬕածնի մա տե նա դա րա նմ (№ 1493/17):
1688. Սի մոն:
1690 - 1701 Մես րոպ:
1702 - 1716. Հով հան նես, Ռն դա մալ ցի:
1716 - 1733. Դա վիթ, Ա ղեք սանդր Ա կա թո ղի կո սից ձեռ նադր ված:
1741. Կա րա պետ:
Վան քի նկա րա գի րը. ս. Աստ վա ծած նի վան քը բաղ կա ցած է ﬕ այն ﬕ ե կե ղե ցց և ﬕ փոքրիկ մա տ ռից: Թե ե կե ղե ցին և թե մա տ ռը շին ված են սև, սրբա տաշ քա րով: Ե կե ղե ց եր կարթ յնն է 22 մ, լայ նթ յ նը 14 մ և բարձ րթ յ նը մոտ 15 մ:
Ե կե ղե ցին ներ քստ անս յն է. չորս ա հա գին և շատ գե ղե ցիկ որﬓ ա սյ նե րի վրա բոլո րմ են բարձր, պայ տաձև կա մար ներ, կրե լով ի րենց վրա ﬕ գմբեթ: Արևմտ յան պա տին կից
ևս բարձ րա նմ են եր կ փոքր որﬓ ա սյ ներ՝ ո րոնք կա մար ներ տա լով դե պի ﬔջ տե ղի որմնաս յ նե րը կազ մմ են կա մա րա կապ խոր շեր, և ս րանք փո խա րի նմ են նախ նա կան ա վանդա տնե րին: Չորս գլխա վոր որﬓ աս յ նե րը բաղ կա ցած են ե րե քա կան կի սա բո լոր և նյն չափ
քա ռանկ յ նի կի սաս յ նե րի ﬕ ա ց ﬕց, նախ քա ռան կյ նի և ա պա կի սա բո լոր խարս խի վրա և
պ սակ ված նախ կի սա բո լոր և ա պա քա ռանկ յ նի խո յա կով: Ս րան ցից եր կ, ﬕ ջին սյ նե րի խոյակ նե րը զար դար ված են գե ղե ցիկ վար դա զար դե րով:
Ու շագ րավ է, որ որﬓ աս յ նե րի քա րերն եր կ ա կան ﬔտր բարձ ր թյան են, և ա ﬔ նա ﬔծ
կի սա բո լոր որﬓ աս յան կի սաշր ջա նը 1,5 մ է: Ար ևե լյան կող մմ բաց վմ է բո լո րաձև, կա մարա կապ և թա ղա կապ կո զա կը ﬕ պա տ հա նով: Կո զա կի եր կ կող ﬕց բարձ րա նմ են ﬕ - ﬕ
որﬓ աս յն, ո րի կող քին բաց վմ է ա վան դա տան դ ռը: Սե ղա նը լայն է, բո լո րաձև և բարձր՝
նե նա լով եր կ կող քից սան դխտ ներ: Սե ղա նի ճա կա տը շղթա յաձև օր նա ﬔնտ նե րով եզ րափակ ված է, և կար ﬕր սև քա րեր ով խա չեր ձևա կեր պած: Ա վան դատ նե րը թա ղա կապ են, ﬕ - ﬕ
փոք րիկ սե ղա նով և ﬕ - ﬕ փոք րիկ պա տ հա նով: Ըստ եր ևյ թին այս ա վան դատ նե րի վերև լինե լ են րիշ ա վան դատ ներ կամ ա վե լի ճիշտ՝ գաղտ նի պա հա րան ներ, մա նա վանդ որ դրսից
յ րա քանչ յր ա վան դա տան վերև բաց վմ է ﬕ փոք րիկ և նեղ պա տ հան, որ ե կե ղե ց ﬕ ջից
նկա տե լի չէ:
Ե կե ղե ցին ար տա քստ շատ պարզ է. ար ևել յան պա տի ﬔջ կան եր կ ներս ըն կված ներ,
ճա ճան չով և կա մա րով պսակ ված: Ս րանց ﬕջև բաց վմ է ﬕ պա տ հան, եր կ ա կան կի սաս յ-
137
Էջﬕածնի № 238 ձեռագիր ավետարանից:
170
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
նե րով և գե ղե ցիկ կա մա րով եզ րա փակ ված: Հա րա վա յին պա տի ﬔջ կա ﬕ դռ ﬕ պարզ շրջանա կով, սրա վերև՝ ﬕ պա տ հան, նյն պես պարզ շրջա նա կով և փոքր - ինչ բարձր ﬕ ռո զաս:
Արևմտ յան ﬕ ա պա ղաղ պա տի ﬔջ բաց վմ է ﬕ հա սա րակ դռ և պա տ հան, իսկ հյ սի սայի նի ﬔջ՝ ﬕ այն ﬕ պա տ հան: Ե կե ղե ց գմբե թը գլա նաձև է, չորս փոք րիկ պա տ հան նե րով և
կո նաձև կա թ ղի կե ով: Խա չը այժմ վայր է ըն կած:
Մա տ ռը գտնվմ է ե կե ղե ց հա րա վա յին պա տին կից և սա գա շեն է: Ս րա վրա վեր ջին
ժա մա նակ ներս ﬕ փոք րիկ գմբեթ բարձ րաց նե լով՝ քաշ են ա րել ե կե ղե ց զան գակ նե րը: Մա տռի արևմտ յան ճա կա տին կանգ նեց րած է ﬕ նրբա քան դակ խաչ քար:
Մա տռն նի ﬕ դռ, ﬕ ռո զաս և ﬕ փոք րիկ պա տ հան:
Ե կե ղե ց ար ևել յան կող մը կան ﬕ շարք գե րեզ ման ներ գե ղե ցիկ խաչ քա րե րով:
Ս. Սարգ սի մա տռ. Բջ նի բեր դի ար ևել յան կող մը, ﬕ ա ռան ձին քա րա ժայ ռի գա գա թին
բարձ րա նմ է ﬕ փոք րիկ մա տռ՝ ս. Սարգ սի ա ն նով: Ժայ ռի ստո րո տով հո սմ է Հ րազ դան
գե տը՝ ո լո րապ տյտ, ﬕ սքան չե լի տե սա րան ըն ծա յե լով մա տ ռից դի տո ղին: Մա տ ռը շին ված
է սև, տա շած քա րից և ար տա քստ խա չաձև է, 6,5 մ եր կա րթ յան, 6 մ լայ նթ յան և մոտ 5 մ
բարձ րթ յան: Մա տ ռը ներ քստ անս յն է, ռո մա նա կան չորս կա մար նե րով և ﬕ թան կյ նի
գմբե թով, որ վեր ջա նմ է կո նաձև կա թո ղի կեով: Կո զա կը բո լո րա կաձև է և թա ղա կապ, ﬕ սե ղանով և ա ռանց խո րան նե րի:
Մա տռն նի ﬕ այն ﬕ դռ և ե րեք փոք րիկ պա տ հան, ﬔկն էլ գմբե թի վրա:
Մա տ ռի շր ջը կա ﬕ քա նի հին խաչ քար:
Բա ցի այս մա տ ռից՝ գյ ղմ կան նաև րիշ շատ մա տռ ներ՝ ար դեն ա վեր կամ կի սավեր, ո րոն ցից հի շա տա կթ յան ար ժա նի են ս. Գ ևորգ և ս. Հով հան նես մա տռ նե րը: Վեր ջի նիս
մոտ կա ﬕ «Կաթ նաղբ յր», ո րի ա ռաջ սա կա վա կաթ կա նայք մա տաղ են ա նմ և ջ րից քսմ
ի րենց ծծե րին, որ կաթն ա վե լա նա: Տա վա րի ցավ տա րած ված ժա մա նակ տա վա րը բե րմ շրջեցնմ են այս աղբ յ րի և մա տ ռի շր ջը և այս ջրից սրսկմ վրան:
ԱՐՁԱՆԱԳՐՆՆԵՐ
Ե կե ղե ց դռան աջ կող ﬕ վրա:
Թ. ՆՁ (1031) Շ նոր հիւն Աս տ ծոյ այս հրա մանք է իմ տ եառն Պետ րո սի Հա յոց կա թղի կո սի և Սմ բա տա Շա հան շա հի որ հաս տա տեաց ե պիս կո պո սա րան ի Բջ նի քա ղաքս զսրբ
Աս տ ա ծա ծինս. հիﬓ ար կեալ կա տա րեաց Գ րի գոր իշ խա նաց իշ խան որ դի Վա սա կայ և տուաւ վի ճակ ի սրբ Աս տ ա ծա ծինս ի Փո շէ հա նից ﬕնչև ի Նիգ և Դի ւա(տ)ն...և յԱղստև.
տվաք գա ւա զան և սրբ նշան և ա թոռ: Արդ՝ ե թէ ոք խա փա նել ջա նա զա թոռս կամ յայլ տեղիս փո խել կամ զհողն յապշ տա կել, կամ զա ւանդ ե կե ղե ցոյս գո ղա նալ, թէ յե պիս կո պո սաց
կամ յիշ խա նաց կամ ով որ հա կա ռա կի նզո վես ցի յԱս տ ծոյ և ի մէնջ և ի ՅԺԸ հայ րա պե տաց.
ար մա տա քի ջնջես ցի յի շա տակ նո րա յերկ րէ և ան լոյծ կա պես ցի: Եւ արդ այս է բնա կան և
ա ռա ջին սահ մա նա հատ վի ճակ և աթ (ոռ զոր) հաս տա տե ցաք ար ձա նագ րով և շր ջա բե րա կանով զսահ մա նա հատ վի ճա կի սո րա. որ է. յար ևել ից ի Ծար գե տոյ ﬕնչև ի գետն Ա խ րեան,
յԱն ւոյ և ի հիւ սի սա յինս յԱղստև...և որ հա տա նել ջա նա յայս մա նէ ի ﬕ ջոյ կամ յե զե րաց ա ւե լի
կամ մասն ինչ, զվե րա սա ցե ալ զա նէծս և զ պա տիժս կրես ցէ և ի հան դեր ձե լﬓ. ա մէն:
Հա րա վա յին դռան կա մա րա կալ քա րի վրա.
Թվ. ՈԾԸ (1209) Յաշ խար հա կա լ թեան քա ջաց և յաղ թո ղաց ﬔծ շահն շա հաց Զա քա րէի և Ի ւա նէի որդ ւոց Սարգ սի, յե պիս կո պո ս թեան Վր թա նի սի, ես ﬔ ղ ցեալ ծա ռայ Աս տծոյ Վա հանս...շի նե ցի զԻշ խա նա վա նից ﬔծ ե կե ղե ցին յա նն սրբ Աս տ ա ծած նին. և զայս
138
138
Այս արձանագրթյան ﬕ մասը, որ ﬓացել է եկեղեցն կից շինած մատռի պատի վրա, վերստին փորագրված
է մատռի արևմտյան պատի վրա:
Соседние файлы в предмете Этнография Армян