Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Դ. Ոստիկանական շրջան. Տեղագրթյն
61
Վե րին Գ յո զալ դա րա. Գտն վմ է Ներ քին Գ յո զալ դա րա յից փոքր - ինչ վերև, նյն գե տի
ձախ ա փին: Հիﬓ ված է 1878 թ. Ա լաշ կեր տի Քո ռն և Մ սն գյ ղե րի հայ գաղ թա կան նե րից:
Գ յ ղմ շադ րթ յան ար ժա նի ա ռան ձին բան չկա: Բ նա կիչ նե րը 44 տն են, 178 ար., 177 իգ. և
ﬕա սին` 355 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է:
Ք յո լաղ ռան (6207’55” – 4009’40”՜). Տե ղա վոր ված է լճից հա զիվ 0,5 կիլո ﬔտր հե ռ, բլրակ-
նե րի ստո րո տմ, բռնմ է 23 դ. 2020 ք.ս. տա րա ծ թյն, որ ից ﬕայն 18 դ. է շի նթ յն նե րով
ծածկ ված: Զար դար ված է ռե նի նե րով և նի ﬕ քա նի կա նո նա վոր փո ղոց ներ, ﬕ նո րա շեն ե կեղե ցի, հինգ խա նթ: Այս տեղ է նաև գյ ղա կան հա սա րա կա կան դա տա րա նը:
Գ յ ղի հին ա ն նը հայտ նի չէ, այժմ յա նը` Ք յո լա նը - ղռան (քյո լա նի նե րի ջար դա տե ղի) ա ռաջա ցել է այն հան գա ման քից, որ լեզ գի ներն այս կող ﬔ րը աս պա տա կե լիս այս տե ղմ կո տո րել են
Քո լա նի կոչ ված թր քե րին, ո րոն ցից ﬕ քա նի հո գի ա զատ վել են և փա խել, Էջ ﬕած նի գա վա ռմ
հիﬓ ել Քո լա նլ գյ ղը:
48
Ք յո լաղ ռա նից մոտ 2 կիլոﬔտր հե ռ դե պի ար ևելք, ﬕ սա րի գա գա թին նկա տե լի է ամ րո ցի
հետ քեր` պարս պի և տ նե րի հիմ քեր, և ﬕ ստո րերկր յա անցք: Այս ամ րո ցի ստո րո տմ, լճի ﬔջ
ցցված քա րա ժայ ռի կրծքին գտնվմ է 19 տո ղից բաղ կա ցած բևե ռա գիր ար ձա նագ րթ յն, որը
պատ մմ է, թե Սար դ րի որ դի Ռ սան տի րել է այս կող ﬔ րին և հար կա տ դարձ րել 23 թա գավոր ներ, շի նել է պա լատ ներ և նո րո գել Տեիշ բա աստ ծ տա ճա րը:
Ք յո լաղ ռա նի բնա կիչ նե րը հա յեր են` 1829 թ. Ա լաշ կեր տի Կոփ, Յոն ճա լ, Շեյխ ա ղբ գյղե րից գաղ թած. ըն դա ﬔ նը 195 տն, 824 ար., 759 իգ., ﬕա սին` 1583 հո գի: Պա րապ մն քը
նյնն է. նեն 1386 դ. 1200 ք.ս. վա րե լա հող և 935 դ. 1080 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Վե րին - Ք յո լաղ ռան կամ Կար ﬕր Խա րա պա. Գտն վմ է Ք յո լաղ ռան գյ ղից 2 կիլոﬔտր
հե ռ, դե պի հա րավ - ար ևելք, ﬕ հին գյ ղա տե ղմ, ր կա ﬕ կի սա վեր ե կե ղե ցի և բա վա կա նաչափ կար ﬕր խաչ քա րեր, ո րոն ցից ﬔ կի վրա ար ձա նա գր ված է ե ղել, ըստ Սմ բատ յա նի. «Իմ որ դի
( Տա ճա տի) հար սա նի քին գոր ծադր վեց ե րեք խալ վար ալ յր, ﬕ խալ վար աղ. հինգ եզ և տաս ոչխար, ե րեք կա րաս գի նի և ﬕ կա րաս օ ղի. Սօ թից ﬕնչև Գա ւա ռայ Գե ղար ք նին ( Նո րա տզն)
հրա ւի ր ած էին հար սա նիք. ով ﬔ զա նից քաջ է, թող այս պէս հար սա նիք ա նի որդ ւոյն. Միր
Ա ﬕրե:
49
Վե րո հիշ յալ ար ձա նագ րթ յ նը ես չկա րո ղա ցա գտնել, իմ տե սած խաչ քա րե րից ա ﬔ նից
շագ րա վը գտնվմ է ե կե ղե ց ﬔջ, ծածկ ված է գե ղե ցիկ քան դակ նե րով և թի կն քին կրմ է
հետև յալ ար ձա նագ րթ յ նը.
Ա ծով ﬔք Դա ւիթ է րէցս և որ դիքս Սոլ թան ղ լի Ե ղի շին թոռն Ղա լա ﬕն որ ենք ծննդս
Սա ր Ա ﬕր ճա նին, որ բա զմ ջա նիւ և հ նա րիւ բե րել սարն դա հա նայ ար ևի սա րին ջրն
Դախձն գթայ շի նոյ շի նեաց բ. ջա ղաց. ե թող հօրն իմ, քերցն ըն դոնց:
50
Մի րիշ խաչ քա րի վրա էլ գրված է.
Ած ո ղոր ﬕ Սլ թան Ղիւ լիին:
Հա վա նա կան է, որ այս գյ ղա տե ղին հին Վա ղա վեր գյ ղը ե ղած լի նի: Բ նա կիչ նե րը 1890
թ. Ք յո լաղ ռա նից գաղ թած հա յեր են, ըն դա ﬔ նը 22 տն, 101 ար., 98 իգ., ﬕա սին` 199 հո գի:
Ներ քին Ա լ ջա լ, հնմ` Ս տո րին Կ թա նոց (630 10’ 20 – 400 9”). Գտն վմ է Ք յո լաղ ռան
գյ ղից 3 կիլոﬔտր դե պի ար ևելք, այն պես որ վե րո հիշ յալ սե պաձև ար ձա նագ րթ յ նը եր բեﬓ
և ս րա ա ն նով է հիշ վմ, թե պետև ա վե լի մոտ է Ք յո լաղ ռա նին: Փոր ված է լճա փին, լճից հա զիվ
ﬔկ կիլոﬔտր հե ռ և բռ նմ է 23 դ., 404 ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից 17 դ., 670 ք. սա ժենն է շինթ յն նե րով ծածկ ված: Գ յ ղի ﬔջ ա ռան ձին շագ րավ բան չկա, ﬕայն նրա ար ևել յան կող մը
փոք րիկ ձո րա կի ﬔջ գտնվմ է Վա նե վա նից վան քը:
51
48
Սմբատյան, Գեղարքնի, եր. 552:
49
Սմբատյան, Գեղարքնի, եր. 553:
50
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 299::
51
Տե՛ս նշանավոր վանքերի նկարագրթյան ﬔջ:
62
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Բ նա կիչ նե րը Ա լաշ կեր տի զա նա զան գյ ղե րից 1830 թ. գաղ թած հա յեր են. ըն դա ﬔ նը 183
տն, 756 ար., 714 իգ. և ﬕա սին` 1470 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 1452 դ., 2050 ք.ս.
վա րե լա հող, 926 դ., 280 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Վե րին Ա լ ջա լ, հնմ` Հոս պակ (63010’50” – 4006’15”). Այս թր քաբ նակ գյ ղը կոչ վմ
է նաև Մոլ լա լ, ո րով հետև գա վա ռմ մոլ լա յթ յան պատ րաստ վող նե րը գա լիս են այս տեղ սո վորե լ: Գ յ ղը տե ղա վոր ված է Գ յմ բետ լե ռան լան ջին, ﬕ ջով անց նմ է ﬕ գե տակ, որ սկիզբ է
առ նմ Գ յո զալ դա րա լե ռից, բռնմ է 16 դ. 1200 ք.ս. տա րա ծթ յն:
Արևմտ յան կող մմ կա ﬕ կի սա վեր ե կե ղե ցի և շր ջը բա վա կա նա չափ խաչ քա րեր և քառանկ յ նի տա պա նա քա րեր, ո րոնց վրա յի տա պա նագ րե րից նշա նա վոր են հետև յալ նե րը, մա նավանդ այս ա ռա ջի նը` ր հայտն ված է գյ ղի հին ա ն նը.
Հան գիստ Միր Ա ղին, իւր կո ղա կից Շա բա յին. հաւրն Բար սեղ քա հա նա յին. եղ բաւրն
Ղա յիբ խա նին, գիւղն Հոս պակ:
Ես Մ րատ կանգ նե ցի սրբ խաչս բա րե խաւս Միր զիս թվ. ՋԹ (1460):
Այս է հան գիստ Հախ նա զա րի որ դի Ա ﬕր խա նին թվ. ՋՂ (1541):
Այս է հան գիստ Մկրտ չին. ո ղոր ﬕ ա սա ցէք թվ. Ռ (1551):
Սրբ խաչս բա րե խաւս Մա րե նին կո ղա կից Փա շա յին թ. ՌՃԽԲ (1693):
Սրբ խաչս բա րե խաւս Պա պի որ դի Փա սա բա յին:
Բ նա կիչ նե րը` շիա թր քեր են` 96 տն են. 482 ար., 356 իգ., ﬕա սին` 838 հո գի: պա րապմն քը նյնն է: Ու նեն 1376 դ. 970 ք.ս. վա րե լա հող և 133 դ. 2070 ք.ս. խո տա տե ղի, 863 դ. 1715
ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Ղը զըլ - վանք (63016’50” – 4007’37”). Թր քաբ նակ ﬕ անն շան գյղ է լե ռան լան ջին, իր
ա ռաջ նե նա լով ﬕ սքան չե լի տե սա րան: Գ յ ղի ծայ րին բարձ րա նմ է Մա քին յաց հռչա կա վոր
վան քը,52 կի սա կոր ծան և անխ նամ: Վան քի մո տից հո սմ է ﬕ հստակ, լեռ նա յին գե տակ, որ
կրմ է գյ ղի ա ն նը և գ նմ թափ վմ Ս ևա նա լի ճը: Բ նա կիչ նե րը, շիա թր քեր, 99 տն են,
387 ար., 346 իգ., ﬕա սին` 733 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է:
Գ յո դակ - բ լաղ (63014’40” – 40010”). Գ յ ղը իր ա ն նը` Կար ճաղբ յր, ստա ցել է այն հան-
գա ման քից, որ սրա մո տից ﬕ սաս տիկ հորդ աղբ յր է բխմ և ﬕ այն 3 մ տա րա ծթ յն անցնե լով թափ վմ է Սևա նա լի ճը: Գյ ղը տե ղա վոր ված է լճից փոքր - ինչ բարձր, ձո րա կի լան ջին,
ո րի ﬕ ջով հո սմ է ﬕ գե տակ: Գ յ ղմ կա ﬕ հին ե կե ղե ցի, եր կ հա սա րակ մա տռ և ﬕ քա նի
հին խաչ քար:
Բ նա կիչ նե րը հա յեր են, 1830 թ. Ա լաշ կեր տի Լա թար, Կոփ և այլ գյ ղե րից գաղ թած. ընդա ﬔ նը 121 տն, 589 ար., 528 իգ., ﬕա սին` 1117 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և
ա նաս նա պա հթ յամբ: Այս և Բա սար գե չա րի հա սա րա կթ յան Վե րին Զա ղա լ, Ներ քին Զա ղալ, Ղան լի - Ալ լահ վեր դի, Կ յար կի բաշ, Ս բա տան, Տ յս կ լ և Գ յո զալ դա րա յի հա սա րա կթ յան
Ղը զըլ - վանք, Չա մր լ և Յար փղ լ գյ ղե րի, ինչ պես և Կիր կոչ ված տե ղի հո ղե րը ﬕա սին են
չափ ված և ց ցա կագր ված. ըն դա ﬔ նը 69 դ. 1344 ք.ս. գյ ղա տե ղի է, 8202 դ. 2120 ք.ս. վա րելա հող, 1427 դ. 1792 ք.ս. խո տա տե ղի, 2149 դ. 1224 ք.ս. ա րո տա տե ղի: 18 դես յա տին 480 ք.ս. էլ
բռնված է ջրով, ո րից 9 դ. 720 ք.ս. ջրանցք նե րի, 6 դ. 1200 ք.ս. գե տա կի և 2 դ. 960 ք.ս. լճի տակ:
Գ յո դակ - բ լաղ գյ ղի հա րա վա յին կող մմ, չորս կիլոﬔտր հե ռ, գտնվմ է ﬕ գյ ղատե ղի, որ տե ղա ցի նե րից կոչ վմ է Կար ﬕր խա րա պա: Այս տեղ ևս կա ﬕ հայ կա կան ա վեր ե կեղե ցի և ﬕ քա նի խաչ քար:
Գ յո դակ - բ լա ղից դե պի ար ևելք, ﬕ ըն դար ձակ դաշ տա վայ րի վրա գտնվմ է ﬕ հին քաղա քի հիﬓ ա պա տեր: Տե ղա ցի նե րը այս տե ղը կո չմ են « Տաշ - ղա փե և ա հա թե ին չ: Այս տեղ
կա ﬕ մա տռ` 2 մ եր կա ր թյան, 1,50 մ բարձ ր թյան, ﬕ ժա մա նակ ﬔծ - ﬔծ սա լա քա րե րով
ծածկ ված: Ս րա ﬔջ, ﬕայն հա րա վա յին կող մմ, կա եր կ խաչ քար, ո րոն ցից ﬔ կի վրա կար-
52
Տե՛ս նշանավոր վանքերի նկարագրթյան ﬔջ:
Դ. Ոստիկանական շրջան. Տեղագրթյն
63
դաց վմ է թվ. ԾԳ (604 թ.), իսկ մյ սի վրա` թվին ՂԹ (650 թ.): Այս մա տ ռից ﬕ նրբանցք տանմ է ﬕ րիշ մա տռ: Նր բան ցքի դ ռը քա րից է, ո րից և ա ռա ջա ցել է այս ա վե րա կի ա ն նը`
Տաշ ղա փ` Քա րա դռն: Այս քա րե դռան բարձ րթ յնն է 1,10 մ, լայ նթ յ նը` 0,36 մ և հաս տթյ նը` 0,18 մ: Մ յս մա տ ռի ար ևել յան կող մը կան ե րեք խաչ քար, առջև նե րմ` ﬕ - ﬕ տա պանա քար: Այս խաչ քա րե րից ﬔ կի վրա գրված է. թվին ՆԽ (991 թ.): Այս մա տ ռը ևս նե ցել է ﬕ
նյն պի սի քա րե դռ, սա կայն այժմ կոտրտ ված, վայր է ըն կած:
Բազ մա թիվ տնե րի և 2 ձի թա հան քի հիﬓ ա պա տեր և քա րա կառ կառ ներ նկա տե լի են այս
այն կող մմ:
Այս տե ղից փոքր - ինչ հե ռ, բարձր բլրի գա գա թին կա ﬕ հի նա վրց ամ րոց, պարս պապատ. արևմտ յան կող ﬕց հո սմ է Յար փզ լ գե տը, հյ սի սա յին կող մը տա րած վմ Ս ևա նա
լի ճը, մյս եր կ կող ﬔ րմ էլ ձգվմ են ձո րակ ներ: Ամ րո ցի ﬔջ կա հայ եր կ կի սա վեր ե կե ղե ցի,
շր ջը գե րեզ մա նա տն:
Յար փզ լ, հնմ` Դաղ ձա նոց (63016’35” – 4009’6”). Մի փոք րիկ գյղ է, այժմ թր քաբ-
նակ: Այս տեղ կա ﬕ ա վեր ե կե ղե ցի, շր ջը խաչ քա րեր` առանց տա պա նա գրե րի: Բ նա կիչ նե րը
շիա թր քեր են 98 տն. 372 ար., 347 իգ., ﬕա սին` 719 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթյամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ս րանց հո ղը հաշ ված է Գ յո դակ - բ լա ղի հա սա րա կթ յան հո ղե րի
հետ:
Չա մր լ (63015’15” – 4006’52”). Մի անն շան, թրքաբ նակ գյղ է, 62 տն բնակ չով, 261
ար., 230 իգ., ﬕա սին` 491 հո գի:
Հորգ լ. Մի անն շան, փոք րիկ գյղ է, Ներ քին Ա լ չա լ ից 5 - 6 կիլոﬔտր դե պի հա րավ:
Այս տեղ կա ﬕ կի սա վեր ե կե ղե ցի և ﬕ մա տռ: Բնա կիչ նե րը քրդեր են, 34 տն, 176 ար., 172 իգ.,
ﬕա սին` 348 հո գի: Պա րա պմ են անաս նա պա հթ յամբ և երկ րա գոր ծթ յամբ:
Կի զիլ - խա րա պա երկ րորդ. Թր քաբ նակ ﬕ անն շան գյղ է, 130 տն բնակ չով, 461 ար.,
456 իգ., ﬕա սին` 917 հո գի:
ԲԱՍԱՐԳԵՉԱՐԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
Չոր րորդ ոս տի կա նա կան շրջա նի կենտ րո նը հա մար վմ է Բա սար գե չար գյ ղը, ո րը հնմ
կոչ վել է Վա սա կա շեն (630 23’ 30” – 40011’ - 15”): Գ յ ղը զգա լի կեր պով ա ռա ջա նմ է և ն ման վմ
քա ղա քի: Տե ղա վոր ված է ﬕ տա փա րա կի վրա, հա մա նն գե տա կի ա փե րին. բռնմ է 41 դ. 880
ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից 41 դ. գրա ված է շի ն թյն նե րով: Կան ﬕ քա նի կա նո նա վոր փո ղոցներ, բա վա կան լավ տներ, մոտ 20 խա նթ ներ և ար հես տա նոց ներ: Գ յ ղի կենտ րո նմ գտնվմ
է հա յոց ե կե ղե ցին, որ նոր են կա ռ ցել, քան դե լով հի նը: Սա բա վա կան գե ղե ցիկ է, սրբա տաշ
քա րից, գմբե թա զարդ:
Հին ե կե ղե ց բե ﬕ առջև ե ղել են գե րեզ մա նա քա րեր` հետև յալ տա պա նա գրե րով.
Աստ հանգ չի մար ﬕն Սար գիս վար դա պե տի թվ. Ռ (1551):
Այս է հան գիստ Յով հան նէս վար դա պե տին ՌԼԲ (1583):
Այս եր կ վար դա պետ նե րին հի շմ է Ա ռա քել Դավ րի ժե ցին, ա սե լով որ սրան ցից Հով հաննե սը Ծա րա երկ րից էր, Թա դեոս ա ռաք յա լի վան քից, Հաղ բա տե ցի Ղ կաս ﬔծ վար դա պե տի
ա շա կեր տը. սրբա սեր գրա սեր, որ շատ գրքեր էր գրել տվել, և ե կե ղե ց սպաս ներ և զար դեր
շի նել տվել. և որ «ՌԼԲ թ ա կա նիս ﬔ րոյ հան գեաւ ի Ք րիս տոս և մար ﬕն նո րա ե դեալ կայ ի յերկիրն Գե ղա մայ ի գիւղն Վա սա կա շէն, հպ դամ բա րա նի վար դա պե տին Սարգ սիե:
53
ԺԳ - ԺԵ դա րե րի թվա կան նե րը կրող բազ մա թիվ խա չե րի ﬔ ծա գյն մա սը ար դեն կոտրատ ված և շի նթ յն նե րի վրա է գոր ծած ված. ﬕ քա նի սը ﬕայն այժմ կանգ նեց րած են ե կե ղե ց
շր ջը: Այս խաչ քա րե րից ﬔ կի վրա փո րագր ված է.
53
Առաքել պատմագիր. ԺԴ, եր. 472, յիշ. Սմբատեանի Գեղարքնիքմ, եր. 603:
64
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Այս է նշան սրբ Ա րար չին. ճրագ հո գոյն քաջ Զաւհ րա պին, կանգ նե ցաւ ձե ռամբ իւր
հաւրն Ո վան նէ սին և իւր ծնո ղին Փա շա խա թ նին. յի շե ցէք ի Ք րիս տոս: Աս տ ած ո ղոր ﬕ
Յով հան նէս ա ղին, Աս տ ած ո ղոր ﬕ Փա շա խա թ նին ՋԵ (1456):
54
Նյն խաչ քա րի աջ կող ﬕն.
Աս տ ած ո ղոր ﬕ քաջ Զաւհ րա պին:
Ձախ կող ﬕն.
Աս տ ծով ﬔք Ով հան նէս և եղ բայրն իմ Դա ւիթ կանգ նե ցաք զխա չերս բա րե խաւս ծնողաց ﬔ րոց. ի թվ. ՌԸ. ՌԺ. (1559. 1561):
Եր ևմ է, որ հար յր տա րց հե տո այս խաչ քա րը վերց րած է իր տե ղից և դր ված ﬕ րիշ
ննջեց յա լի վրա, և ա ռանց ջնջե լ ա ռա ջին տա պա նա գի րը, երկ րոր դը գրված:
Բա սար գե չա րից դե պի ար ևելք, աղբ յ րի «Ակ ներե կոչ ված տե ղմ կա ﬕ գյ ղա տե ղի, ր
նկա տե լի են ﬕ ե կե ղե ց հիﬓ ա պա տեր և ﬕ քա նի խաչ քար, սա կայն ա ռանց գրթ յան: Այս տեղից էլ փոքր - ինչ ար ևելք, Ք ռե րմ նյն պես կա ﬕ գյ ղա տե ղի, ե կե ղե ցով խաչ քա րե րով, բայց
առանց գրթ յան:
Բա սար գե չա րի այժմ յան բնա կիչ նե րը հա յեր են` Տաճ կաս տա նի Դիա դին գա վա ռի Թավ լի,
Աղ բա զար և Սո րան չի գյ ղե րից 1830 թ. գաղ թած: Ըն դա ﬔ նը 330 տն, 1189 ար., 1183 իգ., ﬕասին` 2372 հո գի: Ու նեն պե տա կան տար րա կան դպրոց:
Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ, առևտ րով և ար հես տ նե րով:
Ու նեն 1894 թ. 2150 ք.ս. վա րե լա հող, 435 դ. 860 ք.ս. խո տա տե ղի, 73 դ. 1360 ք.ս. ա րո տա տեղի: 34 դ. 200 ք.ս. տա րա ծթ յն էլ բռնված է ջրով, ո րից 21 դ. 1400 ք.ս. գտնվմ է ճահ ճի, 2 դ.
ջրանցք նե րի և 10 դ. 1200 ք.ս. գե տա կի տակ:
Թ յսք յլ լ. Մի անն շան, փոք րիկ գյղ է, Չախր լ գյ ղից ﬔկ կիլոﬔտր դե պի հյ սիս:
Գ յ ղմ կա ﬕ հին ե կե ղե ցի, ո րի շր ջը կան ԺԵ - ԺԷ դա րե րի տա պա նա քա րեր: Բ նա կիչ նե րը
հա յեր են, Մ շո Գան ձա սար գյ ղից, 57 տն. 224 ար., 216 իգ., ﬕ ա սին` 440 հո գի: Պա րապ մն քը
նյնն է:
Զա ղա լ (63017’20” – 40011’12”). Տե ղա վոր ված է Ս ևա նա լճի հա րա վարևմտ յան ա փին,
հար թթ յան վրա: Մի քիչ հե ռ ձգվմ է բլրակ նե րի ﬕ շարք, ամ բող ջո վին պա տած քա րա ժայռե րով: Գ յ ղը իր այժմ յան ա ն նը ստա ցել է այն զա ղա նե րից` քա րայ րե րից, որ գտնվմ են թե
վե րո հիշ յալ ժայ ռե րի և թե հար թթ յան վրա: Այս տեղ է գտնվմ Սար դ րի ար քա յի գրած սեպաձև ար ձա նագ րթ յ նը:
55
Բա ցի կռա պաշ տա կան դամ բան նե րից, ո րոն ցով շատ հա րստ է Զա ղա լն, այս տեղ կա
նաև քրիս տո նեա կան ըն դար ձակ գե րեզ մա նա տն և ﬕ եկե ղե ց հիﬓ ա պա տեր:
Խաչ քա րե րից ﬔ կի վրա կար դաց վմ է.
Սրբ խաչս բա րե խաւս Միր զա հիր կո ղա կից...որ դի տէր Աւ... Միր զա կազ մող. թվին
ՌՀԷ (1628):
Գ յ ղը զրկ է կա նո նա վոր փո ղոց նե րից և լավ տնե րից: Գ յ ղի ﬕ ջով անց նմ է
Նոր - Բա յա զե տից դե պի Բա սար գե չար տա նող ճա նա պար հը, որ այս մա սմ շատ քար քա րոտ է:
Գ յ ղից մոտ կես կի լո ﬔտր հե ռ գտնվմ է ﬕ հի նա վրց, հրա շա լի աղբ յր, սա կայն
գյ ղա ցի նե րը շատ չեն օգտ վմ, չﬕա բա նե լով բե րե լ գյղ, և խ մմ են լճի ջ րը, որ թե պետ
մա քր է, սա կայն ձկի համ նի:
Բ նա կիչ նե րը Ա լաշ կեր տի Լա թար և այլ գյ ղե րից են, բա րո յա պես շատ ըն կած: Ա ռանց
ա մա չե լ տղա մար դիկ և կա նայք ﬕմ յան ցից 3 - 4 մ հե ռա վո րթ յամբ լճմ լո ղա նմ են: Ըն դաﬔ նը 131 տն են, 488 ար., 496 իգ., ﬕա սին` 984 հո գի: Պա րա պմ են գլխա վո րա պես ձկնոր-
54
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 365:
55
Տե՛ս պատմական տեսթյան ﬔջ:
Դ. Ոստիկանական շրջան. Տեղագրթյն
65
սթ յամբ, երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ս րանց հո ղե րը Գ յո դակ - բ լա ղի հո ղե րի
հետ է ց ցա կագր ված:
Զա ղա լ ից դե պի ար ևե լա հա րավ, մոտ երեք կիլոﬔտր հե ռ կա ﬕ գյ ղա տե ղի ե րեք կողﬕց բլրակ նե րով պա տած: Եր կ հայ կա կան ե կե ղե ցի նե րի հիﬓ ա պա տեր և ﬕ քա նի խաչ քա րեր
դեռևս ﬓմ են: Մի տա պա նա քա րի վրա էլ քան դակ ված է ﬕ թա գա կիր մարդ` շր ջը գրված.
Այս է հան գիստ:
Ղըրխ - բ լաղ, հնմ` Վար դա շեն կամ Վար դա նա բակ56 (63023’30”–4009’32”). Այժմ յան
ա ն նը` « Ղըրխ - բ լաղե, որ նշա նա կմ է քա ռա սն աղբ յր, ա ռա ջա ցել է այն հան գա ման քից,
որ գյ ղմ բխմ են բազ մա թիվ աղբ յր ներ, ո րոնք սառ նո րակ են և գե ղա տե սիլ: Գ յ ղը տե ղավոր ված է ﬕ քար քա րոտ բլրի ստո րո տմ, ﬕայն առջ ևմ տա րած վմ է ﬕ ըն դար ձակ, գե ղեցիկ դաշ տա վայր, ո րի ﬕ ջով ծա վալ վմ է աղ բյր նե րից գո յա ցած գե տա կը: Բռ նմ է 22 դ. 90
ք.ս. տա րա ծթ յն, գրե թե ամ բող ջո վին պա տած շի նթ յն նե րով: Գ յ ղմ կա ﬕ ե կե ղե ցի ս.
Մես րով բի ան նով. նկա տե լի են հին ե կե ղե ց, տնե րի հետ քեր: Բ նա կիչ նե րը հա յեր են, Հին Բա յա զե տի Ղա րա քանդ գյ ղից 1830 թ. գաղ թած, ըն դա ﬔ նը 130 տն. 627 ար., 578 իգ., ﬕա սին`
1205 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ. նաև հա վա բ ծթ յամբ:
Ու նեն 1232 դ. 2030 ք.ս. վա րե լա հող, 344 դ. 1440 ք.ս. ա րո տ ա տե ղի, 5 դ. 40 ք.ս. էլ բռնված է ջրով,
որից 3դ. 20 ք.ս. լճի, 1 դես. ջրանցք նե րի և 1 դ. 20 ք.ս. գե տա կի տակ:
Ղըրխ - բ լաղ գյ ղից հա զիվ երկ կիլոﬔտր հե ռ, բլրակ նե րի գո գա վո ր թյան ﬔջ կա
ﬕ գյ ղա տե ղի, ր դեռևս ﬓմ են ﬕ ա վեր, փոք րիկ ե կե ղե ցի, բա վա կա նա չափ կար ﬕր, ﬔծ
խաչ քա րեր, քա ռանկ յ նի տա պա նա քա րեր և ﬕ մոխ րա կյտ: Գ յ ղմ կա ե րեք աղբ յր, ո րոնցից ﬔ կը խո ղո վակ նե րով բեր ված է հեռ վից: Ու շա գրավ է, որ դաշ տե րմ փոք րիկ ավա զան ներ
են շին ված ե ղել, ր հա վաք վել է այս աղբ յր նե րի և անձր ևի ջ րը` ար տե րը ջրե լ հա մար գործադ րե լ:
Խաչ քա րե րի տա պա նագ րե րից շագ րավ են.
ՉԽԶ թ ին (1297) Խ նա Այ. իշխ նին Գ րի գո րոյ ես Տա շ րա կա որ դի բա զմ ճա հի տր
կանգ նե ցի զխաչս ինձ և ա մս նն ի մոյ Թա մա թոյ ի փրկ թեան հո գոց ﬔ րոց զի էաք անզա ւակ. որք եր կիր պա գէք յա ղաւթս յի շե ցէք:
57
Մի րիշ խաչ քա րի վրա.
Թ վին ՋՂԲ (1543) Կա մաւքն Այ ﬔք որ դիքս Ոս կա նայ Տր Գ րի գորս Սլ թանս Ա ղէս
կանգ նե ցաք սբ խաչս տր Վար դա նի սին իւր կո ղա կից Ա րէ վին. Ած ո ղոր ﬕ ա մէն:
Մի րիշ խաչ քա րի վրա.
Ես Սար գիս է րէց կանգ նե ցի զխաչս հոգ ւոյ իմ և կո ղակ ցին ի մոյ Մէ լիք Խա թ նին: Դ.
որ դիքն իմ փո խե ցան ի Քս. Ա ւե տա րա նի հրա մանք է. ա մէն ցա ւէ փա խացկ պի տի. մա հոﬖ
տե սանք փա խաց ապ րէց. ﬓածն ﬔ ռաւ: Աս բաւ է ի մաստ նոց. ի թ ին Հա յոց ՌԱ (1552):
58
Մի տա պա նա քա րի վրա.
Ես Ղա մարս հան գ ցի տա պանս կե նա յայք ցին ի մոյ Պ րա տի րին հայր իւր Քի րի գո րին.
թվ. ՌԾԵ (1606):
Մի րիշ գե րեզ մա նա քա րի ﬔջ տե ղմ քան դակ ված է ﬕ քա հա նա յա կան գա վա զան և գրված է.
Այս է հան գիստ տր. Սա հա կին. թվ. ՌՃԿԲ (1713):
Նոր Ղըրխ - բ լա ղի և այս գյ ղա տե ղի ﬕջև գտնվմ է րիշ գյ ղա տե ղի ևս, Աղբ րի Խարա պա ա ն նով, ր նյն պես կա ﬕ ա վեր ե կե ղե ցի և ﬕ քա նի խաչ քար, ո րոն ցից եր կ սի վրա
կան հետև յալ տա պա նագ րե րը.
56
Ըստ Ստ. Օրբելյանի:
57
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 355:
58
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 358:
66
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Կա մաւքն Այ ես Ա ղա բէկ կանգ նե ցի զխաչս. թվ. Ջ (1451).
Ես սար կա ւագ Դա ւիթս Ա ղա ջան որդ դեղս կանգ նե ցի խչս հո գոյ ի մոյ:
Կը զըլ - Բ լաղ կամ Չա խը լ (630 21’ 30”–400 10’ 7”). Փռ ված է գե ղե ցիկ հար թ թյան վրա
և բռ նմ է 14 դ. 1392 ք.ս. տա րա ծթ յն: Գ յ ղը իր առա ջին ա ննն ստ ա ցել է այն հան գա մանքից, որ նի ﬕ հորդ և հս տակ աղբ յր: Սա անց նմ է ﬕ կի սա վեր, Բեթ ղե հեմ ա ն նով ե կե ղեց ա վա զա նի տա կով, այն պես որ ժա մա նա կին մկր տթ յ նը հենց այս ջրի ﬔջ է կա տար վել: Մի
քիչ անց նե լով` այս աղբ յ րը դար ձ նմ է ջրա ղաց ներ: Բնա կիչ նե րը շիա թր քեր են, 192 տն,
685 ար., 664 իգ., ﬕ ա սին` 1349 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 174 դ. 1684 ք.ս. վա րե լահող, 717 դ. 2136 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Ք յար քի - բաշ (63020’20”–40011’40”): Մի փոք րիկ, անն շան գյղ է, Գիլ լի լճա կի մոտ, բնա-
կիչ նե րը շիա թր քեր են, 36 տն, 167 ար., 139 իգ., ﬕա սին` 306 հո գի: Պա րա պ մն քը նյնն է:
Կան լի - Ալ լահ վեր դի. Գտն վմ է Ս ևա նա լճի արևմտ յան կող մը և տե ղա վոր ված է ﬕ ա նանն սա րի լան ջին: Այս տեղ կա ﬕ ա վեր ե կե ղե ցի և ﬕ ըն դար ձակ գե րեզ մա նա տն, ր դեռևս
ﬓմ են ﬕ քա նի խաչ քա րեր և բա վա կա նա չափ քա ռան կ յ նի և օ րո րո ցաձև գե րեզ մա նա քա րեր:
Տա պա նագ րե րից կար դաց վմ են հե տևյալ նե րը.
Մի օո րոր ցաձև գե րեզ մա նի վրա.
Թ վին ՋՂԹ (1550). Այս է հան գիստ մէ լիք Թո նին, որ է որ դի Ա...սքին որ ՂԱ հա սա կի
փո խե ցաւ ի Քս:
Մի խաչ քա րի վրա.
Սբ խաչս բա րե խաւս Սմ բաթ... որ դի է վա լին. թվին ՌՃԽ (1691):
Այս է հան գիստ Շա հ ﬕն կո ղա կից Մկրտ չին, թվին ՌՃԽԵ (1696)
Մի րիշ գե րեզ մա նա քա րի վրա.
Այս է հան գիստ Ա տի սին որ Է տա րի ա ռաջ նորդ է կա ցեալ գե ղոյս:
Գ յ ղի այժմ յան բնա կիչ նե րը շիա թր քեր են. 64 տն, 226 ար., 219 իգ., ﬕա սին` 445 հոգի: Պա րապ մն քը նյնն է:
Սբ բո տան (63020’50” – 4007’2”). Մի անն շան գյղ է, թրքաբ նակ, 58 տն, 193 ար., 175
իգ. և ﬕա սին` 368 հո գի, պա րապ մնքն էլ նյնն է: Հո ղերն ա ռանձ նա պես չափ ված չեն, այլ
հաշ ված են Գ յո դակ - բ լա ղի հո ղե րի հետ:
Քեֆ լ. Բլ րակ նե րի ﬕ եր կար շղթա ձգվմ է Ղըռ բ լա ղից դե պի ար ևե լա հա րավ և գ նմ
հաս նմ է Ա լա - գյոլ լար լճին: Այս բլրակ նե րը Տաշ քենդ գյ ղի մո տեր քմ ﬕ կի սաշր ջան կազ ﬔլով` առ նմ են Զո դի քա մ ա ռա ջը. հենց այս տեղ հիﬓ ված է Քեֆ լ գյ ղը: Առջ ևմ տա րած վմ
է ﬕ ըն դար ձակ դաշ տա վայր, ո րի ﬕ ջով հո սմ է ﬕ վտակ, որ ձﬔ ռը կտրվմ է. գյ ղա ցի նե րը
ստիպ ված են լի նմ ձյ նը հա լել և գոր ծա ծել: Գ յ ղը իր ա ն նը ստա ցել է այն հան գա ման քից,
որ գե ղե ցիկ դիրք և տե սա րան նե նա լով` քեֆ ա նե լ տեղ է ե ղել: Բ նա կիչ նե րը շիա - քրդեր են.
27 տն, 96 ար., 82 իգ., ﬕա սին 178 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է:
Տաշ քենտ (63027’23” – 4007’26”). Տե ղա վոր ված է ﬕ քար քա րոտ բլրի գա գա թին, ո րի առջ-
ևից հո սմ է ﬕ գե տակ: Բլ րի գա գա թին նկա տե լի են ﬕ ամ րո ցի հետ քեր, իսկ ստո րո տմ կան
15 - 20 բնա կան և ար հես տա կան քա րայ րեր, ո րոն ցից ﬕնն այն քան ﬔծ է, որ իբրև ձի թա հանք է
ծա ռա յել, ինչ պես եր ևմ է ﬕնչև այժմ էլ նրա ﬔջ ﬓա ցած ձի թա հան քի ա հա գին քա րից: Մ յս
քա րայ րե րը հա վա նա կա նո րեն բնա կա րան են ե ղել, ո րով հետև նրանց ﬔջ կան թո նիր ներ:
Հ նմ այս գյ ղը կոչ վել է Բր դի - այրք, և այ տեղ դեռևս ﬓմ են եր կ հայ կա կան ե կե ղե ցի-
ներ: Ս րան ցից ﬔ կը, որ փոքր է և նե ցել է գա վիթ, գտնվմ է գյ ղի ﬔջ. սա գա շեն է, սև, տաշած, մա սամբ և ան տաշ քա րով շին ված: Անս յն է, ան խո րան և ﬕակ դռան կա մա րա կալ քա րի
վրա եր կա թագ րով ար ձա նագր ված է.
Կա մաւն Աս տ ծոյ, յշխար հա կա լ թեան Ա բա ղայ խա նին և յիշ խա ն թեան ﬔ ծին Հա-
Դ. Ոստիկանական շրջան. Տեղագրթյն
67
սա նայ` ﬔք որ դիք հայր Ա նա նիայ` ա նար ժան քա հա նայ Ստե փան նոս և ե րեք եղ բարք ﬔր
Ջ նիաթ, Սա սն և Վահ րամ շի նե ցաք զե կե ղե ցիս սրբ Աս տ ած ած նայ և զ ժա մա տնս ի
հա լալ ար դեանց, ի փրկ թիւն հոգ ւոց ﬔ րոց. և ի վա յե լﬓ զա ւա կաց ﬔ րոց: Ա ղա չեմ, ժառան գա ւորք, և ս պա սա ւորք ե կե ղեց ւոյս յի շե ցէք ի սրբ ա ղաւթս ձեր:
59
Նյն դռան աջ կող ﬕն.
Յա նն Աս տ ծոյ ես Մամ քան Գ րի գո րոյ` զ Ձո րի ջա ղացն, զ Ճա լի հողն, Ս տե փան նո սի
ջրա ղա ցադ րան խո տա տեղն, սրբ Աս տ ա ծած նիս տ աք. Ս տե փան նոս սահ մա նեաց ճրագա լ ցի յայտ ն թեան Գ. ժաﬓ պա րոն Հա սա նայ, որ խա փա նէ դա տի ի Տեառ նէ:
60
Այս ե կե ղե ց առջև կանգ նած է ﬕ խաչ քար, ո րի վրա գրված է.
Թվ. ՆՂԵ (1046) Ես Գ րի գորս Քա րա ﬕ61 որ դի կանգ նե ցի զխաչս:
Ե կե ղե ց աջ կող մմ, փոքր - ինչ հե ռ, ﬕմ յանց կից կանգ նած են ﬕ ﬔծ և եր կ փոքր սև
խաչ քար, ﬔ ծի վրա գրված է.
Սբ խչս բա րե խաւս Ա տի պէ կին. Ա նա նիայ կազ մող խա չիս. թվ. ՌՂԸ (1649):
Այս խաչ քա րի հետ ևմ.
Կմւն Այ ես Պա լիս կանգ նե ցի խա չերս յի շա տակ հաւրն իմ Գո կին որ դոյն Ա տի պէ կին.
թվին ՌՂԸ (1649):
Ձախ կող ﬕ փոքր խա չի վրա.
Սբ խաչս բա րե խաւս Գո կին. թվին ՌՂԸ(1649):
Նյն խա չի հետ ևմ.
Սբ խչս բա րե խօս հօրն ի մոյ Պա լին եւ մաւրն ի մոյ Հ ռմ սի նին յի շե ցէք ի Քս. ի թվին
Հա յոց ՌՃԺԵ (1666).
Ե կե ղե ց աջ կող ﬕ պա տին կից կանգ նած է 2 ﬔտ րա նոց ﬕ սև խաչ քար, ո րի վրա գրված է.
Ած ո ղոր ﬕ պր Ղա սմ ճա նին. ՌԺԶ թվ. (1567):
Ս րա մոտ կա ﬕ փոքր խաչ քար.
Ած ո ղոր ﬕ պր Խան պէ կին ա մէն թվ. ՌԾԶ (1607):
Այս եր կ խաչ քա րի հետ ևմ կա ﬕ օ րո րո ցաձև խաչ քար, ո րի ար ևել յան ճա կա տ ին քանդակ ված է ﬕ ար ծիվ` ճան կե րի ﬔջ ﬕ գառ բռնած: Տա պա նա քա րի հյ սի սա յին ե րե սին քանդակ ված է ﬕ զին ված մարդ` ձի մոտ կանգ նած. ﬕ մարդ էլ գի ն գա վը ձե ռին, ﬕ քիչ հե ռ`
թռչն ներ և եղ ջե ր ներ: Հա րա վա յին ե րե սին` ﬕ խաչ, ﬕ մարդ, թառ ա ծե լիս, մոտն էլ հաց և ﬕ
րիշ մարդ` ձե ռին գավ բռնած: Վեր ևմ գրված է.
Այս է հան գիստ Գ լա պին թվ. Ռ (1551).
Ե կե ղե ց առջև կանգ նած ﬕ րիշ խաչ քա րի վրա կար դաց վմ է.
Ած ո ղոր ﬕ Մա ղա քին: Ավ. ես Ա ﬕր պարս կանգ նե ցաք խչերս բա րե խաւս եղ բարցն ի մոց
Մա ղա քին Ան տի պա րին:
Մի րիշ խաչ քա րի վրա.
Ավ ես Տէր Զա գա րէս կանկ նե ցի զխաչս բա րէ խաւս հաւրն Տր Մէլքյ սէթ քհնին եւ մաւր
իմ Շահ նա պին եւ որ դոցս:
Մի րիշ, օ րո րո ցաձև տա պա նա քա րի վրա գրված է.
Այս է հան գիստ Ա ւա քին, որ է որ դի Բար սեղ քհնին:
Մ յս ե կե ղե ցին գտնվմ է գյ ղի ար ևել յան ծայ րմ: Սա ևս սա գա շեն է, սև քա րով շին-
59
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 317:
60
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 317 - 318::
61
Քարամ կամ առավելապես Քերիմ աննը Սենեքերիմ անվան կրճատﬓ է, որ այժմ էլ շատ գործածական է:
68
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
ված, անս յն և ան խո րան, ﬕայն հյ սի սա յին պա տի ﬔջ բաց վմ է ﬕ դռ, որ տա րել է դրսմ
շին ված և այժմ կոր ծան ված խո րա նը: Ու նի ﬕայն ﬕ դռ, ո րի կա մա րա կապ քա րի վրա ար ձանագր ված է.
Կա մաւն Աս տ ծոյ ի հայ րա պե տ թեան տէր Գ րի գո րոյ, յիշ խա ն թեանս Հա սա ն այ և
Մամ քա նայ և Գ րի գո րոյ և Աս փէին ﬔք ﬕա բան եղ բարքս Ու հան, Սար գիս և Ո հա նէս և ա մսինք ﬔր շի նե ցաք զկա թ ղի կէս ի փրկ թիւն հոգ ւոց ﬔ րոց:
62
Նյն ե կե ղե ց պա տի ﬔջ ամ րաց րած է ﬕ խաչ քար` հետև յալ ար ձա նագ ր թյամբ.
Թվ. ՆԿ (1011) Ես Յո հան նէս կանգ նե ցի զխաչս:
Մի ըն դար ձակ գե րեզ մա նա տն ըն կած է գյ ղից դրս. խաչ քա րե րի ﬔ ծա գյն մա սը
կոտր ված է. տա պա նա քա րե րը տար ված են շի նթ յն նե րի վրա գոր ծադ րե լ: Այժմ յան գյ ղի
տնե րի ﬔ ծա գյն մա սը կի սա գետ նա փոր գլխատ ներ են, նոր - նոր շին վմ են կա նո նա վոր սենյակ ներ, և գ յ ղը բլրի գա գա թից իջ նմ է դե պի ստո րո տը, հարթ, գե ղե ցիկ տե ղը: Բ նա կիչ նե րը
շիա թր քեր են Ղա զա խի Ա լի - բակ լի և Գը զըլ Հա ճը լը գյ ղե րից գաղ թած: Ըն դա ﬔ նը 221 տն
են, 426 ար., 370 իգ., ﬕա սին` 796 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթյամբ: Ս րանց նե ցած հո ղը ց ցա կագր ված է Հ սե յին - ղ լի ա ղա լ ի հո ղե րի հետ: Հո ղը սևահող լի նե լով, անձ րևա յին տա րի նե րին հա ցա հա տիկ նե րի ցո ղ նը սաս տիկ բարձ րա նմ է` ի ﬖաս
հա ս կի, իսկ ե րաշտ ժա մա նակ այր վմ: Սաս տիկ քա ﬕ փչե լ պատ ճա ռով ցր տը շատ ան գամ
տա նմ է բեր քը, կար կ տը խփմ, մ կը կտրմ, այն պես, որ գյ ղա ցի նե րի դրթ յ նը այն քան
էլ նա խան ձե լի չէ: Այս տե ղի կա նայք շատ լավ գոր գեր կար պետ ներ են գոր ծմ:
Շոր ջա լ կամ Նոր - Քե թի (63030’25” – 4006’47”). Թր քաբ նակ ﬕ անն շան գյղ է, ր
նյն պես կա ﬕ ա վեր ե կե ղե ցի, ո րի խո րա նի մոտ ﬕ խաչ քա րի վրա գրված է.
Սրբ նշանս Շա հմ ա ղին է:
Մի րիշ խաչ քա րի վրա էլ`
Սրբ խաչս բա րե խաւս Մա թո սին և կո ղակ ցին:
Դր սմ ﬕ խաչ քա րի վրա.
Այս է հան գիստ Փի րի ﬕն:
Շոր ջա լ գյ ղի ﬕ ջով անց նմ է Գիլ լի գե տը: Բ նա կիչ նե րը թր քեր են 86 տն. 372 ար.,
349 իգ., ﬕա սին` 721 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է. սրանց հո ղերն էլ հաշ ված են Հ սե յին - ղլի - ա ղա լ ի հո ղե րի հետ:
Սա րի - Յա ղր (63028’15”–40010’2”). Տե ղա վոր ված է ﬕ բլրի լան ջին, առ ջ ևից, ձո րի ﬕ ջով
հո սմ է ﬕ գե տակ, որ սկիզբ է առ նմ Քե թի սա րից և անց նե լով Կա յա - Բա շի գյ ղի առջ ևով`
թափ վմ Մազ րա գե տի ﬔջ:
Գ յ ղը շադ րթ յան ար ժա նի ո չինչ չ նի:
Բ նա կիչ նե րը շիա թր քեր են. 84 տն, 315 ար., 270 իգ., ըն դա ﬔ նը` 585 հո գի: Պա րապմն քը նյն է:
Չա խըր լ կամ Ղը զըլ - բ լաղ (63021’30”–40010’7”). Վեր ջին ա ն նը` Ղը զըլ - բ լաղ (ոս կի
աղբ յր) գյղն ստա ցել է այն սառ նո րակ աղբ յ րից, որ բխե լով Բեդ ղե հեմ կոչ ված այժմ կի սավեր ե կե ղե ց մո տից` անց նմ է նրա ա վա զա նի տակ ով, այն պես որ մկրտթ յ նը հենց այդ ջրի
ﬔջ են կա տա րել: Աղբ յ րը շատ հորդ է և ﬕ քա նի ջրա ղաց ներ է դարձ նմ: Գ յ ղը բռնմ է 14
դ. 1392 ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից 12 դ. 720 ք.ս. գտնվմ է շի նթ յն նե րի տակ: Բ նա կիչ նե րը
շիա թր քեր են. 192 տն. 685 ար., 664 իգ և ﬕա սին` 1349 հո գի: Պա րապ մն քը երկ րա գործթ յնն անաս նա պա հթ յնն է: Ու նեն 1741 դ. 1684 ք.ս. վա րե լա հող և 717 դ. 2136 ք.ս. ա րոտա տե ղի:
62
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 315:
Դ. Ոստիկանական շրջան. Տեղագրթյն
69
Կա յա - պա շի (62014’35” – 40035’10”). Հ րա շա լի դաշ տա վայ րի վրա բարձ րա նմ է ﬕ ըն-
դար ձակ քա րա ժայռ, ո րի հարթ գա գա թին զե տեղ ված է Կա յա - պա շի գյ ղը: Դաշ տի ﬕ ջով, գյղի առջ ևից ո լո րապ տյտ հո սմ է Քե թի գե տը, որ այս գյ ղին ևս ջր է մա տա կա րա րմ, ո րովհետև գյ ղմ ոչ ﬕ աղբ յր չկա:
Գ յ ղի տնե րը կի սա գետ նա փոր են և ﬕայն այժմ շի նմ են կա նո նա վոր սեն յակ ներ: Բ նակիչ նե րը շիա այ րﬓ եր են, Փամ բա կի Հալ լա վար գյ ղից գաղ թած: Ըն դա ﬔ նը 38 տն են, 109
ար., 110 իգ., ﬕա սին` 219 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է:
Հ սեին - ղ լի - Ա ղա լ (63029’10” – 40011’5”). Զե տեղ ված է ﬕ դաշ տա վայ րի վրա, ո րի
ﬕ ջով հո սմ են Քե թի և Ղա րա ղոյ լի գե տակ նե րը: Մի հայ կա կան ե կե ղե ց հիﬓ ա պա տեր և ﬕ
քա նի խաչ քա րեր, ո րոնց ﬔ ծա գյն մա սը կտրտված է, ցյց են տա լիս, որ հնմ հա յոց գյղ է
ե ղել, թե պետև ա ն նը հայտ նի չէ:
Այժմ յան բնա կիչ նե րը շիա թր քեր են` 105 տն, 408 ար., 370 իգ. և ﬕա սին` 778 հո գի:
Պա րապ մն քը նյնն է:
Կո շա - բ լաղ (63027’20” – 40010”). Մի փոք րիկ, անն շան գյղ է, որն իր ա ննն ստա ցել է
եր կ (ղո շա) աղբ յ րի մոտ լի նե լ պատ ճա ռով: Բռ նմ է 4 դ. 1920 ք.ս. տա րա ծթ յն: Բ նա կիչնե րը շիա քրդեր են, 26 տն, 130 ար., 132 իգ. և ﬕա սին` 262 հո գի: Պա րա պմ են ա նաս նա պահթ յամբ և երկ րա գոր ծթ յամբ: Ու նեին 731 դ. 1632 ք.ս. 5 դ. 672 ք.ս. խո տա տե ղի և 68 դ. 880
ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Մեծ Ղա րա ղո յըն լ (63031’25” – 4009’24”). Թր քաբ նակ ﬕ անն շան գյղ է, ո րի ﬔջ կա ﬕ
ա վեր ե կե ղե ցի, իսկ մո տի բլրի վրա ﬕ գե րեզ մա նա տն, ր կան ﬕ քա նի խաչ քա րեր հետև յալ
տա պա նագ րե րով.
Այս է հան գիստ Խ դա նի որ դի պա րոն Ի ւա նին. թվ. ՌՃԻԷ (1678)
Շ նոր հիւն Աս տ ծոյ ես տէր Մով սէս. բէյ և ա ղա գիւ ղիս. ﬕա բան կանգ նե ցի սրբ խաչս
բա րե խաւս տէր Սա հա կին, հաւրն իւ րոյ Միր Հաւ րա յին, թոռն Իս րա յէ լին. յի շե ցէք ի Ք րիս տոս:
Միև նյն խա չի արևմտ յան ե րե սին.
Սրբ խաչս բա րե խաւս Սա հակ կազ մո ղին. թվին ՌՃԽԷ (1698):
Այժմ յան բնա կիչ նե րը թր քեր են. 71 տն, 248 ար., 258 իգ., ﬕա սին` 506 հո գի: Պա րապմն քը նյնն է:
Ղա րա ղո յըն լ Փոքր. (63030’15” – 4009’10”). Մի փոք րիկ անն շան գյղ է, 28 տն թրք
բնակ չով, 140 ար., 113 իգ. և ﬕա սին` 253 հո գի:
ՄԱԶՐԱՅԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
եծ - Մազ րա (63025’45” – 40013’10”). Տե ղա վոր ված է գե ղե ցիկ հար թ թյան վրա,
հա մա նն գե տի ա փին: Բռ նմ է 15 դ. 864 ք.ս. տա րա ծ թյն: Այժմ հա մա նն
Մ
րը շատ հա սա րակ են:
Հ նմ Մազ րան ե ղել է ﬔ լի քա նիստ, այս տեղ 1601 թ. ﬔ լիք Շահ նա զա րը հյ րըն կա լել է
Շահ - Ա բա սին, և ն րա նից ﬔ լի քթ յան պաշ տո նի ﬔջ վե րա հաս տատ վել:
Նախ կին շի նթ յն նե րից ﬓա ցել են մա տ ռի և ﬕ ե կե ղե ց հիﬓ ա պա տեր, հար յ րից
ա վե լի խա չար ձան ներ` մա սամբ ցրված, մա սամբ էլ խմբված ﬕ ըն դար ձակ գե րեզ մա նա տան ﬔջ:
Գ յ ղի ար ևել յան ծայ րմ, ր եր բեﬓ բարձ րա ցել է ﬕ փոք րիկ մա տռ, դեռևս կան գն
է ﬕ հա զա րամ յա սև խաչ քար` 3 մ բարձթյան և 1,25 մ լայնթյան, կրե լով հետև յալ ար ձա նագրթ յ նը.
ՅԼ (881) թ ա կա ն թեանս տանս Հա յոց ես Գ րի գոր Ա ﬕր Ներ սեհ և տանս Սիւ նեաց
և Ա ղ ա նից իշ խան կանգ նե ցի սրբ Ն շանս աւգ նա կա ն թիւն հա ւա տա ցե լոց, որք երկր պագէք սրբ խա չին Ք րիս տո սի զիս յա ղաւթս յի շե ցէք:
Այս խաչ քա րի մոտ կա ﬕ րիշ, հա սա րակ խաչ քար` վայր ըն կած, ո րի ﬔջ քին գրված է.
Ես Ա ﬕր դատս կանգ նե ցի տա պանս հաւր ի մոյ Գօր գայ, մաւր ի մոյ Մամ շա հի: Ով կար դէք յաղաւթս յի շե ցէք:
Ե կե ղե ցին գտնվմ է գյ ղի հա րա վա յին կող մմ, այժմ կի սա վեր` իբր հար դա նոց է ծա ռայմ: Այն տեղ ﬓմ են ﬕայն հետև յալ եր կ ար ձա նագ ր թյն նե րը.
Արևմտ յան պա տի ﬔջ ամ րաց րած ﬕ խաչ քա րի վրա.
հա մայն քի կենտ րո նա կան գյղն է. կան ﬕ եր կ կա նո նա վոր տն, ﬓա ցած նե-
63
Որ դիք Փիր համ զին կանգ նե ցաք խա չերս բա րե խաւս ծնո ղաց ﬔ րոց. Աս տ ծով. եղբարքս Սա տիս, Ե ղի շայ քա հա նայս, Կոս տանդ, Ա ղա բէկ. թվ ՋՁԸ (1539):
Հա րա վա յին պա տի ﬔջ ներ քստ ամ րաց րած ﬕ խաչ քա րի վրա.
Կա մաւն Աս տ ծոյ ես Միր զա ճան կանգ նե ցի սրբ խաչս բա րեխւս Տէ ր նի քա հա նային, որ էր սա տէր տանս Գե ղա մայ:
Այս ե կե ղե ց մոտ կան ﬕ քա նի խաչ քա րեր, ո րոն ցից ﬔ կի վրա կար դաց վմ է.
Կանգ նե ցաւ սրբ խաչս բա րե խոս ﬔծ իշ խան Մէ լիք - Բէ գին. հա րա զա տի հան գ ցեալ
Հախ նա զա րին. յա ﬕ նե ղ թեան Շահ թահ մա զին: Սա փո խե ցաւ առ Ք րիս տոս ար հի ե պիս կոպոս Տէր - Մէ լիք սէ թին ձե ռամբ:
Գե րեզ մա նա տ նը տա րած վմ է գյ ղի հյ սիս - արևմտ յան կող մը: Տա պա նա քար ե րը ﬔծ
մա սամբ խաչ քա րեր են, կանգ նեց րած քա ռանկ յ նի ﬔծ քա րե րի արևմտ յան կող մը: Տա պա նագրե րից շագ րավ են այս տե ղի ﬔ լի քա կան տան ան դաﬓ ե րի նը.
Մի ﬔծ, գե ղե ցիկ խաչ քա րի վրա.
63
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 334:
Соседние файлы в предмете Этнография Армян