Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Գյոլի գյղական հասարակթյն
51
Այս Ծաղ կա վան քի թե ﬔ ջը և թե մա նա վանդ շր ջը կան բա վա կա նա չափ խաչ քա րեր,
ո րոն ցից ﬕ քա նիսն ա վե լի մոտ ժա մա նա կի են. այս պես ﬔ կի վրա կա հետև յալ տա պա նա գի րը.
Այս է հան գիստ Ա վա քին թվին ՌՃԻԱ (1672).
Գ յ ղի ﬔջ ևս կա ﬕ ա վեր մա տռ, մո տը ﬕ հին խաչ քար ա ռանց տա պա նագ րի. գյ ղի
ար ևել յան և արևմտ յան կող ﬔ րմ ևս, բլր նե րի վրա կանգ նած են ﬕ - ﬕ ﬔծ խաչ քար, ա ռանց
գրթ յան:
Գ յո լը հա մա նն գյ ղա կան հա սա րա կթ յան կենտ րո նա տե ղին լի նե լով` նի բա վա կան
գե ղե ցիկ շի նա կան դա տա րան:
Գ յ ղից դե պի արևմ տա հա րավ գտնվմ է Պո ղո սի գեղ ա ն նով ﬕ գյ ղա տե ղի, ր
դեռևս կան գն է ս. Հ ռիփ սի ﬔ ա ն նով ﬕ փոք րիկ մա տռ, ո րի ﬔջ ﬕ խաչ քար կրմ է հետևյալ ար ձա նա գի րը.
Յա նն Աս տ ծոյ ﬔք Գոթ քա ղա քի քա հա նայքս...որ փո խե ցաւ ի Ք րիս տոս ի ճա նապար հին. յի շե ցէք յա ղաւթս թվ. ՉԿԲ (1313):
35
Նյն խաչ քա րի պատ վան դա նի վրա.
Սրբ խաչս Տի րա ց քա հա նա յին է, որ ի Տէր յ սա լով կանգ ն եաց զայս խաչ: Հայր ﬔր
Աբ րա համ քա հա նայ, ո րոց հան գիստն է աստ:
Այս գյ ղա տե ղմ կա եր կա թաջ րի ﬕ աղբ յր, որ պաշտ վմ է իբր բո րո տթ յան սրբիչ:
Գ յո լի բնա կիչ նե րը Ա լաշ կեր տի Թոփ րաղ ղա լա գյ ղից են, ﬕ քա նի տն էլ` Մ շից: Ընդա ﬔ նը 217 տն. 821 ար., 817 իգ., ﬕ ա սին` 1638 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ,
ա նաս նա պա հթ յամբ և ձկ նոր ս թյամբ: Ու նեն 1873 դ. 222 ք.ս. վա րե լա հող և 533 դ. 960 ք.ս.
ա րո տա տե ղի:
Ներ քին - Ա դ իա ման (62055’50”–4008’35”). Տե ղա վոր ված է հա մա նն գե տի ա ռա վե լա պես
ձախ ա փին և շատ գե ղե ցիկ տեսք նի, ո րով հետև բա ցի գե տից կան նաև բա վա կա նա չափ հորդա հոս աղբ յր ներ, ո րոնց ջ րը կազ մմ է ո լո րապ տյտ առ վակ ներ, ո րոնք խո խո ջմ են բազմա թիվ ռե նի նե րի ստվե րի տակ:
Այս տեղ գտնված բազ մա թիվ կռա պաշ տա կան դամ բան նե րը և ք րիս տո ն եա կան հի շա տակա րան նե րը վկա յմ են, որ այս սքան չե լի լճա փը ոչ ﬕ այն նա խա պատ մա կան ժա մա նակ նե րմ
բա վա կան խիտ բնա կթ յն է նե ցել, այլև քրիս տո ն եա կան ժա մա նակ նե րմ Ս յն յաց իշ խաննե րի բնա կա վայրն է ե ղել և կոչ վել է Կոթ:
Գ յ ղը բռնմ է 22 դ. 190 ք.ս. տա րա ծթ յն: Ն րա արևմտ յան կող մմ ﬕ բարձ րա վանդա կի վրա կանգ նած է Կո թա ս. Աս տ ա ծա ծին վան քը, որ շի նել է Գ րի գոր Ս փան Բ Ս յն յաց
իշ խա նը Ժ դա րի սկզբին:36 Թերևս այս նշա նա վոր իշ խա նը ամ փոփ ված լի նի այն մա տ ռի ﬔջ,
որ այժմ կոչ վմ է Ա ﬔ նափր կիչ և գտն վմ է գյ ղի ար ևել յան ծայ րմ: Այս մա տ ռի ար ևել յան
կող մը կա կա մա րա կապ, գե ղե ցիկ քան դակ նե րով շրջա պատ ված ﬕ ﬔծ խաչ քար` 2,16 մ բարձրթ յան և 1,32 մ լայ նթ յան, ո րի ա ռաջ37 դրված է ﬕ քա ռանկ յ նի գե րեզ մա նա քար` 2,16 մ երկա րթ յան, 0,90 մ լայ նթ յան և 0,20 մ հաս տթ յան: Խաչ քա րի շր ջը ե ղած քա րե րից եր ևմ
է, որ ﬕ ժա մա նակ մա տ ռը սրբա տաշ քա րով է ծածկ ված ե ղել, սա կայն այժմ ան տաշ քա րե րով
հա սա րակ պա տեր են քաշ ված: Ոչ խաչ քա րի և ոչ էլ տա պա նա քա րի վրա գիր չկա, ա վան դթյ նը ևս լ ռմ է, ﬕ այն գյ ղա ցի նե րը սրբ հա մա րե լով խնո թն են տա նմ գե րեզ մա նից և հաճախ խտ գա լիս այս տեղ:
Գ րի գո րի ա ն նը կրող ﬕ շատ գե ղե ցիկ խաչ քար էլ կանգ նած է գյ ղի կենտ րո նմ, ﬕ
ժայ ռի վրա, սա կայն թվա կա նը չի հա մա պա տաս խա նմ Ս փան Գ րի գո րի մահ վան տա րն:
Ար ձա նագ րթ յ նը հետև յալն է.
35
Տ ե՛ ս ԴՀՎ IV, էջ 135 - 136:
36
Տե՛ս «Ն շանավ որ վա նք եր» բաժնմ:
37
Ոչ ղիղ ﬔ ջ տեղը , այնպ ես, որ կարծե լ է տալիս , թե մոտն էլ ﬕ ր իշ գերեզմա նաքար դր վա ծ է եղել:
52
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Թվ. ՉԽԴ (1295) կանգ նե ցաւ խաչս ի բա րե խաւ ս թիւն Գ րի գո րոյ:
Գ յ ղի արևմտ յան ծայ րմ էլ գտնվմ է սրբա տաշ քա րե րով շին ված ﬕ փոք րիկ, կի սա վեր
ե կե ղե ցի, որ այժմ վե րա նո րո գել են: Ե կե ղե ց վրա ար ձա նա գր թյն չկա. գյ ղա ցի նե րը նրան
ս. Վար դան են կո չմ: Շր ջը կան բա վա կա նա չափ խաչ քա րեր:
Գ յ ղմ կա եր կ հի նա վրց ﬔծ գե րեզ մա նա տն, ﬔ կը Կո թա ս. Աստ վա ծա ծին ե կե ղե ց
գավ թմ, մյ սը` սրա նից հա րավ, ﬕ բլրի գա գա թին: Մի փոք րիկ գե րեզ մա նա տն էլ գտնվմ է
հա րա վարևմտ յան բլրա կի վրա, ր կա նաև ﬕ փոք րիկ կի սա վեր մա տռ, ո րի ար ևել յան պա տի
ճա կա տին գրված է.
Թվ. ՉԻԴ (1275) յաշ խար հա կա լ թ եան Ա պա ղա նին և Խար նո խին, և պա րոն Տար սա յիճին, ես Շ մա ւոն զայս թո ղի...եզ, մշակ, գոր ծիք Յ...եզ և կով Մ. գլխ:38
Գե րեզ մա նա քա րե րի ﬔ ծա գյն մա սը խա չար ձան ներ են, կան և քա ռանկ յ նի և օ րո րոցաձև քա րեր: Շատ քչե րի վրա կան տա պա նագ րեր, և ս րան ցից շա տերն էլ մամ ռա կա լել և կամ
եղծ վել են: Կար դաց ված են ﬕ այն հետև յալ նե րը.
39
Կո թա ս. Աստ վա ծած նի գավ թի գե րեզ մա նա տա նը.
Ես Մա թ էոս վրդպ. կանգ նե ցի զխաչս հգյ փ կի հաւրն ի մոյ Ջ հան շի րին. յի շե ցէք ի Քս.
թվ. ՋԿԶ (1517).
Վան քի դռան առջև կանգ նած ա. խաչ քա րի վրա.
Ես Շա ղ բատս սրբ խաչս կանգ նե ցի դստեր ի մոյ...թվ. ՋՀԷ (1528).
բ. խաչ քա րի վրա. Ես Յա կոբ քա հա նայ կանգ նե ցի խաչս ա մս նոյ ի մոյ Սմ պկ սին թվ.
ՋՀԸ (1529):
Ես Մա ն էլս կանգ նե ցի խաչս բա րե խաւս Եղ կա նին. թվ. ՋՂ (1541). Յա կոբ նկա րող.
Ես Գ րի գոր կանգ նե ցի զխաչս. Յա կոբ նկա րող.
Սբ. խաչս բա րե խաւս Խա չմ ա ղին թվ. Ռ (1551).
Սբ. խաչս բա րե խաւս Գ րի գոր ա ղին. Ես Քի րամ սրբ խաչս կազ ﬔ ցի. թվ. ՌԻԴ (1575).
Սբ. խաչս բա րե խաւս Մէ լիք խա նին թվ. Ռճ (1651).
Սբ. խաչս բա րե խաւս Բար սեղ քա հա նա յին թվ. ՌՃԶ (1657). Ես Ո ւա նէս կազ ﬔ ցի:
Հա րա վա յին կող ﬕ գե րեզ մա նա տա նը, ﬕ վայր ըն կած խաչ քա րի ե րե սին.
Սբ. նշանս Մար կո սին աւգ նա կան:
Մե լիք սէ դէկ զտողս. Թվ. ԿԲ (613).
Նյն խաչ քա րի կող քին.
Ես Մար կոսս...կանգ նե ցի խաչս յի շա տակ ﬔր և ծ նո ղաց ﬔ րոց. յով կար դայ` Ած ող...
Մի տա փա րակ գե րեզ մա նա քա րի վրա.
Թվ. ՉԶ (1257). Այս է հան գիստ Յո հա նի սի դրան ե րե ցոյ Ջա լա լին. Ած ո ղոր ﬕ ա սա ցէք:
Հա րավ - արևմտ յան կող մմ, մա տ ռին կից ﬕ խաչ քա րի վրա.
Թվ. ՋԾԶ 1507). կանգ նե ցաւ սբ խաչս Յո վա նէ սի հիւ սան. որք երկր պա գա նեք ա սա ցէք
Ած ո ղոր մայ Յո հա նէ սիս:
40
Մի հին խաչ քար էլ դրված է իբր գյ ղի այժմ յան, շատ հա սա րակ և խար խլ, ե կե ղե ց
դռան կողﬓ ա կալ, ո րի վրա կար դաց վմ է.
38
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 267:
39
Առ անձնապ ես ես որ ոնեցի այն խաչքարերը, որոնց վրա Ա նտ ոն վրդ. Տեր Ս տեփանոսեանը կա ր դա ցել է «Կնիգ
քաղաքի » կամ «կ նիկեցի» բառերը (Մ ասեաց Աղաւ նի Դ. 60 . յիշ. Ալ իշան , Սիս ակ ան 57 ), սակայն չգտա: Ես էլ
գեր. Սմբատեանի նման կա րծմ եմ, ո ր «կ նկց ի», «կնկե ցի» կ րճա տﬓ եր ը փ ոխա նակ կան գն եցի կարդա լ,
հ. Տեր Ստեփանոսեան ը կ նիքեցի է կար դացել:
40
Տե՛ ս ԴՀՎ IV, էջ 283:
Գյոլի գյղական հասարակթյն
53
Ի Ար հի ե պիս կո պո ս թ եան Տ եառն... Սիւ ն եաց ե պիս կո պո սի, ես Ով հան նէս քա հա նայ
կանգ նե ցի զսբ խաչս ի փրկ թիւն հոգ ւոյ ի մոյ:
Այժմ յան Ա դ իա ման գյ ղմ չկան կա նո նա վոր փո ղոց ներ և ոչ էլ վա յե լչ տներ, բա ցի երկ սից, բո լորն էլ գլխատ ներ են, ﬕ այն նո րա գյն ներ, այլևս գետ նի ﬔջ չեն շին ված, այլ ամ բողջո վին գետ նի վրա, թե պետ նյն ձևի, եր դի կով:
Բ նա կիչ նե րը Ա լաշ կեր տի Թոփ րաղ - ղա լա յից և Խաս թ րից են, ըն դա ﬔ նը` 233 տն,
970 ար., 898 իգ., ﬕ ա սին` 1868 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծ թյամբ, ա նաս նա պա հթյամբ և ձկ նոր սթ յամբ: Ու նեն 906 դ. 1250 ք.ս. վա րե լա հող, 110 դ. 1150 ք.ս. ա րո տա տե ղի: Հողի սա կա վթ յան պատ ճա ռով գյ ղա ցի նե րի տնտե սա կան դրթ յ նը շատ ան նա խան ձե լի է,
շատ - շա տե րը գնմ են Թիֆ լիս և Բա ք մշա կթ յն ա նե լ:
Վե րին - Ա դ իա ման (62055’50” – 4008’35”). Տա րած վմ է ﬕ դաշ տա վայ րի վրա, ո րից
փոքր - ինչ հե ռ, ձո րի ﬕ ջով հո սմ է Իշ խա նա գե տը: Բռ նմ է 13 դ. 1248 ք.ս. տա րա ծթ յն:
Գ յ ղմ կա ﬕ հա սա րակ ե կե ղե ցի, ﬕ անն շան մա տռ, և ﬕ քա նի հին խաչ քա րեր: Վ. Ա դ իաման գյ ղի բնա կիչ նե րը գաղ թել են Ա լաշ կեր տի Խաս թր գյ ղից, ըն դա ﬔ նը 148 տն են, 651
ար., 596 իգ., ﬕ ա սին` 1247 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է. նեն 1306 դ. 8 ք.ս. վա րե լա հող և
374 դ. 960 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Իշ խա նագ յղ. Մի ա վե րակ գյ ղա տե ղի է Ներ քին և Վե րին Ա դ իա ման նե րի ﬕջև ձգվող
ձո րմ, ո րի ﬕ ջով հո սմ է Ա դ իա ման գե տը, որ այս տեղ Իշ խա նա գետ է կոչ վմ: Ձո րի լան ջին,
գե տի աջ կող մը, գտնվմ է ﬕ գյ ղա տե ղի, ﬕ ա վեր ե կե ղե ցով և խաչ քա րե րով, եր ևի սա Իշխա նագ յղն է ե ղել, իսկ ձո րի ﬔջ, գե տի ան ﬕ ջա պես աջ ա փին ﬕ վանք` Իշ խա նա վան քը և ﬕ
գե րեզ ման, որ այժմ էլ կոչ վմ է Իշ խա նի գե րեզ ման և խ տա տե ղի է: Այս բո լո րին ան վա նա տ
Իշ խա նի հի շա տա կը դեռ ﬓա ցել է ժո ղովր դի հի շո ղթ յան ﬔջ: Այժմ էլ գյ ղա ցի նե րը պատ մմ
են, որ ﬕ ժա մա նակ այս տե ղի գե տը ձկի փո խա րեն օ ձեր է դրս ձգել, և երբ բնա կիչ նե րը սարսա փած կա ﬔ ցել են փախ չել, սրանց Իշ խա նը ա ղոթ քով դի ﬔլ է Աստ ծն և խնդ րել վե րա դարձ նել
օ ձե րը գե տը և դարձ յալ ձկ տալ ի րենց: Աստ ված կա տա րել է սրա խնդրված քը, օ ձե րը թափ վել
են գե տը և հա ﬔղ ձկի փո խարկ վել: Իշ խա նը տես նե լով այս հրաշ քը, թո ղել է աշ խար հա յին կյանքը, նյն գե տի ա փին այժմ յան ա վե րակ վան քը կա ռ ցել և ճգ նել: Ե րախ տա պարտ ժո ղո վր դը
ի հի շա տակ այդ հրաշ քի` այդ ձ կը կո չել է իշ խա նա ձկ, և Իշ խա նի մա հից հե տո խ տա տե ղի
դարձ րել նրա դամ բա րա նը:
Իշ խա նի վան քը շին ված է հա սա րակ, ան տաշ քա րից. ձե ղ նը ամ բող ջո վին քանդ ված է,
պա տե րի էլ կեսն է ﬓա ցել: Մ իակ, արևմտ յան դռան վերև պառ կեց րած է ﬕ հին, գե ղե ցիկ խաչքար:
Վան քից արև մտք, փոքր - ինչ հե ռ գտնվմ է Իշ խա նի գե րեզ մա նը` հա սա րակ, ան տաշ
քա րե րով շրջա պատ ված և հինգ հատ 2,5 ﬔտ րա նոց սալ քա րե րով թաղ կա պած: Ու նի ﬕ դռ,
այն քան ցածր և նեղ, որ մարդ ﬕ այն չո քած կա րող է մտնել: Դամ բա րա նի ﬔջ տե ղմ նկա տե լի է
ﬕ գե րեզ ման, թեև սրա ար ևել յան ծայ րին կանգ նեց րած են ե րեք խաչ քար: Թե այս և թե դրսմ,
դռան մոտ կանգ նեց րած խաչ քա րի վրա տա պա նա գիր չկա:
Իշ խա նի գե րեզ մա նի և վան քի մոտ` ձո րի քա րա ժայ ռե րի ﬔջ կան ﬕ քա նի ար հես տա կան
քա րայ րեր և դե պի սրանց տա նող դժվա րե լա նե լի ա րա հետ ներ: Այս այն կող մմ կան խաչ քարեր, ո րոն ցից ﬕ ﬕ այն ﬔ կի, ﬕ օ րո րո ցաձև փոք րիկ գե րեզ մա նա քա րի վրա քան դակ ված է ﬕ
մարդ` թախ տի վրա նստած, մո տը մրճ, գավ, հաց և ար ձա նագր ված է.
Սբ խաչս բա րե խաւս է Մկրտ չին թվ. ՌԽԲ (1593). Քի րամ կազ մող:
Այս Իշ խա նա ձո րմ կա նաև ﬕ ա վեր ձի թա հանք: Մի սառ նո րակ աղբ յր էլ բխմ է գե տի
ձախ ա փին:
ՂԱՐԱՆԼԸՂԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
եր քին - Ղա րան լըղ (62058’15” – 4008’31’’). Փռ ված է լճա փի հարթ տա րա ծ թյան
վրա և բա վա կան գե ղե ցիկ տեսք նի, ո րով հետև ծածկ ված է ծա ռե րով: Բռ նմ
Ն
ﬔ կի կող քով հո սմ է ջրա ղա ցի ﬕ ա ռ: Կան ﬕ քա նի գե ղե ցիկ տներ, գե ղե ցիկ է մա նա վանդ
պե տա կան դպրո ցա կան շեն քը. վատ չէ և գ յ ղա կան դա տա րա նը: Գ յ ղի ե կե ղե ցին թե պետ հին
է, սա կայն վե րա նո րոգ ված է և բա վա կան լավ: Մի հին ա վեր ե կե ղե ցի էլ գյ ղի հա րա վա յին ծայրմ կա, ո րի հյ սի սա յին դռան մոտ կանգ նաց րած ﬕ խաչ քա րի վրա ﬓմ է հետև յալ ար ձա նագրթ յ նը.
Ի Ար հի ե պիս կո պո ս թ եան Տ եառն Շ մա ւո նի Սիւ ն եաց ե պիս կո պո սի, ես Գ րի գորս
կանգ նե ցի զխաչս ի փրկ թիւն հոգ ւոյ եղ բաւրն ի մոյ Սա ման գիւ լին:
Այս գյ ղը հնմ կոչ վել է Ներ քին Կզ նտ: Այժմ բնա կա վայր է այս ոս տի կա նա կան շրջա-
նի ոս տի կա նի: Բ նա կիչ նե րը գաղ թել են Ա լաշ կեր տի Ման կա սար գյ ղից: Ըն դա ﬔ նը 215 տն
են, 895 ար., 859 իգ., ﬕ ա սին` 1754 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 999 դ. 858 ք.ս. վարե լա հող և 1923 դ. 2017 ք.ս. ա րո տա տե ղի: Գ յ ղի լճա փին ձկնոր սթ յն ա նե լ ի րա վն քը
գյ ղա ցի նե րին է պատ կա նմ: Պետք է ա սել, որ գյ ղի տնտե սա կան դրթ յ նը րիշ գյ ղե րի
հա ﬔ մա տթ յամբ լավ է: Կան ﬕ քա նի բա վա կան հա րստ խա նթ ներ, նավ թի շտե մա րան և
շա քա րի պա հեստ: Կան նաև ﬕ քա նի հա րստ ներ, ո րոնց յ րա քան չյ րի կա րո ղթ յ նը կարող է հաս նել 30 - 40000 ռբ լ:
Է 20 դ. 1650 ք.ս. տա րա ծթ յն, նի ﬕ քա նի կա նո նա վոր փո ղոց ներ, ո րոն ցից
Ավ դալ - Ա ղա լ (62059’30’’ – 4008’16’’). Փռ ված է ﬕ ըն դար ձակ դաշ տի վրա` ծո վից կես կի-
լո ﬔտր հե ռ և բռ նմ է 13 դ. 1200 ք.ս. տա րա ծ թյն: Գ յ ղմ շադ ր թյան ար ժա նի ա ռանձին ո չինչ չկա, ﬕ այն գյ ղի հա րա վա յին կող մմ, մոտ եր կ կի լո ﬔտր հե ռ, կա ﬕ գյ ղա տե ղի,
ո րի ա վեր ե կե ղե ցին հայտ նի է Ձո րի սրբ Աստ վա ծա ծին ա ն նով, և ո րի ﬔջ ա պաս տա նե լով
Մա ն շակ ա ն նով ﬕ հայ աղ ջիկ` ա զատ վել է այս գյ ղը աս պա տա կող լեզ գի նե րից:
Գ յ ղա ցի նե րը Ա լաշ կեր տի զա նա զան գյ ղե րից են. ըն դա ﬔ նը 79 տն, 416 ար., 403 իգ.,
ﬕ ա սին` 819 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 715 դ. վա րե լա հող և 350 դ. 2038 ք.ս. ա րո տատե ղի: Գ յ ղի լճա փին ձկ որ սա լ ի րա վն քը պատ կա նմ է գյ ղին:
Ա լի ղը ռըխ, հնմ` Խա չա ձոր (6301’15” – 4007’28”). Տե ղա վոր ված է ﬕմ յանց ընդ հար վող
լեռ նե րի լան ջե րին և բռ նմ է 21 դ. 1200 ք.ս. տա րա ծթ յն: Իր նեղ և ծ ռ մռ փո ղոց նե րով,
գլխատ նե րով, քա կո րի «ամ րոց նե րով» ﬕ ան գա մայն նման է այս գա վա ռի մյս գյ ղե րին, կա րող
ենք ﬕ այն ա սել, որ Պո ղոս - Պետ րոս կոչ ված ﬕ ակ հա սա րակ ե կե ղե ց սե ղա նի աջ կող մմ ﬕ
խաչ քա րի վրա ար ձա նագր ված է.
Ի ժա մա նակս Շ մա ւոն ար հեպկ սի Սիւ ն եաց` ես Ներ սէս քհնյս կանգ նե ցի զխաչս հաւր
ի մոյ Ս տե փան նոս քհնյի թվ. ՋԿԱ (1512):
Նյն ե կե ղե ց պա տի ﬔջ դրված է նաև ﬕ րիշ գե րեզ մա նա քար, ո րի վրա քան դակ ված է
ﬕ ձի, մո տը` ﬕ մարդ, ձե ռին` ﬕ գավ, ﬕ քիչ վերև` կլոր հա ցեր: Փոքր - ինչ հե ռ` ﬕ րիշ մարդ,
մո տը ﬕ մա հակ և ոչ խար խ զե լ ﬕ մկրատ: Այս նկա րի ներք ևմ ար ձա նագր ված է.
Ղարանլըղի գյղական հասարակթյն
55
Այս է հան գիստ Տ ր նին, որ է որ դի Գա լստ քա հա նա յին:
Գ յ ղի արևմտ յան կող մմ բարձ րա ցող լե ռան գա գա թին նկա տե լի են ﬕ ամ րո ցի հետ քեր,
փոքր - ինչ ներքև` ﬕ ա վեր վանք, որ այժմ հայտ նի է ս. Հ ռիփ սի ﬔ ի ա ն նով և խ տա տե ղի է:
Այս տե ղից ներքև, ձո րա կի ﬔջ կա ﬕ հին ձի թա հանք, և ս րա հան դեպ, ժայ ռի կրծքին ﬕ ար ձանագ րթ յն.
Թվ. ՋԻ (1471) Յա նն Այ. ես Տի րոտս կանգ նե ցի զխաչս յի շա տակ հոգ ւոյ ի մոյ. Ճ տա րի
ապ րե ցա զի նա ւոր. ով կար դէք յա ղաւթս յի շե ցէք:
41
Ս րա նից ներքև կան ﬕ քա նի գե րեզ մա նա քա րեր: Փոքր - ինչ էլ արևմ տա հյ սիս կա ﬕ
ա վեր ե կե ղե ցի և շր ջը` գե րեզ ման ներ, ր ﬕ խաչ քա րի վրա կար դաց վմ է.
Թվ. ՋՂԶ (1547) խաչս բա րե խաւս է Դաւ թին:
Իսկ գյ ղի ար ևել յան կող մմ, ճա նա պար հի կող քին կանգ նած ﬕ խաչ քա րի ճա կա տին
գրված է.
Ի թվին Հա յոց ՋԺԹ (1470) Ես Շայն շայ որ դի Ջո ցէ կանգ նե ցի զխաչս յի շա տակ հո գոյ
ի մոյ ով կար դէք ո ղոր ﬕ յի շե ցէք:
42
Պատ վան դա նի վրա.
Ես Շահն շահ և իմ որ դի Ա ւաք զՈր բոյծն թո ղաք...
Ա վե լի շագ րավ է արևմտ յան ձո րմ կանգ նած « Զո րա վոր խա չը», ո րին խտ են գնմ
գլխա վո րա պես ա մլ կա նայք: Սա ﬕ գե ղե ցիկ խաչ քար է, որ վեր ջին ժա մա նակ ներս քա հա նա յի
կար գադ րթ յամբ բե րել, կանգ նեց րել են կռա պաշ տա կան ժա մա նակ նե րից ﬓա ցած ﬕ ժայ ռի
գա գա թին, ո րի ﬔ ջը փոր ված է և եր կ կող ﬕց անցք բաց ա րած: Ա մլ կա նայք ե րե խա նե նալ տեն չով խտ են գա լիս այս ժայ ռին և ե րեք ան գամ անց նմ այդ ծա կի ﬕ ջով:
Ա լի ղը ռը խի բնա կիչ նե րը գաղ թել են Ա լաշ կեր տի Ուչ - Քի լի սա գյ ղից. ըն դա ﬔ նը 174 տն
են. 845 ար., 736 իգ., ﬕ ա սին` 1581 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 1575 դ. 2120 ք.ս. վարե լա հող և 560 դ. ա րո տա տե ղի:
Զո րա խաչ կամ Զո լա խաչ, հնմ` Ակ նա խառ (6202’25”–4007’35’’). Տե ղա վոր ված է Ա լի ղը-
ռը խից ﬔկ կի լո ﬔտր դե պի ար ևե լահ յ սիս, ﬕ բարձ րա վան դա կի վրա, և շատ գե ղե ցիկ տեսք
նի, ո րով հետև ծածկ ված է ծա ռե րով և ա ռա ջմ բաց վմ է լի ճը իր բո լոր հրա պյ րով: Գ յղը փոքր է և բռ նմ է ﬕ այն 7 դ. 2100 ք.ս. տա րա ծթ յն: Գ յ ղի այժմ յան ա ն նը` Զո լա` ﬔծ
կամ Զո րա` զո րա վոր խաչ, ա ռա ջա ցել է այն, հի րա վի, ﬔծ խա չից, որ կանգ նած է գրե թե գյ ղի
կենտ րո նմ: Սա 5 մ բարձ րթ յան և 1 մ լայ նթ յան ﬕ ա տարր ﬕ սև խաչ քար է, շագ րավ` ոչ
թե քան դա կի նրբթ յամբ, այլ ﬕ այն քա րի ﬔ ծթ յամբ: Սա հա վա նա կա նո րեն ﬔ կի գե րեզ մա նի
վրա է կանգ նեց րած: Վ րան ոչ ﬕ ար ձա նագ րթ յն չի ե ղել, այժմ ﬕ այն գյ ղի քա հա նան այս
խա չի հետ ևմ շատ անգ րա գետ ձևով ար ձա նագ րել է տվել ﬕ քա նի տա րի ա ռաջ պա տա հած
թան կթ յան մա սին: Այս խաչ քա րի մոտ կան ﬕ քա նի րիշ խաչ քա րեր և տա պա նա քա րեր: Վերջին նե րիցս ﬔ կի վրա, որ մոտ է վե րո հիշ յալ ﬔծ խաչ քա րին` ար ձա նա - գր ված է.
Այս է շի րիմ հանգս տեան ի մոյ Հա սան Տաւ ղա շի նիս, թո ռին Ի ւա նոյ և որդ ւոյ Որ դո րին
թե րա կա տար ի Քս փո խե ցայ, և Ած զիւր ո ղոր մ թ եան լոյսն ի հան գիստս իմ ծա գ եաց. ով
կար դէք, ո ղոր ﬕ յի շէք. թվ. ՉԾԳ (1304):
43
Այս ﬔծ խաչ քա րից զատ` կա րե լի է հի շա տա կել նաև ﬕ հա սա րակ ե կե ղե ցի, ﬕ խար խլ
մա տռ և բա վա կա նա չափ հին խաչ քա րեր և գե րեզ մա նա քա րեր` գյ ղի զա նա զան մա սե րմ
ցրված, ո րոն ցից ﬕ քա նի սի վրա կար դաց ված է.
41
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 169:
42
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 169:
43
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 189:
56
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Յա նն Այ ես Դա ւիթ ե րէցս կանգ նե ցի զխաչս հո գոյ իմ, ծնո ղաց իմ թվ. ՉՂԱ (1342):
Ես Շ մա ւոն ե պիս կո պոս ի մով ձե ռամբս կազ ﬔ ցի զխաչս. թվ. Ջ (1451):
Ես Լի պա րիտս կանգ նե ցի զխաչս հո գոյ փրկ թ եան Տի րատ րին թվ. ՋԺԸ (1469):
Բ նա կիչ նե րը Ա լաշ կեր տի Նա հեն գա վա ռի Զի րո յի, Խա մր, Գա լա սար և Ման կա սար գյղե րից են, ըն դա ﬔ նը 321 տն. 1298 ար., 1243 իգ., ﬕ ա սին` 2541 հո գի: Պա րա պմ են երկ րագոր ծթ յամբ, ա նաս նա պա հթ յամբ և ձկ նոր սթ յամբ: Ու նեն 2228 դ. 650 ք.ս. վա րե լա հող և
1280 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Վե րին - Ղա րան լըղ (62056’55” – 4006’5”). Հ նմ կոչ վմ էր Վե րին Կզ նտ: Զե տեղ ված
է բլր նե րի գո գա վո րթ յան ﬔջ և բռ նմ է 26 դ. տա րա ծթ յն: Գ յ ղի արևմտ յան կող մմ
ձգվմ է ﬕ ձոր, ո րի ﬕ ջով հո սմ է հա մա նն գե տը: Գ յղն այժմ տա րած վմ է դե պի այդ կողմը, ո րով հետև այս մա սը հետզ հե տե լայ նա նմ է, և բ նա կթ յան հար մա ր թյն ներ ներ կա յացնմ:
Այս ձո րի հա րա վա յին կող մմ նկա տե լի են ﬕ հին ամ րո ցի պարս պի հիﬓ ա պա տեր, ո րին
տե ղա ցի նե րը ա վան դա բար Ալ բերդ են ան վա նմ: Սա այն ամ րոցն է ե ղել, ո րի մա սին Ա սո ղի կը
(Բ. Զ.), Թ եո փի լոս կայ սեր (829 թ.) մա սին պատ ﬔ լիս ա սմ է. « Սա ի խա ղալն իւր յար ևելս կոյս
ի սահ մանս Հա յոց առ ն զԾ մ բերդն Հա յոց, զԱ սա ղին և զ Միծ կերտ և զԱլ բերդ ի գա ւա ռին Գեղա մայ»:
Այս ամ րո ցի հա րա վա յին կող մը կա ﬕ կի սա վեր մա տռ` ս. Մա մաս ա ն նով, ո րի մա սին
պատմ վմ է, թե Ներ սես Մե ծի հետ Կե սա ր իա գնա ցած Ս յն յաց իշ խան նե րը վե րա դար ձին բե րել
են Մա մաս ճգնա վո րի մա սն քը և այս մա տ ռի տե ղմ հան գիստ տա լով` Վա յոց ձո րի Քա րագլխ գյ ղի մոտ ամ փո փել և վ րան վանք կա ռ ցել:
44
Ղա րան լը ղի բարձ րմ կա ﬕ հին, հա սա րակ ե կե ղե ցի, ո րի գավ թմ կանգ նած են բա վակա նա չափ խա չար ձան ներ և ﬕ քա նի խո յաձև տա պա նա քա րեր: Ս րանց վրա յի տա պա նագ րե րից
շագ րավ են.
Այս է հան գիստ Ս ք իաս ա ղին ա ռաջ նորդ գիւ ղիս թ. ՋԿԸ (1519):
45
Այս է հան գիստ Մով սէ սին, որ է քաջ մշակ. թ. ՋՀԱ (1522):
Մի խո յաձև գե րեզ մա նա քա րի վրա.
Սբ խաչս բա րե խաւս Զա քա րին և կե նակ ցին թվ. ՌՃԻԳ (1674).
Գ յ ղի հա րա վա յին կող մմ ևս կա ﬕ ա վեր ե կե ղե ցի, ո րի հյ սի սա յին դռան մոտ կանգնեց րած խա չի վրա կար դաց վմ է.
Ի Ար հի ե պիս կո պո ս թ եան Տ եառն Շ մա ւո նի Սիւ ն եաց ե պիս կո պո սի, ես Գ րի գորս
կանգ նե ցի զխաչս` ի փրկ թիւն հոգ ւոյ եղ բաւրն ի մոյ Սա ման գիւ լին:
Գ յ ղի ար ևել յան կող մմ էլ կա ﬕ հին ձի թա հանք, ո րի հա րա վա յին պա տի ﬔջ դրված
խաչ քա րի վրա գրված է.
Կա մաւն Աս տ ծոյ Ղ կաս և եղ բայրն իմ Ա ւա նէս որ դի Ներ սէ սին շի նե ցաք սրա նոցս` և
վե րի ճա ղացն Ած սեւ քա րի մօտ, յի շա տակ որդ ւոյ ﬔ րոյ թվին ՌՃ (1651):
46
Վե րին Ղա րան լ ղի բնա կիչ նե րը ևս հա յեր են, Ա լաշ կեր տի Ման կա սար, Քպղ րան, Զանգե զր գյ ղե րից և Ղ լաթ Ար ճեշ գա վա ռակ նե րից 1830 թ. գաղ թած, ըն դա ﬔ նը 269 տն են,
963 ար., 951 իգ., ﬕ ա սին` 1914 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 1241 դ. 1200 ք.ս. վա րե լահող, 1662 դ. 1200 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Վե րին Ղա րան լ ղից մոտ ե րեք կի լո ﬔտր դե պի արև մտք, գե տա կի ա փին կա ﬕ հին
գյ ղա տե ղի, ր այժմ ոչ թե Վե րին, այլ Ներ քին ղա րան լղ ցի նե րի ա նա սն նե րի գո ﬔրն են
գտնվմ: Այս տեղ կա ﬕ կի սա վեր մա տռ, ﬕ խաչ քա րի վրա ար ձա նագր ված է.
44
Սմբատեան, Գեղարքնիք, եր. 539:
45
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 217:
46
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 225:
Ղարանլըղի գյղական հասարակթյն
57
Թ. ՈԿԹ (1220) Եւ ի թա գա ւո ր թիւնն Լա շին և ի պատ րո ն թիւնն ﬔ ծի...և զար գա նալն
Շահն շա հի և Ա ւա գին և ի յիշ խա ն թիւնն Վա սա կայ և որ դոյ իւ րոյ Բա բա քին. Ես Գա ջան Լաւռե ցի կանգ նե ցի զխաչս վասն հո գո ի մո փրկ թ եան եւ ա մս նոյ ի մոյ nվ կա դաք յի շե ցէք ի
Քս Տր Ած ո ղոր ﬕ յի րմ գալս տ եանն, ա մէն. Եւ զԱբ րե համ կրաւ նա ւորս զկազ մողս յի շե ցէք ի
Քս Տր Ած ո ղոր ﬕ ա մէն:
Այս ար ձա նագ րթ յ նը կրող խաչ քա րի մոտ կանգ նած են ե րեք խաչ քար, ո րոնց վրա
ձգված են րիշ ե րեք խաչ քար և այս պի սով կազ ﬔլ ﬕ նեղ անցք, որ տա նմ է դե պի մա տ ռը:
Մա տի նա (62054’50” – 4004’40”). Այս գյ ղը, հետև յալ ի նը գյ ղե րի հետ գտնվմ է Այ րի-
ջա յի բարձ րա վան դա կի վրա, ր գար նա նը Եր ևա նի, Շա րր - Դա րա լագ յա զի և Նոր - Բա յա զե տի
գա վառ նե րից տասն յակ հա զար նե րով քրդ և թրք, մա սամբ և հայ սար վոր ներ բարձ րա նմ
են ի րենց բազ մա թիվ նա խիր նե րով և հո տե րով, ամ բողջ ա մա ռը անց կաց նե լ: Ս քան չե լի օ դը,
ալպ յան հա րստ բ սա կա նթ յ նը, բազ մա թիվ սառ նո րակ և նյ նիսկ հան քա յին աղբ յր նե րը
թո վիչ ազ դե ցթ յն են գոր ծմ: Ե ռմ է կյան քը, սի րա յին ար կած նե րը, մանր և խո շոր գո ղթյն նե րը, ա նա սն նե րի և մա նա վանդ ա րո տա տե ղի նե րի սահ ման նե րի ա ռի թով ծա գած ան վերջ
աղ մկ ներն կռիﬖ ե րը ստի պմ են կա ռա վա ր թյա նը այս տեղ այդ ﬕ ջո ցին հա տկ ոս տիկան և պա հա կա տն պա հե լ:
Մա տի նան բաղ կա ցած է եր կ մա սից` ստո րին և վե րին, ﬕմ յան ցից հա զիվ ﬔկ կի լո ﬔտր
հե ռ: Տե ղա վոր ված են Աբ դը լա սա րի գրե թե լան ջին, Ա տիա ման գե տի ձախ ա փին: Վե րին Մատի նան հիﬓ վել է ﬕ տասն յակ տա րի ա ռաջ Ս տո րին Մա տի նա յի բնա կիչ նե րից: Այս վեր ջին գյղը բա վա կան հին է ղել, ո րով հետև այս տեղ կան ﬕ հայ կա կան ե կե ղե ց հիﬓ ա պա տեր և ﬕ քանի խաչ քա րեր: Եր կ սի բնա կիչ ներն էլ շ իա թր քեր են, Եր ևա նի Ջը ղի շրջա նից, մոտ 60 տա րի
ա ռաջ այս տեղ գաղ թած, ըն դա ﬔ նը 56 տն են, 218 ար., 211 իգ., ﬕ ա սին` 429 հո գի: Պա րա պմ
են գլխա վո րա պես ա նաս նա պա հթ յամբ և երկ րա գոր ծթ յամբ:
Քա սիկ - բաշ (62020’20” – 40011’40”). Գտն վմ է Մա տի նա գյ ղից փոքր - ինչ հա րավ, Ա տ-
իա ման գե տի աջ ա փին: Գ յ ղի ա ն նը թր քե րեն է և ն շա նա կմ է կա ռափ նա տե ղի, պատմ վմ
է, թե լեզ գի նե րի ար շա վան քի ժա մա նակ այս տեղ գլխա տել են գեր ված նե րին: Մի ա վեր ե կե ղե ցի
և ﬕ քա նի խաչ քար ցյց են տա լիս, որ այս տեղ հնմ ևս գ յղ է ե ղել: Այժմ յան բնա կիչ նե րը վերաբ նա կել են այս տեղ 1900 թ. Վե րին Ղա րան լղ գյ ղից, երբ հ նա դա վա նթ յն ըն դ նե ցին,
բո լորն էլ հա յեր են, 13 տն. 78 ար., 75 իգ., ﬕ ա սին` 153 հո գի: Պա րա պմ են ա նաս նա պա հթյամբ և երկ րա գոր ծթ յամբ:
Քար վան սա րա (62054’40” – 4002’24”). Զե տեղ ված է Ա տ իա ման գե տի աջ ա փին, այս գա-
վա ռից դե պի Վա յոց ձոր տա նող ճա նա պար հի վրա: Գ յղն այս պես է կոչ վմ, ո րով հետև հնմ
այս տեղ ե ղել է ﬕ կա րա վա նա տն, ո րը այժմ ձի թա հան քի է փոխ ված: Ս րա նից մոտ 110 կի լոﬔտր հե ռ գտնվմ է նյն ճա նա պար հի հռչա կա վոր Սե լի ﬕ կա րա վա նա տ նը: Բ նա կի չե րը
շ իա թր քեր են, մոտ 40 տա րի ա ռաջ Եր ևա նի գա վա ռի Փոքր Գի լան լար գյ ղից գաղ թած: Ընդա ﬔ նը 33 տն են. 173 ար., 168 իգ., ﬕ ա սին` 341 հո գի: Պա րա պմ են ա նաս նա պա հթ յամբ
և երկ րա գոր ծ թյամբ:
Յա նըղ (62054’42’’ – 40020’). Փռ ված է ﬕ բլրի լան ջին, առջ ևից հո սմ է ﬕ վտակ և բաց-
վմ ﬕ հ իա նա լի տե սա րան: Հ նմ ևս գ յ ղա տե ղի է ե ղել, ո րով հետև կա ﬕ ա վեր ե կե ղե ցի և
ﬕ քա նի խաչ քար, ա ռանց տա պա նագ րե րի: Գ յ ղի բարձ րմ նկա տե լի են ﬕ քա նի դամ բան,
ո րոն ցից ﬔ կը, բնա կիչ նե րի ա սե լով, բաց վել էր և ﬕ ջից եր կա թե ա պա րան ջան ներ գտնվել: Բ նակիչ նե րը շ իա թր քեր են և նյն պի սի քրդեր. թր քե րը գաղ թել են մոտ 33 տա րի ա ռաջ Եր ևանի գա վա ռի Սա տա րակ գյ ղից, իսկ քրդե րը մոտ 30 տա րի ա ռաջ նյն գա վա ռի Ս թք յ լան
գյ ղից: Ըն դա ﬔ նը 52 տն են. 192 ար., 168 իգ., ﬕ ա սին` 360 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է:
Խարթ լըղ (62054’40” – 39058’50”). Մի փոք րիկ գյղ է նեղ հով տի ﬔջ ըն կած և նի ﬕ
հ իա նա լի, սառ նո րակ աղբ յր: Գ յ ղի ա ն նը ա ռա ջա ցել է այն հան գա ման քից, որ այս տեղ ﬔծ
58
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
քա նա կթ յամբ գտնվմ է խարթ` սրո ցի քար, ո րը սա կայն չի շա հա գործ վմ: Այս տեղ ևս հին
բնա կթ յան հետ քեր են նկա տե լի, և փոքր - ինչ ներքև, ﬕ քա րա ժայ ռի գլխին դեռևս ﬓմ են
ﬕ հին պարս պի հիﬓ ա պա տեր, եր ևի պա հա կա նոց կամ ա պաս տա րան է ե ղել: Գ յ ղի տնե րը՝
Այ րի ջ իի գրե թե բո լոր թրքաբ նակ գյ ղե րի տնե րի նման, շատ ո ղոր ﬔ լի են, բաղ կա ցած ﬕ տանից և գո ﬕց. շատ քչե րը նեն նաև գո ﬕ օ դա: Ամ բողջ գյ ղմ կա ﬕ այն ﬕ հատ սեն յակ`
փոք րիկ պա տ հան նե րով և ﬕ բա կով: Եվ այս ﬔկ հա տիկ սեն յա կմ ա պաս տա նմ է ա մառ վա
ըն թաց քմ սար վոր նե րի վրա վե րահս կող ոս տի կա նը: Խարթ լը ղի բնա կիչ նե րը շ իա թր քեր են
30 տա րի ա ռաջ Վա յոց ձո րի Աղ քենդ գյ ղից գաղ թած: Ըն դա ﬔ նը 38 տն են. 139 ար., 121 իգ.,
ﬕ ա սին` 260 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է:
Աթ - տաշ. Տե ղա վոր ված է Այ րի ջա յի ա ﬔ նա գե ղե ցիկ և հարթ բարձ րա վան դա կի վրա, առջևից հո սմ է Այ րի ջա գե տը: Հ նմ այս տեղ, ինչ պես եր ևմ է շի նթ յն նե րի հիմ քե րից, ﬕ ﬔծ
գյղ, կամ գյ ղա քա ղաք է ե ղել, եր ևի ե կե ղե ցա հարկ ց ցա կի ﬔջ հիշ ված Ար գի ճի կամ Սի ﬔ ոն
կա թ ղի կո սի հի շած Էր քե ճի գյ ղը: Կան ﬕ բա վա կան ﬔծ ե կե ղե ց հիﬓ ա պա տեր, աղ յ սա շեն
սեն յակ նե րի շար քի հետ քեր, տնե րի փլված քա յին կար կառ ներ և բա վա կա նա չափ գե րեզ ման ներ:
Բա ցի սրան ցից, ար ևել յան կող մը բարձ րա ցող բլրի վրա նկա տե լի են պարս պի հիﬓ ա պատեր, հետ ևա պես և փոք րիկ ամ րոց կամ մարտ կոց պի տի ե ղած լի նի: Գ յ ղի շր ջը կան գե րեզման ներ, ո րոն ցից շա տե րը, և ըստ եր ևյ թին, հնե րը, փոք րիկ քա րե րի ﬕնչև 2 մ տ րա մագ ծով
հա մա կենտ րոն եր կ շրջան նեն:
Կան նաև օ րո րո ցաձև գե րեզ մա նա քա րեր, ար ևել քից արև մտք ղղ ված, ինչ պես նաև ﬕ
քա րե ձի, նյն պես ար ևել քից արև մտք, ո րի պատ ճա ռով և այս տե ղը կոչ վմ է Աթ - տաշ` քա րե
ձի: Այս քա րե ձ ի և օ րո րո ցաձև գե րեզ ման նե րից ﬕ քա նի սի վրա կան ա րա բա կան տա ռե րով
տա պա նագ րեր, ﬕ այն սաս տիկ մաշ ված են: Հա զիվ ե րեք կի լո ﬔտր այս տե ղից հե ռ, նյն հարթթ յան վրա կա ﬕ եր կա թա ծծմբա յին սառն աղբ յր, ո րից օգտ վմ են սար վոր նե րը` լո ղա նա լով
կամ խﬔ լով: Ս րա մոտ գտնվմ է ﬕ պա հա կա տն:
Ա ռա վե լա պես այս հար թթ յան վրա ա մառ նե րը հա վաք վմ են 10 - 15 հա զար սար վոր ներ
Եր ևա նի, Շա րր - Դա րա լագ յա զի և Հին Նա խիջ ևա նի գա վա ռի թր քեր և քր դեր, ինչ պես և Երևա նի գա վա ռի Դա վա լ գյ ղի հա յեր:
Վեր ջին տաս նամ յա կմ զա նա զան կող ﬔ րից ե կած 32 տն քրդեր բնա կ թյն են հաստա տել Աթ - տա շի մոտ, ա վե րակ ե կե ղե ց շր ջը, գե տի ա փին, և խնդ րել են կա ռա վա րթ յնից` ի րենց բնա կա վայ րը գյղ հա մա րել` Աթ - տաշ ա ն նով, սա կայն դեռևս կա ռա վա րթ յ նը
չի հաս տա տել, այս քրդե րը բո լորն էլ հա յե րեն գի տեն, ո րով հետև ﬔծ մա սամբ Նոր - Բա յա զե տի
գա վա ռի զա նա զան գյ ղե րմ նախ րոր դթ յն ա նող ներն են: Ս րանց բնա կա վայ րմ նոր - բայա զետ ցի նե րը հիﬓ ել են հինգ խա նթ` ա մառ վա ըն թաց քմ սար վոր նե րի հետ առև տր ա նե լ:
Աղ սաղ - Թո յղ. Մի հին գյ ղա տե ղի է Այ րի ջա գե տի ձախ ա փին, ր կա եր կա թածծմ բային սառն աղբ յր: Այս գյ ղա տե ղմ էլ նկա տե լի է ﬕ ա վեր ե կե ղե ցի: Այս գյ ղա տե ղից փոքր - ինչ
ար ևե լա հա րավ գտնվմ է ﬕ ժայռ, որ կոչ վմ է Նա ղա րա խա նա: Առջ ևից հո սմ է ﬕ վտակ, որ
նյն ա ննն է կրմ և թափ վմ է Այ րի ջա գե տի ﬔջ: Այս ժայ ռի ﬔջ կա ﬕ ﬔծ, բնա կան քա րայր,
և ներք ևմ ﬕ հին, ա վեր ե կե ղե ցի, որ հայտ նի է ս. Վար դան ա ն նով:
Ք յլ լի ճա. Մի հին գյ ղա տե ղի է Ի քի ջի լար լե ռան ստո րո տմ, ր նկա տե լի են ﬕ ե կե ղեց, ջրա ղա ցի և տ նե րի հետ քեր: Այժմ Եր ևա նի գա վա ռի Ք յլ - Թա փա գյ ղի Փիր - ի քի քրդե րը
ե կել, բնա կթ յն են հաս տա տել այս տեղ և խնդ րել են պե տթ յ նից իբր գյղ ճա նա չել, սա կայն
դեռևս չի հաս տատ վել:
Ղը զըլ - Խա րա պա (62048’35” – 4003’50”). Մի փոք րիկ գյղ է, 1 դ. 1200 ք.ս. տա րա ծթ-
յամբ, տե ղա վոր ված ﬕ քա րա ժայ ռի գա գա թին, ո րի ﬕ ջից բխմ են ﬕ քա նի սառ նո րակ աղբյր ներ և ﬕա նա լով դարձ նմ 2 - 3 ջրա ղաց: Այս տե ղից ﬕ նեղ ճա նա պարհ տա նմ է ﬕնչև
Եր ևան քա ղա քը: Այս տե ղի հո ղը չա փա զանց ար գա վանդ է, այս պատ ճա ռով էլ Ղը զըլ - խա րա պա`
ոս կի գյ ղա տե ղի է կոչ վել: Սա ևս հայ կա կան հին գյղ է ե ղել, ո րով հետև կա ﬕ կի սա վեր ե կեղե ցի, գե րեզ մա նա տն, սա կայն ա ռանց տա պա նագ րե րի:
Ղարանլըղի գյղական հասարակթյն
59
Գ յ ղի բնա կիչ նե րը շ իա թր քեր են. ըն դա ﬔ նը 25 տն, 112 ար., 103 իգ., ﬕ ա սին` 215
հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 269 դ. 1870 ք.ս. վա րե լա հող, 170 դ. խո տա տե ղի և 614 դ.
760 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Սը չան լ կամ Ահ ﬔ տա լի. Զե տեղ ված է հա մա նն լե ռան լան ջին: Գ յ ղի հա րա վա յին և
հ յ սի սա յին կող ﬔ րից հո սմ են ﬕ - ﬕ վտակ, ո րոնք գյ ղի ստո րո տմ ﬕ ա նա լով, կազ մմ
են Սը չան լ գե տա կը: Գ յ ղմ կա ﬕ ա վեր ե կե ղե ցի: Բ նա կիչ նե րը շ իա քրդեր են: Ըն դա ﬔ նը 47
տն. 251 ար., 248 իգ., ﬕ ա սին` 499 հո գի: Պա րա պմ են ա նաս նա պա հթ յամբ և երկ րա գործթ յամբ:
Դ. ՈՍՏԻԿԱՆԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆ
ՏԵՂԱԳՐՆ
ԳՅՈԶԱԼԴԱՐԱՅԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
յո զալ դա րա հնմ` Ազն վա ձոր (6306’15” – 4008՜6”). Տա րած վմ է հա մա նն գե-
տա կի ա փին, ﬕ սքան չե լի ձո րա կի ﬔջ: Բռ նմ է 49 դ. 2080 ք.ս. տա րա ծթ յն և
Գ
վե րա նո րոգ ված ե կե ղե ցի, ս. Աստ վա ծա ծին ան նով: Մի քա նի կա նո նա վոր փո ղոց ներ և գե ղեցիկ, երկ հար կա նի տներ ա վե լաց նմ են տե ղի գե ղեց կթ յան տպա վո րթ յ նը: Գ յ ղմ և շրջա կայ քմ կան յոթ գե րեզ մա նատ ներ, բա վա կա նա չափ խա չար ձան նե րով և տա պա նա քա րե րով:
Գե տա կի աջ ա փին գտնվմ է «Իշ խա նա վան քըե, սա սրբա տաշ քա րից շին ված ե կե ղե ցի է, ո րի
ﬕ ﬕայն կի սա վեր պա տերն են ﬓմ: Վան քի շր ջը նկա տե լի են բնա կա րան նե րի հետ քեր: Շրջը ե ղած խաչ քա րե րից ﬔ կի վրա ար ձա նագր ված է.
Ի թվ. ՉԼԹ (1290) կանգ նող Յո վա սաբս յի շէք. կա մաւն Այ կանգ նե ցաւ սրբ խաչս իշխա ն թեան բա րե պաշտ ար քա յին Ա ﬕր Հա սա նայ, բա րե խաւս Շա հա նայ և Մի րայ` մաւրն և
զա ւա կաց իւ րոց. ով որ կար դէք Ած ողոր ﬕ ա սէք:47
Եր կ խաչ քա րի վրա էլ տե ղա ցի նե րը հա սա րակ քա րով մա տռ են կանգ նեց րել և թալկա ցող ե րե խա նե րին բե րմ են այս տեղ` բժշկթ յն հայ ցե լ, այս պատ ճա ռով էլ մա տռ նե րը
Թա լա լոց են կոչ վմ:
Մի մա տռ էլ գյ ղի բարձ րﬓ է կանգ նած, ﬕ սառ նո րակ աղբ յ րի մոտ և կոչ վմ է
Թխ - մա նկ:
Գ յ ղից մոտ երկ կիլոﬔտր հե ռ դե պի ար ևելք ըն կած է այժմ «Քաջ նա հա տակե կոչ վող
խ տա տե ղին, ր ﬓմ են Սըն ձից սրբ Մի նա սա անա պա տի ա վե րակ նե րը: Ս ևա նա վան քի
ձե ռագ րե րից № 8 - ի հի շա տա կա րա նից եր ևմ է, որ 1669 թ. Վար դե նից ժո ղո վր դը այդ ա վետա րա նը նվի րել է այս ա նա պա տին:
Ա նա պա տի շր ջը կան բա վա կան խաչ քա րեր, ո րոն ցից ﬔ կը կանգ նած է Ս տե փա նոս
ե պիս կո պո սի վրա` ՉԽ (1291) թվա կա նով:
Այս տե ղից 2,5 կիլոﬔտր հե ռ կա ﬕ գյ ղա տե ղի, ﬕ ա վեր ե կե ղե ցով, ո րի շր ջը ե ղած
խաչ քա րե րի ար ձա նագ րթ յն նե րից ա ﬔ նա հի նը կրմ է ՉԾԳ (1304) և ա ﬔ նա նո րը` ՌՃԿԵ
(1716) թվա կա նը: Տե ղա ցիք այս գյ ղա տե ղը « Բեր դի խա րա պաե են կո չմ:
Գ յո զալ դա րա յի բնա կիչ նե րը հա յեր են, Ա լաշ կեր տի Գ յո լա սար, Յոն ճա լ, Ղմ լ ճա, Դիդամ, Խա մր, Մը չըտ լ և Ղը զըլ - ղա յա գյ ղե րից գաղ թած. ըն դա ﬔ նը 453 տն են, 1847 ար.,
1707 իգ., ﬕա սին` 3554 հո գի: Գ յ ղի մտա վոր զար գա ց մը բա վա կան բարձր է, ո րով հետև թե
հնմ և թե այժմ կա դպրոց:
Պա րապ մն քը երկ րա գոր ծթ յ նը և ա նաս նա պա հթ յնն է: Ու նեն 2615 դ. 1440 ք.ս. վարե լա հող և 1959 դ. 2320 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
զար դար ված է ծա ռե րով: Գ րե թե կենտ րո նմ բարձ րա նմ է ﬕ հի նա վրց, բայց
47
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 150:
Соседние файлы в предмете Этнография Армян