Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Նշանավոր վանքեր
171
Աս տ ա ծա ծինս նո րո գե ցի սա լով, որ ի բնէ չէր սա լած. և հաս տա տե ցին ի տա րին Ե աւր ժամ
ի տաւ նի սրբ Ծնն դեանն վասն փրկ թեան հոգ ւոյ ի մոյ, ով խա փա նէ զպա տա րագն՝ իմ ﬔղաց պար տա կան է ա ռա ջի Ք րիս տո սի:
Նյն դռան վերև.
Թ վիս Հա յոց Չ (1251) ազդ մամբ և հ րա մա նաւ Հոգ ւոյն սրբոյ և կա մաւ Կոս տան դ եայ
կա թ ղի կո սի հաս տա տե ցաք զխախ տեալ կա նոնքս և ե դաք աստ ծառ ա յքս Ք րիս տո սի Տէր
Վա նա կան եւ Տէր Գ րի գոր ո ղոր մ թեամբ նո րա ե պիս կո պոսք Բջ նոյ...յի շխա ն թիւն ﬔ ծին
Շահն շա հի. զի յայսմ հե տէ ﬕնչև ի կա տա րած չ նի ոք առ նել կա շա ռաւք ձեռ նադ ր թիւն...
ե րէց, կա տա րիչք հրա մա նացս աւրհ նին յԱյ:
Նյն հա րա վա յին պա տի վրա, ներ քստ.
ՉԾԲ (1303) Կա մաւն ա ﬔ նա կա լին Այ ես Գ րի գոր իշ խան որ դի...թոռն Դ փին...:
Ե կե ղե ց հա րա վա յին պա տի վրա, ներ քստ.
Շ նոր հաւք նա խախ նա մող սրբ Հոգ ւոյն ես Քո չաք շեր եւ ա մ սին իմ Խո րի շահ ﬕ աբա նե ցաք սբ Աս տ ա ծած նիս եւ տ աք ար դիւնք հա լալ յըն չից ﬔ րոց եւ սպա սա ւորք սո րա
տէր Յով հան նէս տէր Սար գիս կար գե ցին ի տա րին Դ. աւր պա տա րա գել զՔ րիս տոս ի տաւ նի
ծննդ եան Բ. Քո չաք շե րիս առ նեն եւ Բ. Խո րի շա հին. ա մէն. ՉԾԵ (1306):
Հա րա վա յին պա տի վրա, պա տ հա նի տակ.
Թվ. ՊԷ (1358) Ի զար մէ եր կց հայ րա զա տաց քա ջաց և յաղ թո ղաց Ա ﬕր սպա ս ա լար
Զա քա րիա յի և Ա թա պակ Ի վա նէի, ես Ա թա պակ Շահն շահ որ դի Ա թա պակ Զա զա յի ի ժա մանակս բռնա կա լ թե Մէ լիք Աշ րա փին, զﬔր հայ րե նիքս զԲջ նի քա ղաք յիս նէ հք մով խլել էր,
զիր ճոր տե րին ե սիր կա ց ցեր. Հա ճի բէկ նե ղե ցաւ զքա ղաքս ի հի մանց քա կեց շատ
յա ն ա նի մարդ ի սր քա շեց զե կե ղե ցիքս տա պա լեց զեր կիրս ի չորս դ իաց անբ նակ
ա րար զ ք րիս տո նէք անխ նայ կո տո րեաց. Մեք յԱծ ա պա ւի նե լով զﬔր Սա լահ րի...հե ծե լին
գլխ կա ց ցաք որ ի վե րանս տաւ բա զմ աշ խա տթբ. զիր ապ րանքն նախ նայ բաշ խէր. որ
Ած խղճաց ﬔզ ﬔր հայ րե նիքս զԲջ ն բերդս ի ﬔր ձեռս բե րեաց. վասն փրկ թե հոգ ւոյ
և յեր կար կեն դա ն թե ﬔ րոյ կրկին նո րո գե ցաք զե կե ղե ցիս եւ զԲ նիաթ ար ձանս վերս տին
հաս տա տե ցաք, զվի ճակ, զվանք, զգ եօղ, զսա րի, զդաշ տի հայ րե նիք... շի նա կան գոր ծաւոր զինչ են... Ա ծած նա ծա ռ ա թե ա զատ և Թար խան ա րա րին ի հար կէ և ի ծա ռա յ թե նէ.
Տէր Վա նա կան և ս պա սա ւորքս խոս տա ցան ﬔզ Յա կո բայ տաւ նին գի շե րա պաշ տաւն առ նեն.
Ով ոք զﬔր հաս տա տած ար ձանս խա փա նել ջա նա դա տի յԱյ եւ ﬔր ﬔ ղացն պար տա կան
ե ղի ցի:
Ե կե ղե ց հա րա վա յին պա տի բարձ րմ.
Յ սոﬖ ան մա հին Այ ես Զա քա րէ որ դի Սա հիպ - դի վա նին եւ պա րոն Խո շա քին, թոռն
Ա թա բակ Ա վա գին որ դոյ Ա թա բակ Ի վա նէի վասն ﬔր յեր կար կեն դա ն թեան եւ փրկ թեան
հո գոյ ի մոյ ի վեր կա լայ որ ի Բջ նի այլ մար դոյ տէ ր թիւն չէլ նի, եւ թո ղի զա մէն հարկ զա ﬕրայ հարկն, զհար սա նէ հարկն զկո վայ հա մարն, զկա լա թա ղարն, զսայ լա հարկն, զմահ կա նէն,
աւ տա րա կանն քան զդաղ մէն այլ իրք չտա. յաղ ման չառ նեն որ յայսմ հետև ﬕնչև յա ւի տեան
հաս տա տն կայ ցէ ար ձանս իմ. ե թէ ոք խա փա նել ջա նայ յի մոց կամ յիմ զա ւա կաց կամ յաւտա րաց իմ ﬔ ղացն պար տա կան է ա ռա ջի Այ:
Մի ﬔծ խաչ քա րի պատ վան դա նի վրա.
Ի թ իս ՈԿԸ (1219) ﬔք Աւ շի րա...յի շես ջիք ի Ք րիս տոս:
172
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
ՎԱՆԵՎԱՆ ՎԱՆՔ
Տե ղագ րթ յն. Վա նե վա ն վան քը տե ղա վոր ված է Ներ քին Ա լ չա լ գյ ղի
(63010’20’’ - 4009’)ար ևե լահ յ սի սա յին կող մը, ﬕ գե ղե ցիկ հով տմ, ո րի ﬕ ջով հո սմ է ﬕ առվակ, ո ռո գե լով բազ մա թիվ ռե նի ներ: Ձո րի ար ևել յան լան ջը պա տած է ժայ ռե րով, ո րոնց ﬔջ
կան ար հես տա կան քա րայ րեր: Ս րան ցից ﬔ կը շատ ըն դար ձակ է, և ﬕ բաց վածք նի դե պի վեր.
նկա տե լի է, որ սա հար դա նոց է ե ղել և ս րա վեր ևմ կալ են կալ սել հար դը բաց ված քից լցրել
սրա ﬔջ: Մի քա րայ րի դռան մոտ ﬕ խաչ է քան դակ ված և կող քին փո րագր ված.
Ած ո ղոր Ա ծա տ րոյ, որ Այ ո ղոր մ թեամբ այս խաչս գոր ծեալ է:
Այս փոք րիկ ձո րա կը պատ կա նմ է վան քին, ո րի արդ յն քով ապ րմ է ﬕ ծե ր նի վա նահայր: Համ բարձ ման տո նին շրջա կա գյ ղե րից խտ են գա լիս այս տեղ:
Նոր - Բա յա զե տից դե պի Վա յոց ձոր ձգվող փոս տա յին ճա նա պար հից ﬕ ղի Ա լ չա լ
գյ ղի ﬕ ջով խ տա վո րին բե րմ է այս վան քը, ր ա պաս տա նե լ հա մար կան եր կ հա սա րակ
սեն յակ:
Վան քի նկա րագ րթ յ նը. Վա նե վա ն վան քը բաղ կա ցած է ﬕ ե կե ղե ցց` ս. Գ րի գոր
Լ սա վոր չի ա ն նով, ﬕ գավ թից և չորս փոք րիկ մա տռ նե րից: Շին ված է սր բա տաշ քա րե րից:
Ե կե ղե ցին խա չաձև է, ան սյն և նի ﬕ այն եր կ ա վան դա տն. եր կա րթ յնն է 58,5, լայ նթյ նը 7 և բարձ րթ յ նը 15 մ, պայ տաձև կա մար նե րի վրա բո լո րմ է գլա նաձև գմբե թը` կո նաձև
կա թ ղի կեով: Փոք րիկ, նեղ պա տ հան նե րից չոր սը բաց վմ են գմբե թի վրա, և ե րե քը՝ ե կե ղե ց
պա տե րի ﬔջ, ա ղոտ լյս սփռե լով:
Գա վի թը գտնվմ է ե կե ղե ց հա րա վա յին կող մը, թա ղա կապ է և կի սա վեր. սրա ար ևել յան
պա տին կից կա ﬕ ﬔծ խաչ քար, ո րի վրա ար ձա նա գրված է.
Թվ. ՋԾԱ (1502) Կանգ նե ցաւ սբ խաչս յի շա տակ Մե լիք սէ թէք ե պիս կո պո սին, որ դի Միրզին Գե ղար քն ւոյ իշ խա նին:
Գավ թի հա տա կմ կան բա վա կա նա չափ գե րեզ ման ներ ա ռանց տա պա նա գրի:
Գավ թի հա րա վա յին կող մմ ﬕ դռ բաց վմ է փոք րիկ մա տ ռի ﬔջ, որ 5 մ եր կա րթյն և 2,5 մ լայ նթ յն նի, չորս որﬓ աս յ նե րով ռո մա նա կան կա մար նե րով: Ձե ղ նը ամբող ջո վին խո նարհ ված է: Խո րան ներ չկան, ﬕ այն հա րա վա յին կող մմ ﬕ ներ սանկ ված կա, որ
հա վա նո րեն իբր խո րան է ծա ռա յել: Գավ թի ար ևել յան կող մմ բաց վմ է ﬕ դռ ե րեք ﬕմ յանց
կից մա տռ նե րի ﬔջ:
Պատ մա կան տե սթ յն. Վա նե վա ն ս. Գ րի գոր Լ սա վոր չի վան քը, ինչ պես եր ևմ է
կա թ ղի կեի վրա ե ղած ար ձա նագ րթ յ նից, շի նել է Շա պհ Բագ րա տ նի Հա յոց սպա րա պետը, Ա շոտ թա գա վո րի որ դին, Քս - ի 903 թվին, իր եղ բայ րը Սմ բա տի թա գա վո րթ յան ﬕ ջո ցին
և ա պա հո վե լով չորս գյ ղի տր քե րով, վա նա հայր է կար գել հայր Աբ րա հա ﬕն: Տեր Սո ղո մո նը,
Տեր Ա թա նա սը և Սմ բատ թա գա վո րը ջր են բե րել այս տեղ Ոն ճո ռից ﬕ ոﬓ Դավ թի ձեռ քով:
Մ յս սա կա վա թիվ ար ձա նագ րթ յն նե րից էլ եր ևմ է, որ 1320 թվին ﬕ ոﬓ Հե ճպ, իսկ
1329 թ. Սար գիս, ի րենց ա մ սին նե րի հետ ﬕ ա բա նել են այս վան քին, ար դյնք տվել, ս տի և
ﬕա բա նթ յ նը սահ մա նել է նրանց հա մար պա տա րագ մա տ ցա նել:
Այս հա զա րամ յա վան քի մա սին րիշ ոչ ﬕ տե ղե կթ յն հայտ նի չէ:
ԱՐՁԱՆԱԳՐՆՆԵՐ
Վա նե վա նի ս. Լ սա վո րիչ ե կե ղե ց գմբե թի վրա.
Յա նն Այ ես Շա պհ Բագ րա տ նի Հա յոց սպա րա պետ տէ րանց տէր, որ դի Ա շո տոյ
Հա յոց թա գա ւո րի ի ժա մա նա կաս Հա յոց թա գա ւո րի ﬔ ծին Սմ բա տայ հա րա զատ եղ բաւր
ի մոյ վե րա դի տո ղի Հա յոց հայ րա պե տի Տն Յո հա նի սի ի մա ցայ և ծա նեայ թէ ամ փառք եւ ﬔ-
Նշանավոր վանքեր
173
ծ թիւն սպա ռե լոց են վա ղիւն և կորն չե լոց, ﬔ ծա փա փագ տեն չա նովք վե րա կա ց եւ տե սչ
առ նե լով գքոյր իմ Մա րիամ Սիւ նեաց տի կին յի մմ իշ խա ն թեան Վա նա վա նի վանս տն Այ
կանգ նել վի մա տաշս կո փա ծովք շա տա ծախ գան ձիւք եւ ﬔ ծա ջան վաս տա կովք կա տա րել.
թերևս լի ցին ինձ ո ղոր մ թիւն յայնմ ա ւր յոր ժամ բանք սպա ռին եւ գործք թա գա ւո րեն: Եւ
տ աք ի քեզ Վա նա վա ն վա նա կան հայր Աբ րա համ ա ղաւ թել եւ վա յե լել եւ որ այլք յետ քո
յա ջոր դեն եւ պաշ տաւ նայք խո րա նիդ յոր ժամ ժո ղո վիք ﬕ ա բան յա ղաւթս. եւ կե րակ րիք յանմա հա կան կե րա կրոյն յի շես ջիք զիս եւ զիմսն, զի ա րաս ցե ո ղոր մ թիւն ո ղոր մածն Ած:
Եւ ե տ Դ. գե ղոյս սահ ման Կո թայ քարն, Շա ւառ նա հողն, Գէ տա մէջն, Կ թա նոցն, Գետա վա նաց ծոﬖ, ՄԿ դրամ ի Կո թայ քա րէն, ՇԼ ի Բո տե լեաց ՈԿ յԱ ղի բո ղա նաց, ՋՂ ի Կար բին
գե տե րէն եւ նա ւե րէն. Տր Սո ղո մոն, Տր Ա թա նաս, Սմ բատ թագ. աստ Ա ծով բե ր եալ ջրս յՈնճո ռաց Դաւ թի ձե ռօք…զոր յա ռաջ բե րած էր Ած ո ղոր ﬕ. թվ Հա յոց ՅԾԲ (903):
Լ սա վո րիչ ե կե ղե ց ա ջա կողմ յան խո րա նի վերև.
Կա մաւն ա ﬔ նա կա լին Այ ես Հե ճպս եւ ա մ սին իմ Ա նի փի ն այ ﬕ ա բա նե ցաք ս. Լսա ւոր չիս. ա րարք ար դիւնս. ﬕ ա բանք սահ մա նե ցին ի տա րին Բ. պա տա րագ Խ. - ից տաւ նին.
Ա ինձ Հե ճ պիս, Ա. Ա նի փին: Կա տա րիչք աւրհ նին Այ. խա փա նիչք դա տին ի Տռ նէ: Թվ. ՉԿԹ
(1320).
Ս րա ներքև. Կա մաւն Այ ես Դա ւիթ ﬕ ա բա նե ցայ սրբ խ տիս. ﬕ ա բանքն խոս տա ցան
Ա. պա տա րագ ծա ռա զար դին ինձ Դաւ թիս.
Լ սա վո րիչ ե կե ղե ց ձա խա կողմ յան խո րա նի վրա. Շ նոր հիւն Այ ես Սար գիս եւ ա մ սին
իմ Ա մէկն ﬕ ա բա նե ցաք սբ. Լ սա ւոր չիս ա րա րաք ար դիւնս. ﬕ ա բանք սահ մա նե ցին ի տարին Բ. պտրգ Ա. ի տաւ նին սրբոյն Սար գսի. Ա. ծա ռա զար դի. Ա. ինձ Ա. ա մս նոյն ի մոյ. կատա րիչք աւրհ նին Այ: Թվ. ՉՀԸ (1329).
ՄԱՔԻՆՅԱՑ ՎԱՆՔ
Տե ղադ րթ յն. Մա քին յաց վան քը գտնվմ է Ղը զըլ - վանք թրքաբ նակ գյ ղմ
(63016’50’’ - 4007’37’’) ձո րա կի լան ջին: Առջ ևից հո սմ է հա մա նն գե տա կը, բարձ րից` ﬕ արխ:
Այս բարձ րթ յ նից բաց վմ է ﬕ սքան չե լի տե սա րան: Վան քը պարս պա պատ է, թե պետ շատ
տե ղեր այժմ քանդ ված: Ու նի ըն դար ձակ բակ, ր կան նաև խցեր, ﬕ ﬔծ սե ղա նա տն և ﬕ քանի սեն յակ ներ: Վանքն այժմ կի սա վեր է և բո լո րո վին անխ նամ ձգված: Մի թրք ըն տա նիք բնակվմ է վան քի սեն յակ նե րի ﬔջ, բան ջա րա նոց է դարձ րել վան քի գա վի թը և շ տե մա րան` մա տ ռը:
Նոր - Բա յա զե տից դե պի Վա յոց ձոր ձգվող ճա նա պար հից ﬕ կա ծան Գ յո դակ - Բ լա ղի մո տից
բարձ րա նմ է ﬕն չև այս վան քը:
Պատ մա կան տե սթ յն. Գե ղար ք նի քի վան քե րի ﬔջ այս հնա գյն վան քը կոչ վել է Մաքե նոց կամ Մա քե նեաց կամ Մա քե նո ցաց և կամ Մա քես տե նից, և այս «ա սի սակս մտքե նի կամ
օ դե նի նիւ թոյ զգես տց ﬕ ան ձանցն»,
ա ռա ջա ցած լի նի այն հան գա ման քից, որ այս տեղ նաև հնմ, ինչ պես և այժմ, ﬔծ քա նա կթ յամբ
մա քի ներ են պահ վել, ո րով հետև լե ռան լան ջը և հով կլի ման շատ նպաս տա վոր են խաշ նա րածթ յան:
Վան քի գլխա վոր ե կե ղե ցին կոչ վմ է ս. Աստ վա ծա ծին Գե ղա մա: Մա քի նյաց վան քի
սկզբնա վո րթ յան մա սին Ս տե փա նոս Օր բել յա նը պատ մմ է թե Թ դա րի կե սին Ս յ նաց Գ րիգոր Ս փան Բ իշ խա նը Կո թաց ե կե ղե ցին շի նե լց հե տո «Շի նէ և (զայս) զերկ նա ճեմ խմբա րան`
ի հրա շա զան ﬔ նա րա նին ի փա ռաբ նակ խտն Մա քե նո ցաց, զգմբէ թա յարկ ե կե ղե ցին յա նն
սրբոյ Աս տ ա ծած նին, և պարս պէ վի մօք. և այլ բա զմ շի ն ածս յօ րի ն եալ զար դա րէ զնա անխնայ գան ձիւք և փար թա մա ց ցա նէ բա զմ ըն չիւք, նաև գե ղօք և ա գա րա կօք և այ գես տա նօք`
139
սա կայն շատ ա վե լի հա վա նա կան է, որ այս ա ն նը
139
Ալիշան, Սիսիական, եր. 66.
174
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
ի Գառ նի և յԵր ևան և յայլ տե ղիս. և կար գէ ի նմա ար ձան յի շա տա կի հարս տա յոյս ար դեանցն
իւ րոց, ըստ այսմ օ րի նա կի»: Սա կայն Օր բել յա նը, ա ռաջ բե րե լով ﬕ եր կար ար ձա նա գրթ յն,
ա վե լաց նմ է. «Ա հա այս էր ար ձան Մա քե նո ցաց, բայց վասն հն թեանն և խախ տե լոյ քա րանցն`
ոչ կա րա ցաք զբո վան դակն ի մա նալ. այլ բա զմ բանք և տրք իշ խա նացն պա կա սին. զայս փոքր
ի շա տէ ե դաք, զի ﬕ բնավ ջնջ եալ կո րի ցէ յի շա տակ նո ցա»:
Այժմ այս ար ձա նագ րթ յան հետքն ան գամ չկա, ﬕ այն ս. Աստ վա ծա ծին ե կե ղե ց հա րավա յին պա տի վրա ԺԷ դա րմ վե րա նո րո գո ղը, եր ևի նյն Օր բել յա նի պատ մթ յ նից առ նե լով,
ար ձա նագ րել է.
«Կա մաւն Աս տ ծոյ, որ Սիւ նեաց Ս փան իշ խան շի նեաց Մա քե նց ե կե ղե ցիս ի ԳՃ
(851) թվին, ես ա ռաջ նորդ սրբ խ տիս ջ ղա յե ցի Խա չա տր վար դա պետս… վերս տին նորո գե ցի և պայ ծա ռա ց ցի»:
Վան քի նկա րագ րթ յ նը. Մա քին յաց վան քը բաղ կա ցած է ﬕ ﬔծ ե կե ղե ցց, ﬕ գավ թից
և ﬕ մա տ ռից, ո րոնք գտնվմ են պարս պի ﬔջ, իսկ սրա նից դրս, փոքր - ինչ հե ռ կան նաև
եր կ փոք րիկ սա գա շեն ե կե ղե ցի: Այս բո լոր շի նթ յն ներն էլ շին ված են ա ռա վե լա պես կարմրա վն քա րով, ո րից և ա ռա ջա ցել է թր քա կան Ղըզ ըլ - վանք (կար ﬕր վանք) ա ն նը, որ այժմ
կրմ է թե վան քը և թե սրան շր ջա պա տող թր քաբ նակ գյ ղը:
Գլ խա վոր ե կե ղե ցին, որ կոչ վել է ս. Աստ վա ծա ծին Գե ղա մա, շին ված է սրբա տաշ քա րից,
խա չաձև է, չորս խո րան նե րով, անս յն, ռո մա նա կան կա մար նե րով և թան կյ նի գմբե թով, կոնաձև կա թ ղի կեով պսակ ված: Ար տա քստ զրկ է քան դակ նե րից, պա տե րի ﬔջ նի ներսանկ ված ներ: Պա տ հան նե րը փոքր են և նեղ:
Հա րա վա յին կող մմ կա ﬕ դռ, ո րի եր կ կող մմ, ներ քստ, կան ﬕ ձ ի և ﬕ է շի ռելյեֆ քան դակ:
Ե կե ղե ց եր կա րթ յնն է 28 մ, լայ նթ յ նը` 24 մ և բարձ րթ յ նը՝ մոտ 15 մ:
Ե կե ղե ց ﬔջ, հյ սի սա յին կող մմ կա ﬕ ա վա զան, որ հե տո է շին ված: Գա վի թը, որ
գտնվմ է ե կե ղե ց հա րա վա յին կող մը, շին ված է հա սա րակ, ան տաշ քա րից և ճար տա րա պետա կան տե սա կե տից ﬕ ա ռան ձին նշա նա կթ յն չ նի: Ս րա ար ևել յան կող մը բարձ րա նմ է
սա գա շեն, ան սյն մա տ ռը, որ այժմ կի սա վեր է: Ս րա պա տի վրա կա ար ևի ժա մա ցյց:
Պարս պից դրս գտնված եր կ փոք րիկ ե կե ղե ցի նե րը կի սա վեր են և ճար տա րա պե տական տե սա կե տից ա ռան ձին նշա նա կթ յն չ նեն:
Ար ձա նագ րթ յն ներ. Մա քին յաց վան քի հա րա վա յին պա տի վրա.
Կա մաւն Այ Սիւ նեաց Ս փան իշ խան շի նեաց Մա քե նեաց ե կե ղե ցին ի ԳՃ (851):
ՌՃԺԵ (1666) թվին. Ես ա ռաջ նորդ սբ խ տիս ջ ղա յե ցի Խա չա տր վար դա պետս,
որ դի գո լով Յա կո բայ` վերս տին նո րո գե ցի եւ պայ ծա ռա ց ցի ի ժա մա նակս սր բա զան հայրա պե տին Յա կո բայ և ﬕա բանք սբ. վա նցս զտէր Պար սաﬓ, զտէր Գ րի գորն եւ զսար կաւա գնս Գ րի գորն, Ղա զարն և Ս տե փան նոսն, տնտես Սա ր խանն. յի շե ցէք ի Քս Ած և որք
յի շա տա կեն զﬔզ յի շա տակն նո ցա խա ղա ղթ յամբ ﬓաս ցէ. ա մէն:
140
Վան քի դռան առջև ե ղած ﬕ տա պա նա քա րի վրա.
Ես Ա ւե տիս վրդպտս ա ռաջ նորդ սբ Ա ծա ծա նիս հան գ ցի տա պանս հօրն իմ պա րոն
Ն իա զին որ դի Ի սայ պէ կին, թոռն պա րոն Մէ լիք Շա հի նա զա րին. թ. ՌՃԽԲ (1693).
Մի գե րեզ մա նա քա րի վրա. Այս է հան գիստ Ե ղիին, որ դի Պա պա խա նին որ ի ա նաւ րինաց սպա նե ցավ. թ. ՌՃԺԸ (1669):
140
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 292:
Նշանավոր վանքեր
175
ՇՈՂԱԳԱ ՎԱՆՔ
Այս վան քը գտնվմ է այժմ Վա լի Ա ղա լ կամ Ձո րա գեղ կոչ ված գյ ղմ (62049’55’’ 40010’29’’), ﬕ լեզ վաձև բլրա կի վրա: Հ նմ կոչ վել է Շո ղա գայ կամ Շող ա գայ, «յա ղագս ծագման ի րիք լ սոյ աս տ ա ծայ նոյ», ըստ Ա սո ղիկ պատ ﬕ չի,
Վան քը կա ռ ցել է Ս յ նաց իշ խան Գա բռն Վա սա կի կին և Բագ րա տ նի Ա շոտ Ա թա գավո րի դստր Մա րիամ տի կի նը, Ս ևա նի վան քի հիﬓ ա դր հին, 877 - 886 թվա կան նե րին և ինքն
էլ թաղ վել է սրա մոտ:
142
Պատ մա կան տե ղե կթ յն նե րը պա կա սմ են, հայտ նի է ﬕ այն, որ 1606 թվին այս տե ղի
ա ռաջ նորդ է ե ղել Դա վիթ ե պիս կո պո սը, որ ո տա նա վոր գրված քով ող բա ցել է Շա հա բա սի հրամա նով կա տար ված գե րե վա րթ յ նը և այդ ժա մա նակ տե ղի նե ցած սոս կա լի սո վը:
Նաև 1670 թվին այս վան քի ա ռաջ նորդ ե ղել է Մկր տիչ ե պիս կո պո սը, ո րի ար տա գրած ա վետա րա նը այժմ գտնվմ է Ս ևա նի վան քմ:
Շո ղա գա ե կե ղե ցին կոչ վել է ս. Պետ րոս ա ռաք յա լի ա ն նով: Շին ված է կար մ րա վն, սրբատաշ քա րից, խա չաձև է և նե ցել է չորս խո րան. այժմ կան գն է ﬕ այն հյ սի սա յին պա տը, որ
ար տա քստ նի եր կ ներս անկ ված և ﬔջ տե ղմ ﬕ եր կար պա տ հան: Ար ևել յան պա տը, որ
կան գն էր ﬕնչև 1910 թ., գյ ղա ցի նե րը դիտ մամբ քան դել են` քա րե րը ի րենց նոր ե կե ղե ց վրա
գոր ծադ րե լ, ո րով ան հե տաց րել են ե կե ղե ց շր ջը պա տող եր կար ար ձա նագ րթ յան և այս
մա սի ﬓա ցորդ նե րը:
Այս կար ևոր ար ձա նագ րթ յ նից ար տագր ված են ﬕ այն հետև յալ տո ղե րը.
141
իսկ ա վե լի շ` Շո ղա վանք:
143
144
… Ի թա գա ւո ր թեան…կանգ նե ցի զե կե ղե ցիս…հաս տատ է սա յա նն գլխա ւոր ա ռաքե լոյն Պետ րո սի…վասն յի շա տա կի ծնո ղաց ի մոց. գնե ցի զգիւղս:
Ե կե ղե ց ﬔջ և շր ջը կան բա վա կա նին նոր գե րեզ ման ներ:
Ե կե ղե ց արևմտ յան կող մմ կա ﬕ փոք րիկ մա տռ, որ ա ﬔ նայն հա վա նա կա նթ յամբ,
լի նե լ է Մա րիամ տիկ նոջ դամ բա րա նը: Սա շին ված է սև և կար ﬕր սրբա տաշ քա րե րով, 8,5 մ
եր կա րթ յամբ, 5 մ լայ ն թյամբ և 4,5 մ բարձ րթ յամբ: Ար ևել յան կող մմ նի ﬕ կի սա բո լոր
կո զակ, սե ղա նով և ա ռանց խո րան նե րի: Այժմ ﬓմ են ﬕ այն հյ սի սա յին և արևմ տյան պա տերը, մա սամբ էլ ար ևել յան պա տի կո զա կը: Հ յ սի սա յին պա տի ﬔջ, ներ քստ, կան ե րեք որﬓ ասյն, ո րոնց վրա բո լո րմ են եր կ կի սա բո լոր, պա տին կից կա մար ներ: Այս հյ սի սա յին պա տի
ﬔջ բաց վմ է ﬕ դռ, ո րի կա մա րա կալ քա րի վրա ե ղել է ար ձա նագ րթ յն, սա կայն ջնջ ված է,
այն պես որ գրե րի տե ղը հինգ սան տի ﬔտ րա չափ փոս է ըն կած, կող քե րին նկա տե լի են տա ռե րի
հետ քեր:
ՌՃԺԵ (1666) թվին. Ես ա ռաջ նորդ սբ խ տիս ջ ղա յե ցի Խա չա տր վար դա պետս,
որ դի գո լով Յա կո բայ` վերս տին նո րո գե ցի եւ պայ ծա ռա ց ցի ի ժա մա նակս սր բա զան հայրա պե տին Յա կո բայ և ﬕա բանք սբ. վա նցս զտէր Պար սաﬓ, զտէր Գ րի գորն եւ զսար կաւա գնս Գ րի գորն, Ղա զարն և Ս տե փան նոսն, տնտես Սա ր խանն. յի շե ցէք ի Քս Ած և որք
յի շա տա կեն զﬔզ յի շա տակն նո ցա խա ղա ղթ յամբ ﬓաս ցէ. ա մէն:
145
Այս մա տ ռի ﬔջ, դռան մոտ, կա ﬕ խաչ քար, հետև յալ տա պա նագ րով.
Սբ. Խաչս բա րե խաւս Տր Վր դա նի սին. թվ ՋՂ (1541):
Այս մա տ ռի ﬔջ ևս այժմ յան գյ ղա ցի նե րը թա ղել են ի րենց ﬔ ռել նե րը, այն պես որ, հակա ռակ ցան կթ յանս, հնա րա վոր չե ղավ այս տեղ պե ղմ կա տա րել:
141
Ս. Ասողիկ, գլ. ԼԲ:
142
Ալիշան, Սիսական:
143
Ստ. Օրբելեան:
144
Ալիշան, Սիսական, եր. 51:
145
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 292:
176
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Մա տ ռի արևմտ յան պա տին կից, դրսից կանգ նած են ե րեք ﬔծ խաչ քար, ո րոն ցից ﬔ կի
տա պա նա գի րը բո լո րո վին եղծ ված է, իսկ եր կ սի նը հետև յալ ներն են.
Սբ. Խաչս բա րե խաւս Փա նոս ա ղին. թվ. ՌԻԷ (1578):
Սբ. Խաչս բա րե խաւս Բէ րա ﬕն Գ շա նին. թվ. ՌԾԱ (1602):
Նաև նյն մա տ ռի հա րավ - ար ևել յան պա տին կից, դրսից, կանգ նած են դարձ յալ եր կ
խաչ քար, ո րոնց վրա կար դաց վմ է.
Սբ. Խաչս բա րե խաւս Հալ սա սր ա ղին. թվ. ՋԿԵ (1516):
Սբ. Խաչս բա րե խաւս Ա ղա բին, Ջան հաին թվ. ՋԿԷ (1518):
ՄԱՍՐՑ ԱՆԱՊԱՏ
Այս, ճար տա րա պե տա կան տե սա կե տից ա ռան ձին ար ժեք չներ կա յաց նող վան քը գտնվմ
է Վա լի - Ա ղա լ և Ծակ քար գյ ղե րի ﬕջև, ﬕ հար թ թյան վրա: Ե կե ղե ցին շին ված է հա սա րակ
քա րով: Մ իան գա մայն ան հայտ է վան քի հիﬓ ար կթ յան թվա կա նը և հիﬓ ադ րի ա ն նը, ﬕ այն
կա թ ղի կ եի վրա ե ղած ար ձա նագ րթ յ նից եր ևմ է, որ վե րա նո րոգ վել է 1611 թվին` նյն վանքի ա ռաջ նորդ` Դա վիթ ե պիս կո պո սի ձեռ քով, ո րի գե րեզ մա նը գտնվմ է ար ևել յան պա տի մոտ:
Վան քը շրջա պատ ված է պարս պով, ո րի թե ներ սմ և թե դրսմ նկա տե լի են շի նթ յան
հետ քեր, կան նաև խաչ քա րեր ԺԶ դա րից: Ըստ եր ևյ թին վան քը բա վա կան հին պի տի լի նի,
ո րով հետև սե ղա նի վրա ﬓա ցել է ﬕ ար ձա նագ րթ յան մաս` 1219 թվից, որ հետև յալն է.
Ի թա գա ւո ր թեան Աւշ նի…ի խա ն թեան թա թա րին…ի հայ րա պե տ թ եան Ա ւա նէսին…ի թվին ՈԿԸ (1219). …Եւ ﬕ ա բան…Լ սա ւոր չի վա նաց:
Ե կե ղե ց գմբե թի վրա ար ձա նագր ված է.
Կա մաւն Աս տ ծոյ նո րո գե ցաւ ե կե ղե ցիս ի թվ ՌԿ (1611). ի կա թո ղի կո ս թեան Տէր Մէլքի սէ թին, ի թա գա ւո ր թեան Շա հա պա սին, ի ղա ն թեան Ա ﬕր Գիւ նայ խա նին և մէ լի ք թեան Տէր Վար դա նին ես Դա ւիթ ա ռաջ նորդ վա նիցս նո րո գել ե տ:
Մի խաչ քա րի վրա.
Կե նաց խաչս Ղ կաս ե պիս կո պո սին է թվ. ՋԾ (1501):
Մի րիշ խաչ քա րի վրա.
Սբ խաչս բա րե խաւս Բա րաթ ա ղին թվ. ՋՁԹ (1540):
Վան քի ար ևել յան պա տի մոտ կանգ նած խաչ քա րի վրա.
Աւ ծեալ ա րեամբ Յի ս սի սրբ խաչս բա րե խաւս Դա ւիթ ե պիս կո պո սին հո գոյն. թվ. ՌԿ
(1611) յի շե ցէք ի Ք րիս տոս զԴա ւիթ ե պիս կո պոս, որ նո րո գ եաց զե կե ղե ցիս:
ԿՈԹԱ Ս. ԱՍՏՎԱԾԱԾԻՆ
Ս տո րին Ա տիա ման գյ ղմ, որ հնմ ե ղել է Ս յ նաց Հայ կա զն իշ խան նե րի ա թո ռա նիստը և կոչ վել է Կոթ, ﬓմ են ս. Աստ վա ծա ծին ե կե ղե ց ա վե րակ նե րը: Այս ե կե ղե ցին, Ս տե փան
Օր բել յա նի ա սե լով, շի նել է Ս յ նաց Գ րի գոր Ս փան իշ խա նը Ժ դա րի սկզբին: Այս տեղ պահ վել
է այն հռչա կա վոր ս. Ն շա նը, որ այժմ գտնվմ է Ս ևա նա վան քմ:
Ե կե ղե ցին գտնվմ է այժմ յան գյ ղի արևմտ յան կող մմ, ﬕ բարձր սա րա վան դի վրա,
որ տե ղից ﬕ հ իա նա լի տե սա րան է բաց վմ: Շին ված է կարմ րա վն, տա շած քա րով. քա ռանկյ նի է և նի ﬕ կո զակ և չորս ա վան դա տն: Այժմ թե ձե ղ նը և թե պա տե րի ﬔ ծա գյն մա սը
քանդ ված ﬕ շեղ ջա կյտ են ներ կա յաց նմ, և այս այն քա րա կյ տի ﬔջ ըն կած են Գ րի գոր
146
146
Տե՛ս Սևանի վանքի նկարագրթյան ﬔջ:
Նշանավոր վանքեր
177
Ս փա նի այս ե կե ղե ց հիﬓ ադր ման մա սին գրած այն ըն դար ձակ ար ձա նագ րթ յան բե կոր ները, որ ըն դօ րի նա կել է Ս տե փա նոս Օր բել յա նը:
Ե կե ղե ց շրջ կան բազ մա թիվ խաչ քա րեր և խ ցե րի հիﬓ ա պա տեր:
147
148
ԳԱՆՁԱՎԱՆՔ ԿԱՄ ԱՆԳԻՐ ՎԱՆՔ
Օր դակ լ ի և Բեղ լ Հ սեին Սա րաչ լ գյ ղե րի ﬕջև, ﬕ բարձր քա րա փի վրա ա վեր
դրթ յամբ ﬓմ է Գան ձա վան քը, ո րին այժմ Ան գիր վանք են կո չմ, ո րով հետև վրան ոչ ﬕ գիր
չկա, և ո րի մա սին պատ մա կան տե ղե կթ յն ներն էլ պա կա սմ են:
ԹԱՅՉԱՐԽԻ ՎԱՆՔ
Դա րա չի չա կի Թայ չա րխ գյ ղից դե պի հա րավ, հա զիվ եր կ կի լո ﬔտր հե ռ, ﬕ ան տառա պատ բլրի տա փա րակ գա գա թին բարձ րա նմ է ﬕ հին, վրա ցա կան տա ճար` սև, տա շած քարից շին ված: Տա ճա րը օ րո րո ցա ձև է, ան գմբեթ և նի հա րա վա յին և արև մտյան կող ﬔ րմ ﬕ - ﬕ
գա վիթ, իսկ հյ սի սա յի նմ` ﬕ մա տռ, որ բաց վմ է տա ճա րի ﬔջ:
Տա ճա րի եր կա րթ յ նը 13,60 մ է, լայ նթ յ նը` 7,65 մ, իսկ բարձ րթ յ նը` 11 մ: Ար ևել յան
ճա կա տին կա ﬕ եր կար և նեղ պա տ հան, ո րի վեր ևմ եր կ բարձ րա քան դակ ա ղաﬖ ի, կողքե րին ﬕ - ﬕ ռո զաս, փոքր - ինչ ներքև, վրաց խ ց րի տա ռե րով ﬕ եղծ ված ար ձա նա գրթ յն:
Տա ճա րը ներ քստ անս յն է, պա տե րին կից բարձ րա նմ են չոր սա կան, հա սա րակ, քառանկ յ նի որﬓ աս յ ներ, ո րոնց վրա բո լո րմ են ռո մա նա կան կա մար ներ: Ձե ղ նը ներ քստ
բո լո րա կաձև է, ար տա քստ ե ռան կյ նի: Սե ղա նը բո լո րա կաձև է, շատ ցածր, ա ռանց խո րաննե րի: Եր կ կող քե րին նի քա ռանկ յ նի փոք րիկ բաց ված քներ, ո րոնք բաց վմ են գաղտ նի
պա հա րան նե րի ﬔջ:
Տա ճա րի հյ սի սա յին պա տին կից, կար ծես հե տո, շին ված է ﬕ մա տռ, որ թեր ևս իբր
խո րան է ծա ռա յել: Սա ﬕ փոք րիկ, կա մա րա կապ շենք է, եր կ նեղ պա տ հան նե րով ար ևել յան
և արևմտ յան պա տե րին և ﬕ դռնով, որ բաց վմ է տա ճա րի ﬔջ: Ար ևել յան կող մմ կա ﬕ ցածրա դիր սե ղան:
Հա րա վա յին կող ﬕ գա վի թը ﬕ հա սա րակ շենք է, ﬕ այն ﬕ ակ դռան վե րևմ կա ﬕ բարձրա քան դակ ա ղաﬖ ի, աջ կող քին ար ևի ﬕ ժա մա ցյց:
Տա ճա րի ﬔջ կան ﬕ քա նի գե րեզ մա նա քա րեր, ո րոն ցից եր կ սի վրա կան վրաց խ ց րի
տա ռե րով տա պա նագ րեր:
Տա ճա րի հան դեպ կա ﬕ մա ցա ռտ, ո րի ծա ռերն այն պես կար գին դա սա վոր ված են, որ
իս կյն նկատ վմ է եր բեﬓ ծա ռ ղի կազ ﬔ լը:
149
147
Տե՛ս Ստ. Օրբելեան:
148
Տե՛ս Ն. Ատիաման գյղի նկարագրթյնը:
149
Իմ այս վանքը այցելած ﬕջոցին սաստիկ մշշը թյլ չտվեց լավ լսանկարել:
178
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
ՍԵՎԱՆ
Ս ևա նի կղզին. պատ մա կան տե սթ յն. վան քի պատ մա կան է վոլ յ ցիան.
ﬕ ա բան նե րի կյան քը. վան քի նկա րագ րթ յ նը. վան քի սրբթ յն նե րը.
ե կե ղե ցա կան զար դերն ա նոթ նե րը. վան քի ձե ռագ րե րը.
վան քի կալ ված նե րը. ար ձա նագ րթ յն նե րը. տա պա նագ րե րը
ՍԵՎԱՆԻ ԿՂԶԻՆ
Ս ևա նի հո գե պա րար վան քը հա վեր ժա կան ան դոր րթ յամբ հանգ չմ է հա մա նն կղզ
կա տա րին, իբրև ար տա հայ տթ յն մարդ կա յին հո գ դե պի բն թյան ան հն գե ղեց կթ յ նը
տա ծած խոր զգաց մն քի:
Կղ զին փայ լմ է Գե ղա մա գե ղա ծի ծաղ լճմ որ պես ﬕ գո հար` կապ տա գյն, հստակ կոհակ նե րի ﬔջ, հրա պ րե լով աշ խար հա յին հյ զե րից ժաս պառ` խա ղա ղթ յան կա րոտ հո գի ները:
Կղ զին գտնվմ է լճի արևմտ յան ա փից մոտ եր կ կի լո ﬔտր հե ռ, 63040’30’’–40034’38’’
աս տի ճան նե րի տակ, հրաբ խա յին ծա գմ նի և ներ կա յաց նմ է ﬕ լայ նա նիստ բլր` լճի մակեր ևյ թից 450 ոտ նա չափ բարձր, ձգված արև մտ քից դե պի ար ևելք, մո տա վո րա պես ﬔկ կիլո ﬔտր եր կա րթ յամբ և կես կի լո ﬔտր լայ նթ յամբ: Ս րա ամ բողջ մա կեր ևյ թը հա վա սար է 19
դ. 1630 քս: Բլ րի գա գա թը հարթ է, հյ սի սա յին և ար ևել յան կո ղե րը պա տած են շի կա գյն որձա քա րի ղ ղա հա յաց լերկ քա րա ժայ ռե րով, հա րա վա յին կո ղը, որ նյն պես նա վակ նե րի հա մար
ան մատ չե լի է, շատ գե ղե ցիկ է, ո րով հետև տո փի (tuf) ա հա գին կոշ կոռ նե րը ջրի ազ դե ց թյամբ
բազ մա զան, գե ղե ցիկ ձևեր են ստա ցել: Հա րավ - արևմտ յան կող մը ցած րա դիր ﬕ տա փա րակ է
տա րած վմ, լճի մա կեր ևյ թից հա զիվ 2 մ բարձ րթ յամբ և մո տա վո րա պես ﬔկ դես յա տին տարա ծթ յամբ: Բլ րի գա գա թը ծածկ ված է ﬔծ մա սամբ չե չա քա րով և բա զալ տով, այս պատ ճա ռով
և բ սա կա ն թյ նը շատ աղ քատ է. ﬕնչ դեռ ստո րին, տա փա րակ մա սմ ա ճմ են ռե նի ներ
և բար դի ներ, ո րոնք գե ղե ցիկ ճե ﬔ լի ներ են կազ մմ, ինչ պես նաև ﬕ քա նի խնձո րե նի ներ
թթե նի ներ, բլրի վրա ոչ ﬕ ծառ չկա. պա տա հմ են ﬕ այն մաս րե նի, աս պի րակ, զա նա զան ծաղիկ ներ, ինչ պես ﬔ խակ, զան գա կա ծա ղիկ և այլն, իսկ ա պա ռա ժոտ կո ղերն նրանց ծեր պե րը
պա տած են գաղտ նա սերմ բյ սե րով:
Ա մա ռը Ս ևա նա կղզին իր ﬔղմ, հո վա շնչ կլի մա յով սքան չե լի է, ﬕնչ դեռ վեց ա ﬕս տևող
ձﬔ ռը` ան տա նե լի, մա նա վանդ, երբ փչմ է ար ևել յան քա ﬕն, որ «սոթ» է կոչ վմ, Սոթք գավա ռի ա ն նով: Այս ժա մա նակ լի ճը սաս տիկ ա լե կոծ վմ է, նա վագ նա ցթ յ նը դժվա րա նմ և
նյ նիսկ ան կա րե լի դառ նմ: Հ յ սի սա յին կող ﬕց էլ եր բեﬓ փչմ է «քո լի» քա ﬕն, խիստ խոնա վթ յն բե րել ով: Իսկ ամ բողջ աշ նան ըն թաց քմ փչմ է արևմտ յան քա ﬕն, որ Ա րա րատ յան
դաշ տից գա լով կոչ վմ է «դաշ տի քա ﬕ», և չոր է ցրտ:
Պատ մա կան տե սթ յն. աղբ յր ներ. Ս ևա նի վան քի վե րա բեր մամբ պատ մա կան տեղե կթ յն ներ գտնմ ենք Հով հան նես կա թո ղի կո սի, Ա սո ղի կի, Ս տե փա նոս Օր բել յա նի, Ա ռա քել
Դավ րի ժե ց և այլ մա տե նա գիր նե րի ﬔջ ան ցո ղա բար հի շա տակ ված: Մի ամ բող ջա կան, ամ փոփ
պատ մթ յն ﬕն չև ԺԸ դա րը չի եր ևմ, այս ժա մա նակ ﬕ այն կազմ վմ է ﬕ շատ հա մա ռոտ
գրվածք` «Վէպ ծո վա կին Գե ղա մայ և եր ջա նիկ կղզւոյն Ս ևա նայ, ո րոյ և բ նակ չացն. ի Զա քա րիա
վար դա պե տէ Գ լաս պեան Բէհ բ թեան, յա շա կեր տէ տն. Պօ ղո սի Ա ռա քի նա զարդ սրբոյ Ար հի
ե պիս կո պո սի Պ ր սա յի և Նի կո ﬕ դիոյ, յա ﬕ տ եառն 1825 ի նոյն սրբ և եր ջա նիկ կղզւոջ»: Այս
աշ խա տթ յ նը դեռևս չի հրա տա րակ ված: Հա զիվ հինգ տա րի ան ցած եր ևմ է հա ﬔ մա տա բար
ա վե լի ման րա մասն ﬕ գրվածք. «Պատ մ թիւն ան ցից ան ցե լոց Սէ վա նայ վա նց»: Այս աշ խատ թյ նը 1870 թ. Ե ղիա վար դա պետ Ջա լալ յա նի ձեռ քով ար տագր ված է կապ տա գյն թղթից
կազ մած ﬕ ﬔծ մատ յա նի ﬔջ, որ պահ վմ է Ս ևա նի վան քմ, և հա ջորդ 1871 թ. տպված է Վա-
Նշանավոր վանքեր
179
ղար շա պա տմ: Ինչ պես եր ևմ է, ար տա գ րե լով ﬕ ﬔծ մատ յա նի ﬔջ վե րո հիշ յալ աշ խա տթ յնը` ﬕ ա բա ն թյ նը ցան կա ցել է կազ ﬔլ ﬕ հի շա տա կա րան հետզ հե տե նշա նա կե լ հի շա տակթ յան ար ժա նի դեպ քե րը:
Եվ հի րա վի, Գ յ մշ խա նե ց պատ մթ յա նը հետ ևմ է Ս ևա նի վան քի ան շարժ կայ քե րի
ց ցա կագ րթ յ նը, հե տո գա լիս է Ս ևա նի վա նա կան գրա դա րա նի գրա ց ցա կը և ա պա «Արժա նա ւոր պատ մ թիւն պա տահ մնսն ի մէջ Ա նա պա տիս, երթ և եկ ﬕ ա բա նից, թէ վախ ճա նե լոց
օ րա կան ժա մա նա կա գր թ եամբ և թէ պայ մա նագ ր թիւնք»: Այս տեղ, յոթ ե րես նե րի վրա գրված
է թե 1830 և 31 թվա կան նե րին ինչ ﬕ ա բան ներ են ըն դն վել վան քմ և թե ինչ պես 1851 և 1853
թվա կան նե րին ﬕ - ﬕ քրդ Ս ևա նի վան քմ քրիս տո նթ յն են ըն դ նել: Ս րա նից հե տո բա վակա նա չափ բաց թեր թեր են թողն ված, եր ևի հի շա տա կա րա նը շա ր նա կե լ հյ սով, ո րից հե տո
գրված է. «Պատ մթ յն Ս ևա նայ, աշ խա տա սի րեաց Յա կոբ վար դա պետ Սիւ նեաց ի ﬕ ա բա նթե նէ ս. Էջ ﬕած նի. ի հայ րա պե տ թեան Տ.Տ. Մատ թէո սի և ի վա նա հայ ր թեան սրբ ա նա պատիս Յա ր թիւն բա րե ջան վար դա պե տի Մար ջա նեանց Շի րա կաց ւոյ. 1862 թ. ի Ս ևան»: Այս, վաթսն ե րես նե րի ﬔջ ամ փոփ ված պատ մթ յ նը, որ դեռևս չի տպա գր ված, ﬕ հա մա ռո տթ յն է
Մա ն ել վար դա պե տի աշ խա տա սի ր թյան, ﬕ կար ևոր հա վել վա ծով, այն է 1830 - 1862 թթ. ե ղած
վա նա հայ րե րի գոր ծ նեթ յ նը: Մատ յանն ա վարտ վմ է այս Հա կոբ վար դա պե տի «Քեր թ ածք
տխր նիք» խո րա գի րը կրող բա նաս տեղ ծթ յն նե րով:
Ներ կա վա նա հայր, սրբա զան Սար գիս ե պիս կո պոս Փի լո յա նը ևս, օգտ վե լով գլխա վո րապես վե րո հիշ յալ աշ խա տթ յն նե րից, կազ ﬔլ է Ս ևա նի վան քի պատ մթ յ նը` հասց նե լով ﬕնչև
իր վա նա հայ րթ յան օ րե րը: Այս աշ խա տ թյ նը տպվեց «Հո վիվ» շա բա թա թեր թի 1906 թ. համար նե րմ:
Ա ռա վե լա պես Զա քա րիա վար դա պետ Գ լասպ յան Բեհ բթ յա նի աշ խա տ թյ նից քա ղելով՝ Հով հան նես ե պիսկ. Շահ խա թն յա նը իր «Ս տո րա գր թիւն կա թ ղի կէ Էջ ﬕած նի և հինգ
գա ւա ռացն Ա րա րա տայ» աշ խա տթ յան ﬔջ տա լիս է Ս ևա նի պատ մթ յ նը (հա տոր. Բ, եր.
308 - 235):
Գ յ մշ խա նե ց աշ խա տթ յ նից էլ գլխա վո րա պես օգտ վե լով՝ Հ. Ա լի շա նը իր «Սի սա կանմ» տվել է Ս ևա նի պատ մթ յ նը, շատ ան ցո ղա բար անց նե լով Գ յ մշ խա նե ց պատ մթ յան
ա վար տից` 1830 թ. ﬕնչև իր ժա մա նա կի` 1890 թ. պատ մ թյ նը:
Լ րագ րե րի ﬔջ ևս կան զա նա զան ճա նա պար հոր դա կան ակ նարկ ներ տպա վո րթ յններ Ս ևա նի վան քի մա սին, ո րոն ցից նշա նա վո րը Մ րա ցա նինն է, «Նոր - Դա րի» 1891 թ. 130 - 139
հա մար նե րմ տպված:
Մ. Սմ բատ յա նի «Գե ղար ք նիք» գրքմ էլ, բա ցի վե րո հիշ յալ աղբ յր նե րից ար տագր ված
հատ ված նե րից, կան նաև Ս ևա նի ﬕ ա բա նթ յանն ղ ղած ﬕ քա նի կոն դակ նե րի պատ ճեն նե րը:
ՍԵՎԱՆԱ ՎԱՆՔԻ ՊԱՏՄՆԸ
Ս ևա նա վան քի նախ նա կան պատ մթ յ նը ﬕ ան գա մայն ծածկ ված է թանձր մշ շով:
Ա վան դթ յնն ա սմ է, թե այս տեղ բլրի գա գա թին, ե ղել է ﬔհ յան, ո րը կոր ծա նել է ս. Գ րի գոր
Լ սա վո րի չը Տր դա տի հետ այս տե ղով անց նե լիս, և ն րա տե ղը կանգ նել ս. Հա րթ յան տա ճարը 305 թ., կղզին էլ կո չել է «Սա է վան», որ հե տո ա ղա վաղ վե լով, դար ձել է Ս ևան: Ան վան ﬕ
այս պի սի ան հե թեթ բա ցատ ր թյն էլ տվել են ո մանք, վեր լ ծե լով Ս ևան բա ռը «սև - վան» կամ
«սև - վանք» - ի, ո րից և ա ռա ջա ցել է ռ սա կան կո չ մը` Սե վանգ (Севангь).
Ա ﬔ նա հա վա նա կան են թադ րթ յ նը այս ան վան ծագ ման վե րա բեր մամբ պ. Նի կոլս կնն
է, որ հա նմ է Օր դակ լ ի և Ք յո լան - ղռա նի սե պա ձև ար ձա նա գրթ յն նե րի ﬔջ հի շա տակ ված
«Suinia» բա ռից, որ վե րա բե րմ է այս լճին և որ րար տե րեն նշա նա կմ է «լիճ» կամ «ա վա-
150
զան»:
150
Никольский, Клинообразные надписи Закавказья, եր. 127:
180
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Վե րո հիշ յալ ա վան դթ յ նից զատ Ս ևա նա վան քի կամ կղզ մա սին ﬕնչև թե րորդ դարը ոչ ﬕ հի շա տա կթ յն չկա: Մ իայն 703 թվին Հով հան նես կա թո ղի կո սի ա սել ով, ա րա բաց վոց
տի րա պե տթ յան ժա մա նակ Մահ ﬔդ ոս տի կա նը «մարտ ընդ բո լո րից իսկ ամ րո ցաց Հա յոց դնէր,
և զորս ﬕ ան գամ յինքն գրա ւէին, առ հա սա րակ քան դ եալ ա ւե րեալ ի վայր կոր ծան էին: Իսկ Ս ևան
կղզի, որ ի ծո վա կին Գե ղա մայ, թէ պէտ և յիսկզ բան ն ա գի անդ ոչ ըմբռ նե ցաւ ի ձեռս նո րա, սակայն զկնի եր կեամ ﬕ ա մաց մատ նե ցաւ ի ձեռս նո րա. և որ ﬕ ան գամ բնա կեալ կա յին յամ րո ցի
անդ` գե րի ա ռեալ տա նէր, և զ կա պտ կո ղո պտն յա ւա րի ա ռեալ` սպառս պռ քան դէր ա ւե րէր
զամ րոցն»:
Այս պատ մթ յ նից եր ևմ է, որ Ս ևա նա կղզին ﬕ ա ժա մա նակ իբր ամ րոց է ծա ռա յել և
հի րա վի, նրա ե րեք կող մը ղ ղա հա յաց ժայ ռե րով պա տած լի նե լով ﬕ ան գա մայն ան մատ չե լի են,
իսկ ﬕ ակ, ցած րա դիր կող մը, այն է հա րավ - արևմտ յա նը, պա տած է ե ղել պարս պով, ո րի հիﬓ ապա տերն այժմ էլ նկա տե լի են լճա փին:
Այս ա վե րա ծթ յ նից հե տո պատ մթ յ նը դարձ յալ լռմ է Ս ևա նա կղզ և վան քի վե րաբեր մամբ գրե թե եր կ դար շա ր նակ, ﬕնչև 874 թվա կա նը, երբ հիﬓ արկ վմ են այժմ յան կանգն ե կե ղե ցի նե րը Մաշ տոց վար դա պե տի ձեռ քով և Մա րիամ թա գ հ ﬕ ջոց նե րով:
Մաշ տո ցը Եղ վարդ գյ ղից է ե ղել, ծնված 833 - 34 թվին: Նա սել է Մա քի նա ցոց վան քմ
և այդ տե ղի էլ ﬕ ա բան դար ձել, սա կայն ﬕ առ ժա մա նա կից հե տո գնա ցել է Ար տա վազ դի ա պարանք կոչ ված ա վե լի խստա կրոն ա նա պա տը և այս տե ղից 862 թ. ե կել է Ս ևա նա կղզ հան դեպ,
լճի արևմտ յան ա փին բարձ րա ցող, այժմ «Մաշ տոց ներ» կոչ վող սա րի գա գա թին, ﬕ բնա կան
սառն աղբ յ րի մոտ ﬕ փոք րիկ մա տռ շի նել և այդ տեղ ճգնել: Ա պա ան ցել է Ս ևան կղզին, ո րի
ար ևե լա հա յաց ժայ ռե րի ﬔջ, ﬕ դժվար մատ չե լի տե ղմ այ սօր էլ ցյց է տրվմ եր կ քա րայր,
ո րոն ցից ﬔ կմ ճգնել է նա, և մ յ սմ ապ րել: Այս տեղ հետզ հե տե ﬕ ա բա նա կից ներ ժո ղո վե լով,
Մաշ տո ցը տա սը տա րի շա ր նակ ճգնթ յամբ և սց մամբ է պա րա պել, ան պես որ նրա ա շակերտ Հով հան նես կա թո ղի կո սի ա սե լով` «փայ լա տա կեալ պայ ծա ռա նայր… որ զփա ռացն Աս տծոյ ան շի ջա նե լի ճա ռա գայ թﬓ յինքն նկա րէր, աս տ ա ծա յին ծա ւալ մամբ և սր բա փայլ կրօ նիւք
կեն դա նա կա նօք. և հո գիա խա ղաց տե ս թե ամբք ի տե սա կանն անդ զան տեսն տե սա նէր. սակս
այ նո րիկ ա ﬔ նե ցն աչք ի նա հայ էին, յա ղագս տրո հել ճա նա չել մար թե լոյ նո րա զհոգ ևո րացն
մա սանց ըն տր թիւնս ստ գա գէտ»:
Ա հա սա, Ս տե փա նոս Օր բել յա նի ա սե լով, «հրա ման առ ն ի տես լեան` շի նել ե կե ղե ցի յանն Եր կո տա սան Ա ռա քե լոց, և սահ մա նել ﬕ ա բա նա կ եացս. յա ղազս ո րոյ և գա յին առ նա Երկո տա սանքն ի վե րայ ծո վն. յա նրջս. և ն շա նէին զտե ղի ե կե ղեց ւոյն»: Այս ﬕև նյն տե սի լը
տես նմ է նաև Ա շոտ Ա թա գա վո րի դստր և Ս յ նաց Գա բռն Վա սակ իշ խա նի ա մ սին Մա րիա մը, որ ա մս ն մա հից հե տո այս ﬕ ջոց նե րմ ճգնմ էր Ս ևա նա կղզ հան դեպ գտնված
Ցա մա քա բեր դի կ սա նաց ա նա պա տմ, այս պատ ճա ռով էլ «գայ առ սրբն Մաշ տոց և բա զմ
թա խան ձա նօք ի հա ւան ա ծեալ զնա ձեռն ի գործ ար կեալ շի նեն զգե ղա պա ճոյճ ե կե ղե ցիսն յանն սրբ Ա ռա քե լոց և զ ﬕւսն յա նն Տի րհ ւոյ Աս տ ա ծած նին. և զար դա րեալ ﬔ ծա ﬔծ սպասք` կանգ նեն զնա տն Աս տ ծոյ և բ նա կա րան աս տ ա ծազ գեաց ա րանց յՅԻԳ թ ա կա նին
Հա յոց», որ է Փրկ չա կան 874 թ.:
Վան քը շատ շ տով ա պա հով վել է նյ թա կա նա պես` Մա րիամ թա գ հ հոր` Ա շոտ Ա
ա ռա տա ձեռ նթ յամբ, որ այ ցե լե լով վան քին` նվի րմ է «փրկա կան նշանն աս տ ած ըն կալ խաչին» և հետև յալ գյ ղե րը` Վար սեր (այժմ Չըռ չըռ), Ցա մա քա բերդ, Գո մա ձոր, Բերդքն, Ուռ յաց
տափ, Որսն, Կ ռա կը ծին (այժմ Ծակ քար, Ղա զա խմ), ինչ պես և ﬕ քա նի այ գի ներ Գառ նիմ,
Եր ևա նմ և այլ տե ղեր:
151
Այս ա ռատ նվի րա բե րթ յան շնո հիվ Ս ևա նա վան քը սկսել է բար գա վա ճել, ա վե լա ցել են
ﬕ ա բան նե րը, շին վել են նո րա նոր խցեր, ա ռաջ է գնա ցել վա նա կան դպրթ յ նը և ս րա շնորհիվ բարձ րա ցել է Մաշ տո ցի հե ղի նա կ թյ նը, այն պես որ Ա բաս Ս պա րա պե տը` ցան կա նա լով
151
Ստ. Օրբելյան, գլ. ԼԷ:
Соседние файлы в предмете Этнография Армян