Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Տղաբերք և կննք
111
Մկր տթ յան ա ռա վո տը ծննդկա նը կե սից վայր լվաց վմ է, սրբվմ, տատ մայ րը լո ղաց նմ է
ե րե խա յին և ա պա ﬕ գլխ շա քար կամ ﬕ ե փած հավ տա նմ քա վո րին հրա վի րմ նրան
ե կե ղե ցի` մկրտե լ ե րե խա յին:
Այս գա վա ռմ ևս քա վո րը տոհ մա կան է լի նմ, ո րին փո խմ են ﬕ ﬕ այն այն դեպ քմ,
երբ «նրա ձեռ քը տան վրա չի գա լիս», այ սինքն երբ նրա մկրտած ե րե խա նե րը չեն ապ րմ և կամ
սա նա մայ րը շա ր նակ աղ ջիկ ներ է ծնմ:
Քա վո րը ﬔծ հար գանք է վա յե լմ, սա նա մայ րը նրա հետ չի խո սմ, նրանց դռնով չի անց-
նմ, նշա նա վոր տո նե րին նրան «բող չա» կամ «սե ղան» է ղար կմ, եր բեﬓ փո խա դար ձա բար
ﬕ ըն ծա ստա նա լով:
Տատ ﬔ րը ե րե խա յին գրկած, տնե ցի նե րից ﬕ քա նի սի հետ գնմ է ե կե ղե ցի. պետք է ա սել,
որ ե րե խա յի հո րը ար գել վմ է ներ կա լի նել մկրտ թյան խորհր դին: Մկր տթ յ նը կա տա րե լց
հե տո ե րե խան քա վո րի գրկմ, ձեռք նե րին ﬕ - ﬕ մոմ, քա հա նա յի ա ռաջ նոր դթ յամբ գա լիս են
ծննդ կա նի տն: Երբ քա վո րը ե րե խա յին տա լիս է ծննդկա նին, սա ան կող ն ﬔջ նստած տե ղից
փոքր - ինչ խո նար հմ է, համ բ րմ ե րե խա յի խան ձա ր րը և վերց նմ նրան, ա պա եր կ մո մը
առ նմ ձեռ քը: Ա վե տա րա նի ըն թեր ց ﬕց հե տո ծննդկա նը ե րե խա յին պառ կեց նմ է իր աջ կողմմ հատ կա պես դրված բար ձի վրա, ո րի եր կ կող մմ ﬕ - ﬕ հաց է դրված լի նմ, «որ պէս զի
ե րե խան դով լըթ ւոր լի նի»:
Ս րա նից հե տո կը նընք ճաշ է տե ղի նե նմ. հրա վիր ված են լի նմ 20 - 30 տղա մարդ և
կին` ճա շե լ: Ճա շի ժա մա նակ բա րե մաղ թթ յն ներ են ա նմ ե րե խա յի և ծ նող նե րի հա մար`
«Աստ ված հո րով մո րով պա հի»: Նախ ճա շմ են տղա մար դիկ ա ռան ձին և ա պա կա նայք ա ռանձին: Քա ղա քմ այժմ տղա մար դիկ և կա նայք թեև ﬕ ա սին ﬕ սե ղան են նստմ, սա կայն տղամար դիկ ա ռան ձին, վեր ևը, իսկ կա նայք ա ռան ձին` ներք ևմ:
Քա վո րը շատ ան գամ ﬕ որ ևէ ըն ծա է բե րմ սա նա մո րը և սա էլ նրա փո խա րեն ﬕ բան է
նվի րմ:
Այժմ հետզ հե տե ընդ հան րա նմ է սա նի կի հա մար քա վո րի կող ﬕց ﬕ ար ծա թե կամ ոս կե
խաչ տա նե լ ռ սա կան սո վո րթ յ նը:
Ա նն նե րի ընտ րթ յ նը վե րա պահ ված է գեր դաս տա նի հո րը. շատ քիչ դեպ քե րմ շադ-
րթ յն են դարձ նմ մոր ցան կթ յա նը: Ընդ հան րա պես դնմ են այն սրբի ա ն նը, ո րին նվիրված է նրա ծննդյան օ րը, այս պատ ճա ռով և սր բե րի ա նն ներ ա ﬔ նից ա վե լի են պա տա հմ:
Սո վո րա կան է նաև գեր դաս տա նի ﬔ ռած ան դաﬓ ե րի ա նն նե րը տալ նո րա ծին նե րին, որ պես զի
այս պի սով վե րա կանգ նեն նրանց հի շա տա կը: Այժմ յան ծե ր նի նե րի ա նն նե րի ﬔջ գե րակշ ռմ
են սրբե րի և թր քա կան ա նն ներ, նոր սերն դի ﬔջ` հայ կա կան և մա սամբ ռ սա կան:
Ա հա ﬕ քա նի ա նն ներ` ի րենց կրճա տﬓ ե րով:
112
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
ՏՂԱՄԱՐԴԿԱՆՑ ԱՆՆՆԵՐ
I Սրբերի III Հայկական
Եղիա, Եղո
Հայկ - Արամ, Հայկարամ
Ենովք, Ենոք Տիգրան
Հակոբ, Հակո Գեղամ
Հաբեթ Խոռեն
Աբրահամ, Աբրո Մշեղ
Թադեոս, Թադո Վաղարշակ, Վաղո
Սարգիս, Սերգո Արևշատ
Խաչատր, Խաչո, Խաչիկ Նավասարդ, Նավո
Համբարձմ, Համբո Մնացական, Մնե
Ավետիս, Ավո, Ավետ Աստվածատր, Ասպատր, Ասատր, Ասո
Հարթյն, Հարո, Հարթեն Սիրական, Սիրո
Բարեաղամ, Բաղո Կիրակոս, Կիկո
Պատվական
Հովազ
Մանկ, Մնո
Հայրապետ, Հայրո
II Թրքական IV Ռսական
Ասլան Իվան
Ջիվան Կնյազ
Զոհրաբ, Զորաբ Չեﬕզով
Ջիվանշիր Սերգեյ, Սերգո
Մաջնմ
Սայեաթ
Արզման
Օրդխան
Բեջան
Տղաբերք և կննք
113
ԿԱՆԱՆՑ ԱՆՆՆԵՐ
I Սրբերի III Հայկական
Մարիամ, Մարո, Մարգշ Թագհի, Թագո
Ովսաննա, Օսան Ծաղիկ, Ծաղո
Գայանե, Գարան Տիրհի, Տիրն
Ննե Աշխեն, Աշխո
Սանդխտ Զանազան, Զանո
Հռիփսիﬔ, Հռեփ, Խոռոմ Իսկհի, Սկն
Շողակաթ, Շողո Աստղիկ
Սրբհի, Սրբո
Արեգնազան, Արեգ
Վարսենիկ, Վարսո
Արսյակ, Արս
Վարդհի, Վարդո
Նազե
Նազլ
Սաթենիկ, Սաթո
Հայկանշ, Անշ
Շշանիկ, Շշան
Մարգարիտ, Մարքրիտ
Լսիկ, Լսո
Ծովինար, Ծովիկ, Ծովո
II Թրքական IV Ռսական
Նարգիզ Կատինկա, Կատո
Զմրխտ Սոնիչկա, Սոֆո
Զեյնալ
Ղատիֆա, Ղատո
Ջավահիր, Ջավո
Սանամ
Մարալ
Ննֆար
Սալվի, Սալբի
Սսանբար
Խանմ
Ջանան
Ազիզ
Ալմազ
Գյլնազ, Գյլո
114
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Մե ռոն հա նեք. Մկր տթ յ նից հե տո ե րեք օր շա ր նակ չեն լո ղաց նմ և ﬕև նյն ﬔ ռոն
շո րի ﬔջ են պա հմ, որ պես զի «ﬔ ռո նը քա շա ջան, ցած չգա», թե չէ ան ﬔ ռոն (ան պատ կառ) կլինի: Ե րեք օ րից հե տո «ﬔ ռո նից հա նմ են». գա լիս են քա հա նան, տատ ﬔ րը և ման կա բարձ նե րը:
Քա հա նան ﬕ մա քր ա մա նի ﬔջ լվա նմ է ե րե խա յի այն մա սե րը, ր ﬔ ռոն է քսված. այս ջ րը
լցնմ են ջրհո րը, կամ աղբ յ րի ա կը, թո նի րը և կամ հո ղե գնդեր են շա ղա խմ, պա հմ, որ
երբ մ կը կամ շ նը ﬕ ա մա նի դիպ չե լով պղծեն, այդ գն դը ջրի ﬔջ լ ծե լով, լվա նան դրանց
և այս պի սով սրբեն: Այս ﬕև նյն ջրով լվաց վմ են նաև տատ մայրն ման կա բարձ նե րը, որ
սրբվեն: Ս րա նից հե տո տատ մայրն ամ բող ջո վին լո ղաց նմ է ե րե խա յին:
Այժմ հետզ հե տե վե րա նմ է ﬔ ռո նից հա նե լ հա մար քա հա նա յին հրա վի րե լ սո վո րթ-
յ նը: Ն րա կա տա րե լի քը տատ մայրն է ա նմ:
Քա ռա սնք. Ծննդ կա նը քա ռա սնք է պա հմ թե «գողն քից» (ան կող նց, ա ռա գաս տից)
և թե «ար ևից», այ սինքն ծննդյան օ րից սկսած քա ռա սն օր շա ր նակ ոչ ա ռա գաստ է մտնմ և
ոչ էլ ար ևին եր ևմ: Նա տա նից դրս է գա լիս ﬕ այն ար ևի մայր մտնե լց հե տո և գի շեր նե րը, և
այն էլ ձե ռին ﬕ շամ փր կամ դա շյն բռնած, որ պես զի չար ո գի նե րը նրան չﬔր ձե նան:
Ե րե խա յին ևս այս քա ռա սն քի ըն թաց քմ ար ևին չեն ցյց տա լիս, գի շեր նե րը տա նից
դրս հա նե լիս կրծքին ﬕ կտոր հաց են դնմ և շեմ քից անց նե լիս «Հի սս Ք րիս տոս» են ա սմ,
որ պես զի «չա րե րը հա լած վին»:
Նաև ամ բողջ քա ռա սն քի ըն թաց քմ ծննդկա նի մոտ գի շեր - ցե րեկ ան շշտ ճրագ են
վա ռմ, որ պես զի «չա րե րը չմո տե նան»:
Քա ռա սն քի ըն թաց քմ, ե թե ﬕ մարդ է ներս մտնմ, կամ ննջեց յալ են անց կաց նմ
տան մո տից, կամ ﬕս են բե րմ տն, պետք է ան պատ ճառ ե րե խա յին իր տե ղից բարձ րաց նեն,
այ լա պես նա քա ռա սն քա կոխ կամ «կոխ» կլի նի, այ սինքն կսկսի հետզ հե տե նի հա րել և հե տո,
ե թե ﬕ ջոց նե րի չդի ﬔն, կﬔռ նի:
Քա ռա սն քա կոխ ե րե խա յին բժշկե լ հա մար «կայ ծա կի հետ երկն քից ի ջած եր կա թից»
շին ված «քավ կի րը» չո րեք շաբ թամ տի, րբթմ տի և կի րակ մտի ե րե կո նե րին բռնմ են ե րե խա յի
գլխին և ջր ա ծմ:
Նյն նպա տա կով ե րե խա յին դնմ են ﬕ մա ղի ﬔջ և փո ղոց նե րմ ման ա ծմ:
Նաև գո ղա նմ են ﬕ լա վաշ հաց այն տա նից, ո րի բնա կիչ նե րից կոխ վել է ե րե խան, ծա-
կմ այդ լա վա շը և ե րե խա յին ﬕ ջից անց կաց նմ:
Կոխ ված ե րե խա յին ե րեք օր հա ջոր դա բար ցա նի (ա թա րի) հետ կշռմ են, ե թե ե րե խա յի
քաշն ա վե լա նմ է, գ շա կմ են, որ ապ րե լ է, իսկ ե թե պա կա սմ է` ա սել է` ﬔռ նե լ է:
Քա ռա սն քը լրա նա լիս ծննդկա նը լո ղա նմ է, լո ղաց նմ ե րե խա յին և մկր տ թյան կե րոն-
ներն ﬕ քա նի մոմ ա ռած գնմ է ե կե ղե ցի:
Գ շա կթ յն ներ ե րե խա նե րի մա սին. Ա ռաջ նեկ տղան ընդ հան րա պես շնոր հա լի և ﬕ
քա նի ա ռանձ նա հատ կթ յն նե րի տեր է հա մար վմ. այս պես ղո լինջ (փո րա ցավ) և կար կտ
կտրող է լի նմ: Ե րեք ան գամ խփմ է փո րա ցավ նե ցող մար դ կամ ա նա ս նի փո րին` ա սելով. «Ես տե սա շ նը շա նը ﬕ սը կե րավ», «Իմ ձե ռը ղո լին ջին դեղ ա» և փո րա ցա վը կտրվմ է:
Կար կտ ե կած ﬕ ջո ցին նա վերց նմ է ﬕ հատ կար կտ և դ նե լով տան շե ﬕ վրա` դա նա կով
կտրմ է, և «կար կտն էլ այդ պէս կտրվմ է», դա դա րմ է:
Ե թե ե րե խան «շապ կով» (ձվի թա ղան թով) է ծնվմ, ա սմ են, քա ջե րի սերն դից է, շատ
քաջ և բախ տա վոր պի տի լի նի:
Ե թե ըն կեր քի ա ղի քը ﬕ քա նի ան գամ փա թաթ ված է լի նմ նո րած նի վզին, ա սմ են, թե
այդ քան ան գամ նյն այդ սե ռից ե րե խա պի տի ծնի նրա մայ րը:
Ծննդ յան և Զատ կի գի շե րը ծնված տղա նե րը «ե ղնգ ա շող» են լի նմ: Ե թե ծնող նե րը չեն
կա ﬔ նմ այդ` նրանց ե ղնգ նե րին հի նա են դնմ, իսկ ե թե կա ﬔ նմ են` ﬕ գառն են մատ ղմ
և ս րա թ իա կը ե րե խա յի հետ մկրտթ յան օ րը տա նմ են ե կե ղե ցի և ա պա պա հմ, որ ﬔ ծա նալիս նրա վրա ևս նա յի գ շա կթ յն ներ ա նի:
Տղաբերք և կննք
115
Ման կա տա ծթ յն. Սո վո րա բար նո րած նին ա ռա ջին ան գամ գի շե րը ծիծ չեն տա լիս, այլ
ﬕշտ լ սա բա ցին: Շատ ան գամ էլ դիտ մամբ շ են տա լիս, որ պես զի նա քնկոտ լի նի: Նախ մայրը կթմ է ծի ծը, որ վատ մա սե րը, դա լը, անց նի, և այս ան շշտ ոչ տղա մարդ կանց ներ կա յթյամբ, ո րով հետև այ լա պես ծի ծը կծակծկ վի: Հե տո տատ մայ րը ոս կի է քսմ նո րած նի բե րա նին,
որ հա րստ լի նի, կամ հաց դնմ բեր նին, որ ղսմա թով լի նի, և կամ ﬔղր, շա քար քսմ շրթնքնե րին`որ քաղց րա խոս դառ նա:
Սո վո րա բար ծիծ են տա լիս ﬕնչև կրկին հղ իա նա լը կամ 1 - 3 տա րի:
Կա թը ա վե լաց նե լ հա մար խտ են գնմ Փա շա քենդ գյ ղի «Կաթ նաղ բյ րը» և ն րա
ջրով լվա նմ ծծե րը: Նաև հա տիկ են ա նմ տմ, այ սինքն ցո րե նը բո վմ են և քիշ ﬕ շի հետ
խառ նե լով տմ: Շա տերն այդ հա տի կը տա նմ են Փա շա քենդ և Կաթ նաղբ յ րի ջրից վրան
սրսկմ և ա պա տմ:
Կա թը շատ ե ղած ﬕ ջո ցին կթմ են մոխ րի վրա և լց նմ թոն րի ա կը:
Կա թը իբրև դեղ ևս գործ են ա ծմ. այս պես աղ ջիկ ե րե խա նե ցո ղի կա թը կթմ են շշող
(ձայն տվող) ա կան ջի ﬔջ. աջ ծծի նը ձախ ա կան ջը, ձա խի նը` աջ, ա սե լով. «Ցավ քա ղա, ցավ քաղա»: Նաև բամ բա կի վրա կթե լով դնմ են ցա վող աչ քի վրա:
Ծ ծից կտրե լիս, ծծին քսմ են «ավ զա» (դա ռը դեղ է) կամ ծերտ, ցեխ: Նաև բրդ կամ
ձկան գլխ են դնմ ծծի վրա և վա խեց նմ ե րե խա յին ա սե լով. «վա~յ, վա~յ, բո բոն մտի ծոցս,
բո բոն ծի ծը տա րեր ա»: Մի հատ էլ ձ ե փմ են և տաք - տաք դնմ սա ռը ջրով լի կժի կան թին,
որ հո վա նա, և ե րե խա յին ա սմ են, որ գնա վերց նի, որ պես զի «ինչ պես որ տաք ձն է հո վա նմ
կժից, այն պես և նա հո վա նա ծծից»:
Երբ ե րե խան լա լիս է և ծիծ զմ` ա սմ են.
Կ թոց կոտ րե
Կա թը թա փե:
Այ սինքն կով կի թը կոտր վել է և կա թը թափ վել է:
Ե թե ծծից կտրած ե րե խան ﬕ առ ժա մա նա կից հե տո կրկին սկսի ծիծ տել, ﬔ ծա նա լիս
նրա «աչ քից սար քար կպատ ռի» (սաս տիկ չար աչք կ նե նա):
Սա կա վա կաթ մայ րե րը ի րենց ե րե խա նե րին կե րակ րմ են կո վի կա թով, հե տը խառ նե լով
ﬕ քիչ թեյ և նա բաթ` կամ շա քար: Իբր պտկ (сосокь) գործ էին դնմ ե զան եղջ յր` վրան կո վի
պտկ անց կաց րած: Ե րե խա յին զբա ղեց նե լ հա մար ﬕ շո րի ﬔջ ﬕ քա նի մանր կտոր շա քար և
հաց են փա թա թմ և դ նմ նրա բե րա նը` որ ծծի:
Ե րե խա յին լո ղաց նմ են ﬕնչև քա ռա սն քը` օ րը ﬕ այն ﬔկ, եր բեﬓ նաև եր կ ան գամ,
իսկ քա ռա սն քից հե տո` օ ր ﬔջ:99 Նախ քան քա ռա սն քը լո ղաց նմ են հավ կի թով, այ սինքն
հավ կի թը ջար դմ են ﬕ ա մա նի ﬔջ, ﬕ քիչ ջր ա վե լաց նմ և լց նմ ե րե խա յի գլխին մարմնին և ա պա տաք ջրով լո ղաց նմ: Քա ռա սն քից հե տո հավ կի թի փո խա րեն սա պոն են գործա ծմ: Մինչև քա ռա սն քը լո ղաց նե լիս տաշ տի ﬔջ եր կա թե կամ պող պա տե ﬕ իր են գցմ,
որ պես զի չար ո գի նե րը չկա րո ղա նան մո տե նալ: Լո ղաց նե լիս հա ճախ բռնմ են ե րե խա յի գլխից
և բարձ րաց նմ, նո րից ի ջեց նմ, որ պես զի վի զը եր կա րի՝ ﬕ ա ժա մա նակ եր գե լով.
Երկ նավ զիկ,
Թափ տ ջրիկ,
Շալ կա մսիկ,
Զա ղա մա թի
100
ք նը քզիկ:
Ե րե խա յին խան ձա ր րե լիս նրա տակ տա քաց րած հող են դնմ, որ պես զի թե տա քաց նի
ե րե խա յին և թե քա շի ﬕ զե լց ա ռա ջա ցած թա ցթ յ նը:
Նո րած նին մո տա վո րա պես ﬕ շա բա թից հե տո օ րո րոց են դնմ: Ա ռա ջին ան գա մ տատ-
99
Ոմանք ծնված շաբաթի չորեքշաբթի, րբաթ և կիրակի օրերը չեն լողացնմ` ﬔղք հա մա րե լով:
100
Աշխարհի:
116
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
մայրն է դնմ և ե րեք ան գամ շան պես հա չմ, «հա~ֆ, հա~ֆ, հա~ֆ» և այս այն նպա տա կով, որ
ե րե խան ﬔ ծա նա լիս որ քան էլ հա չեն վրան` չկա րո ղա նան կծել:
Եվ այս նա խազ գ շթ յան հա մար տատ մայ րը ըն ծա է ստա նմ:
Ե րե խա յի ե ղնգ նե րը եր կա րե լիս թա թա խմ են ալ յ րի ﬔջ, որ ի րենք ի րենց կտրվեն:
Որ պես զի ա տաﬓ ե րը հեշ տթ յամբ դրս գան և լն դե րի քո րը դա դա րի` ե րե խա յի ձեռ քը
կա նաչ սոխ են տա լիս` որ շա ր նակ ծա ﬕ, նաև ա ﬔն օր լո ղաց նմ են:
Երբ եր ևմ են ա ռա ջին ա տաﬓ ե րը, «ա տա մա խա տիկ» են ա նմ. ե փմ են ցո րեն, կա-
նեփ, ոսպ և սի սեռ, ա պա սրանց հետ խառ նմ չա ﬕչ և պն դկ (կա ղին):
Հ րա վի րե լով բա րե կամ կա նանց ի րենց ե րե խա նե րով, օր վա հե րո սի գլ խը ծած կմ են ﬕ
թաշ կի նա կով և ա տա մա հա տի կը լցնմ գլխին ա սե լով.
Ու րա խթ յ նով ա տա մա հա տիկ հլնի.
Ու րա խթ յ նով ա տամ խա նես.
Բաղ դա վոր հլնես, հո րով մո րով հլնես:
Այս ﬕ ջո ցին ե րե խա յի առջև դնմ են ﬕ դա նակ և ﬕ սանր: Երբ վերց նմ են ե րե խա յի
գլխից թաշ կի նա կը` դի տմ են, թե նա նախ դա նա՞կն է վերց նմ, թե սան րը: Ե թե դա նա կը վերցնի` գ շա կմ են, որ մոր հա ջորդ որ դին տղա է լի նե լ, իսկ ե թե սան րը` աղ ջիկ:
Ե թե ա տաﬓ ե րը շատ շտ հա նեն, ա սմ են. «Աստ ված խեր ա նա, ﬔ կի գլ խը տան ﬔջ
կ տա», տնե ցի նե րից ﬔ կը կﬔռ նի:
Երբ ա ռա ջին ան գամ գցմ են ա տաﬓ ե րը, վերց նմ, գցմ են թոն րի ակն ա սե լով.
Առ քե շան ա տամ,
Տ ըն ձի գա ռի ա տամ:
Ե րե խա յի մա զե րը ա ռա ջին տար վա ըն թաց քմ չեն խ զմ, հա վա տա լով, որ կհի վան դա-
նա: Ա ռա ջին ան գամ խ զե լիս խ զո ղին նախ ﬕ նվեր են տա լիս, ա պա խզ ված մա զե րը հա վաքմ են և ﬕ պա տի ծակ խրմ, որ ե րե խա յի գլ խը չցա վի:
Ե թե ե րե խան չի կա րո ղա նմ քնել, դնմ են նրան ﬕ մա ղի ﬔջ և տա նմ նախ րի ա ռաջ
բռնմ ա սե լով. «Ձո րեն ես գա լմ, քն բեր իմ տղին»:
Ե թե ե րե խա յի բե րա նից ջր է գնմ` կան չմ են քա վո րին, որ ճկյ թը դնի նրա բե րա նը,
ջ րը դա դա րի գնալ: Ե թե ե րե խա յի քթից խլինք է գա լիս, ա սմ են. «Խ լինքն է կե խելք ա բե րե»:
Վա խե ցած ե րե խա յին բժշկե լ հա մար օ րո րո ցի կա մա րի և ե րե խա յի գլխի, սրտի և ոտ նե-
րի վրա խա չաձև բամ բակ են դնմ. ﬕ առ ժա մա նակ ﬓա լց հե տո հա վա քմ են այդ բամ բա կը
ﬕ ա սին և լց կիով վա ռմ. ե թե ﬕ ան գա ﬕց վառ վեց բո լո րը` այդ նշա նա կմ է` որ այս ﬕ ջո ցը
կօգ նի և վա խը շ տով կանց նի, իսկ ե թե բո լո րը չվառ վեց` այդ նշա նա կմ է, որ վախն ամ բողջո վին չի անց նե լ. այս պատ ճա ռով ﬕև նյ նը կրկնմ են ե րեք ան գամ: Մի ան գամ ևս ﬕև նյն
տե ղե րմ բամ բակ դնե լով` կրկին հա վա քմ են և ջ րի ﬔջ թա թա խե լով դնմ ե րե խա յի գլխի
տակ, և այդ ջրից ﬕ քա նի կաթ նրա բե րա նը կա թեց նմ:
Որ պես զի ե րե խա յին շ նը չկծի, տատ ﬔրն ե րե խա յի մայ րը նստմ են օ րո րո ցի եր կ
կող մը, տատ մայ րը օ րո րո ցի կա մա րի տա կով տա լիս է ե րե խա յին` մո րը և կա մա րի վրա յով կրկին
վերց նմ: Կրկ նե լով այս ե րեք ան գամ` տատ մայ րը հա չմ է, և ա սմ. «Հա~ֆ, հա~ֆ, ես քեզ կծեմ,
շնե րը չկծեն»:
Որ պես զի ե րե խան շագ նաց չլի նի, «չթալց նի», ծնող նե րը տոն են պա հմ Թա լի լիա բժշկի
հ նիս ամ սին պա տա հող տո նը, ո րը և կոչ վմ է «թա լա լոց»:
Ե րե խան շ լե զ ել նե լիս` յոթ ե կե ղե ց բա նա լի ներ են քսմ բե րա նին: Նաև տա նմ են
տա վա րի մս րի ա ռաջ կա պմ, և խոտ դեմ ա նմ ա սե լով. «Թե մարդ ես` խո սա, թե տա վար ես`
խոտ կե»:
Ե րե խա յին չար աչ քից պա հե լ հա մար կա պյտ լնք ներ, «օ րօ ճիկ» (խխնջ ներ) և նա-
րո տը կա պմ են օ րո րո ցից:
Աչ քով տվո ղի շո րից կտրմ են և օ րո րո ցի տակ վա ռմ, ա պա ե րե խա յին ա ղո թել տա լիս
այդ շնոր հը նե ցող պա ռաﬖ ե րին:
Տղաբերք և կննք
117
Չար ո գի նե րից ա զա տե լ հա մար բար ձի տակ հրա հատ, հա ցի կտոր են դնմ, գի շե րը մո-
տը ճրա գը շա ր նակ վառ են թող նմ:
Ե րե խա յին վա խեց նե լիս ա սմ են. «Սս ար ջա մօ րօզ (ար ջա մ րք) է կավ, Բո բոն է կավ,
Բղ դա լա վաշ, ա րի` էս տղին տար, Տէր տէրն է կավ` հան կաջդ կը կտրա»:
Ե րե խա յին ո տի վրայ կանգ նեց նե լիս ա սմ են. Ա~թ, տո տի (ո տի) տա կը վա~րդ կամ` Մ նի,
ﬓի` տա~ն, տա~ն:
Կամ` Մ նի, ﬓի մաս տա նայ,
Քո մէրն տա քաս տա նայ:
Ե րե խա յին զբա ղեց նե լ հա մար օ րո րո ցի կա մա րից կախ են ա նմ շղլիկ` ﬕ թե լի անց կաց-
րած խխնջ ներ (օ րո ճիկ) և վե գեր: Եր բեﬓ այս թե լի վրա ա վե լաց նմ են նաև լնք ներ, ո րոնք
պահ պա նմ են ե րե խա յին զա նա զան հի վան դթ յն նե րից:
Ե թե ե րե խան ﬕ որ ևէ մարﬓ ա կան պա կա սթ յն է նե նմ, վե րա գրմ են ծնող նե րի
ﬔղ քին, իսկ ե թե չար է լի նմ, վատ և ան հան գիստ` հա մա րմ են չո րեք մ տի, ր բաթ մ տի
կամ կի րակ նա մ տի ﬔր ձեց ման ար գա սիք, ո րով հետև այդ օ րե րը ﬔղք է հա մար վմ ա ռա գաստ
մտնել:
Ե թե ե րե խան դեղ նմ է, ա սել է` նրա մոտ ե կել է ﬔ կը` որ դե ղին լնք է նե ցել մո տը,
ս տի և բժշ կե լ հա մար նյն պի սի դե ղին լնք ներ են կա խմ ե րե խա յի վրա յից:
Ե րե խան ձմրկ (ломота) հի վան դթ յ նը նե նա լիս ﬕ բո քոն (կլոր բա ղարջ) են ան խոս
տա նմ շա ռա ջի ա ռաջ դնմ, և սա հաս կա նա լով սրա նպա տա կը` վերց նմ է ﬕ կտոր կա շի,
խա չաձև կտրմ և տա լիս բո քոն բե րո ղին, ո րը և բե րմ կա պմ է ե րե խա յի բազ կին:
Երբ ե րե խան սկսմ է նի հա րել, լո ղաց նե լիս ջրի ﬔջ ﬕ կտոր ﬕս են ձգմ, որ «ե րե խին
ﬕս բե րի»: Եվ կամ նյն նպա տա կով ﬕ չաղ կնոջ խնդրմ են ե րե խա յի գլխին ջր ա ծել:
Երբ ե րե խան ստեպ - ստեպ հի վան դա նմ է, ա սմ են, թե «նո րց է ա ռել», այ սինքն լս նի
(նո րի) ազ դե ցթ յան է են թարկ վել: Բժշ կե լ հա մար ե րե խա յին տա նմ են ներ կա րա րի խա նթը, ր ներ կա րա րը ե րե խա յի հետ բե րած մո ﬔ րը խփմ է լե ղա կի կա րա սի բե րա նին, վա ռմ և
ա պա` ե րե խա յին բռնե լով լե ղա կի կա րա սի վրա` մա տը թա թա խմ է լե ղա կի ﬔջ և ք սմ ճա կատին, քթին, աչ քե րին: Այս աշ խա տ թյան հա մար նրան ﬕ հավ են ըն ծա յմ:
Ե թե ﬕ մոր ե րե խա նե րը չեն ապ րմ, այլ հետզ հե տե նի հա րմ են և ﬔռ նմ, այդ պի սին
կո չմ են «թըղ պոտ», և ն րան բժշկե լ նպա տա կով դի մմ են հետև յալ ﬕ ջոց նե րի.
ա. Նո րած նի ա կան ջի դմա կից փոքր - ինչ կտրե լով խո րո վմ են և լա վաշ հա ցի ﬔջ փա թա-
թած տեց նմ են ծննդկա նին, խա բե լով, թե գա ռան խո րո ված է:
բ. Հատ կա պես շրջմ են գե տի ա փը, որ պես զի տես նեն գորտ որ սած օձ: Եվ երբ տես նմ
են գոր տը օ ձի բե րա նմ` ա սմ են. «Գորտն այ սինչ թղպո տի դեղն ա»: Հե տո խփմ են
օ ձին և խ լմ նրա նից գոր տը, բե րմ տն` չո րաց նմ, յոթ բա նեց րած ա սեղ խրմ վրան
և յոթ գյ նի ﬔ տաք սե թե լե րով կա պո տմ և կա պմ թղպո տի թևա տա կից: Ծնն դա բեր թյ նից հե տո ար ձա կմ են այս և յոթ ճա նա պար հի ﬔջ տե ղմ թա ղմ:
գ. Յոթ գյ նի ան բա նեց նել ﬔ տաք սե թել, խա յա թի, ձգմ են ﬕ կող պե քի կան թի վրա և
տա լիս պա տա րա գիչ քա հա նա յին, որ «աշ խարհ գա լիս», կող պե քը և թե լը հան գստ»:
Թղ պոտ կի նը պա հմ է այս կող պե քը իր մոտ ﬕնչև ծնե լը, երբ բաց են ա նմ և թե լե րը
այ րմ:
դ. Նո րած նի ըն կեր քը թա ղմ են նրա ծնված տե ղմ հետև յալ ձևա կա նթ յ նով.
ա. Ո մանք վրան ան բա նեց րած ե րեք ա սեղ են խփմ և ﬕ պայտ դնմ, ա սե լով. «Աչքտ
ե տանց կտրես, էս ա ք նը»:
բ. Ո մանք յոթ գյ նի թե լե րով թե լած յոթ ան բա նեց րած ա սեղ են խրմ և դ նմ ﬕ ան բա-
նեց րած կճ ճի ﬔջ, կար ﬕր խփով ծած կմ և ա պա թա ղմ:
գ. Ո մանք էլ ﬕ տա քաց րած ա սե ղով դա ղմ են նո րած նի ոտ նե րը, ﬔջ քը, ճա կա տը և ա պա
այդ ա սե ղը ﬕ ան բա նեց նել ﬔ խի և ըն կեր քի հետ դնմ կճ ճի ﬔջ և թա ղմ:
118
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
դ. Նյն նպա տա կով նո րած նի մայ րը կամ ﬕ րիշ մո տիկ անձ նա վո ր թյն վերց նմ է եր-
կ ափ սե, ﬔ կի ﬔջ ի րենց տա նից ﬕ քիչ ալ յր, մյ սի ﬔջ ﬕ քիչ յղ ա ծմ և ան խոս
գնմ յոթ տնից «ալ յր յղ մ րա լ»: Ա պա այդ յղ ալ յ րով ﬕ մար դա կերպ հաց
են թխմ, ո րին կո չմ են «կ կ». ե րեք օր` չո րեքմ տին, ր բաթմ տին և կի րակ նա մտին
դնմ են ե րե խա յի բար ձի տակ, ո րից հե տո ան խո սել տա նմ են թա ղմ գե րեզ մա նատնմ:
Թղ պոտ կա նանց ա զատ վե լց հե տո չեն թյլ տա լիս քնե լ, թե չէ սա տա նա նե րը կգան և
ն րա փայ ծա ղը կգո ղա նան կտա նեն և այն ժա մա նակ ծննդկանն շագ նաց կլի նի, և երբ սա տանա նե րը այդ փայ ծա ղը գետ նի ջրի ﬔջ թա թա խեն` ծննդկա նը կﬔռ նի: Այս պատ ճա ռով էլ երբ
ծննդկա նը շա գնաց է լի նմ` հրա ցան ներ են ար ձա կմ` ղ ղե լով դե պի գե տը, հա վա տա լով, որ
սա տա նա ներն այդ ղ ղթ յամբ գնա լիս կլի նեն, հետ ևա պես և կա րող են վա խեց նել և ս տի պել ետ
բե րել փայ ծա ղը:
Ծննդ կա նի սան ճն (փո րա ցավ) կտրե լ հա մար մկրա տով ջ րը մկրը տմ են: Նյն
նպա տա կով ﬕ բա պճ կամ տրեխ և ﬕ գդալ դնմ են ﬕ ա մա նի ﬔջ և ծած կած տա նմ, ա ռաջար կմ ծննդկա նին ա սե լով. «Ել շ տով գդլա» (գդա լով կեր) ի սա (այս) խա վիծ»:
Ծննդ կան ե ղած ﬕ ջո ցին ե թե տա նը շ նը կամ կա տն ցկնին, ծննդ կա նը իր ե րե խան
վերց նմ և գ նմ նրանց ձա գե րի վրա յով անց նմ է, որ պես զի իր ե րե խա յի «ցա վը այդ ձա գե րը
տա նին», թե չէ շ նը կամ կա տն կգան դե պի ի րեն, և այս պի սով սրանց ձա գե րի «ցա վը յր
ե րե խան կը տա նի»` կﬔռ նի:
Նաև ե թե ﬕ հղի կին գա ծննդկա նի մոտ սրա եր կն քի ժա մա նակ, նրա եր կն քի ցաﬖ էլ
կփո խանց վի սրան:
ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԴԵՂԵՐ
որ - Բա յա զե տի գա վա ռմ ևս գ յ ղա ցի նե րի թե ա ռող ջա պա հիկ դր թյ նը և թե
նրանց հա յաց քը բժշկթ յան վրա ﬕ ան գա մայն նման լի նե լով մյս գա վառ նե-
Ն
այս տեղ ևս այն բո լո րը, ինչ - որ ա սել եմ Գան ձա կի և Բոր չա լ ի գա վառ նե րի սﬓ ա սի րթ յան
ﬔջ: Այս ﬕ այն կա վե լաց նեմ, որ գա վա ռը իր քա ղա քով նի ﬕ ﬕայն եր կ բժիշկ, ո րոն ցից ﬔկի բնա կա վայրն է Նոր - Բա յա զետ քա ղա քը, մյ սի նը` Ներ քին Ախ տան: Եր կսն էլ չա փա զանց
ծան րա բեռն ված են: Քա ղա քմ կա ﬕ բ ժա րան, ներ կա գա վա ռա պետ պ. Ս. Ղոր դան յա նի և
գա վա ռա կան բժիշկ պ. Զա քար յա նի նա խա ձեռ ն թյամբ բաց ված: Մի բ ժա րան էլ Ն. Ախ տա յմ
է: Պարզ է րեﬓ, որ ա հա գին աս պա րեզ է թո ղած սափ րիչ նե րին, հե քիմ կա նանց, սնղ չի նե րին,
մա նա վանդ բա նի մաց պա ռաﬖ ե րին, ո րոնց բժշկա կան գի տ թյ նից ա ռաջ ենք բե րմ հետև յալ
դե ղե րը:
ջիկ ե րե խա նե ցո ղի ծծի կա թը` ե ռաց նե լց և փոքր - ինչ հո վաց նե լց հե տո, ե փած նռան հյթ:
101
Ա կան ջա ցավ. ա. Կա թեց նմ են ա կան ջի ﬔջ օ ղի, նավթ, ձի թե ն տա քաց րած յղ, աղ-
բ. Դ նմ են ա կան ջի ﬔջ սո խի ծի լը` ձե թի ﬔջ տա պա կե լց և փոքր - ինչ հո վաց նե լց հե-
տո, ﬔղ րա մո ﬕց, հա վի յ ղից և կ տա վա տի ձե թից պատ րաս տած պատ րյգ:
գ. Կա պմ են ա կան ջին. խո րո ված խնձո րը` նա խա պես կի սե լով, բող կը և դ դ մը ﬕ ա սին
ե փե լց և փոքր - ինչ հո վաց նե լց հե տո:
դ. Ե թե ա կան ջը սան ճ է տա լիս` ﬔղր են լցնմ ա կան ջի ﬔջ և ա ղա ջրի ﬔջ ե ռաց րած
փս իա թի կտո րը վրան դնե լով` թաշ կի նա կով կա պմ են, ﬕնչև որ ﬔղ րը բե րա նից և պնչե րից գա թափ վի:
ե. Որդ նո տած ա կան ջի ﬔջ կա թեց նմ են այ ծի լե ղի, նա խա պես ծի րա նի դառն և ծե ծած
կո րիզ խառ նե լով, ծխա մոր ճի կեղտ:
րի հայ գյ ղա ցի նե րի դրթ յան հա յաց քին, ես ա վե լորդ եմ հա մա րմ կրկնել
Ամ լթ յան դեմ. Ո րո շե լ հա մար, թե կի նը պահ պա նե՞լ է «պտղե լ» (հղ իա նա լ) հատ-
կթ յ նը` եր կ օր շա ր նակ ﬕ սի սեռ են պա հմ սե ռա կան ան դա ﬕ ﬔջ, ե թե այս ժա մա նա կի
ըն թաց քմ սի սե ռը ծլմ է` այդ ա պա ցյց է, որ կի նը պահ պա նել է հղ իա նա լ հատ կթ յ նը: Եվ
որ պես զի նա պտղի, վերց նմ են ե րեք մսխալ չոր գեր չակ, ﬔկ մսխալ տաք և նյն քան դե ղին
կոճ, ման րաց նմ, ոչ խա րի դմա կով շա ղա խմ և բամ բա կը սրա ﬔջ թա թա խե լով դնմ կնոջ սեռա կան ան դա ﬕ ﬔջ, և թ օր շա ր նակ օ րա կան ﬕ ան գամ փո խմ, հ սա լով, որ այս պի սով
կբաց վի ար գան դի բե րա նը:
Ե թե այս ﬕ ջո ցը չի օգ նմ, ﬕ ա ﬕս շա ր նակ օ րա կան ﬕ ան գամ ﬕ չոր, ան ծե ծել գխտոր
են դնմ կնոջ ան դա ﬕ ﬔջ, որ պես զի վատ հյ թե րը ծծե: Ա ռող ջա ցած է հա մար վմ` երբ գխտորն
այլևս չի փափ կմ, ռ չմ:
7 - 8 տար վա ա մլ կնո ջը բժշկե լ հա մար «բղ են տա լիս», այ սինքն ﬕ կճ ճի ﬔջ լցնմ
են ոչ խա րի բշկլ (կտտր, դեք) և ﬕ բա ժակ ջր, և բե րա նը խփով ծած կե լց և շր ջը խմո րով
պա տե լց հե տո ի ջեց նմ են թո նի րը: Եվ երբ եփ է գա լիս` հա նմ են, բե րա նը բաց ա նմ, և
կ նո ջը նստեց նմ վրան:
101
Գանձակի գավառ, հ. 2, եր. 84 - 88, Բորչալի գավառ, հ. 10, եր. 151 - 157:
120
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
17 - 18 տար վա ա մլ կնո ջը բժշկե լ հա մար դարձ յալ բղ են տա լիս, ﬕ այն քիշ ﬕ շով. ե րեք
ֆնտ քիշ ﬕշ և ﬕ բա ժակ ջր ա ծմ են ﬕ կճ ճի ﬔջ, բե րա նը խփով փա կմ, խմո րով պատմ և եր կ օր շա ր նակ թող նմ հով թոն րի ﬔջ: Ա պա հա նմ են, բաց ա նմ և ան ﬕ ջա պես
կնո ջը ﬔրկ նստեց նմ վրան: Գո լոր շ ազ դե ցթ յամբ ար գան դը մաքր վմ է: Այս փոր ձը կատար վմ է ﬕ այն ﬕ ան գամ:
Ծռ ված ար գանդն ղ ղե լ հա մար վերց նմ են եր կ ֆնտ ան հալ ﬔղր, կես ֆնտ տաք
և նյն քան դե ղին կոճ, կր իա յի եր կ ձ, ﬕ ա սին շա ղա խմ, և թ օր վա ըն թաց քմ, օ րա կան
եր կ ան գամ ﬕ քիչ բամ բա կով դնմ ան դա ﬕ ﬔջ: Ա սմ են, թե այդ բա ղադ րթ յ նը ձգո ղական զո րթ յն նի և ծռ ված ար գան դը ձգմ, իր տեղն է գցմ:
Ո րո շե լ հա մար թե ամ լթ յ նը ա մս նց է, թե կնո ջից` ﬕ հավ կիթ են դնմ կնոջ սե ռա-
կան ան դա ﬕ ﬔջ, և եր կ օ րից հե տո հա նմ, կոտ րմ են և զն նմ. ե թե ար յն է քա շմ իր ﬔջ`
ամ լթ յնն ա մս նց է, իսկ ե թե ա նա րատ է ﬓա ցել` կնո ջից:
Ամ րթ յան դեմ. ա. խﬔց նմ են կո վի հա լած յղ, սի նա մա քի կոչ ված բյ սից պատ րաս-
տած թեյ, գո ﬔ շի կաթ` ա վե լ կի սերմ խառ նած, էրն ջկ բյ սի ծե ծած ար մա տից պատ րաս տած
թեյ, բ. լո ղաց նմ են, գ. ﬕ կաթ սա յի ﬔջ գա րի են ե փմ, բե րա նին շոր քա շմ և տ կա րին ﬔրկ
նստեց նմ վրան:
Այր ված. ա. քսմ են թա նաք, խլինք, կժի տա կի ցեխ, ձե թի փրփր, բ. կա թի սեր, ալ յր
և հավ կի թի դեղ նց շա ղա խմ են, հա ցի նման թխմ, չո րաց նմ և հե տո փո շիաց նմ և ա ծմ
այր վա ծի վրա` նա խա պես սեր քսե լով, գ. լո բին այ րմ են և փո շիաց նե լով, ցա նմ վեր քի վրա, դ.
փտած փայ տը տրո րմ են և վ րան ցա նմ:
Աչ քա ցավ. ա. ռած աչ քին դնմ են սպի տակ թոք, որ ար յ նը քա շի, բ. ծխի ﬔջ են
նստմ, ո րով հետև ար տաս վե լը ա ռող ջա րար է, գ. օ ղի են կա թեց նմ աչ քի ﬔջ, դ. ձﬔթ, այ սինքն
ձյան ազ դե ցթ յ նից ցա վող աչ քե րի վրա տրե խի կտոր են դնմ` նա խա պես ջրի ﬔջ փափ կացնե լով:
Ա տաﬓ ա ցավ. ա. ա տա ﬕ վրա դնմ են աղ, ﬔ խակ, բամ բակ` օ ղիմ թա թա խած, այ րած
սպի տակ շի բի փո շի, ձե թով շա ղա խած և եփ տված ալ յր (մր թ շա), բ. դա ղմ են գլ պա յի
տա քաց րած ճա ղով, գ. խնկի մխ են տա լիս, դ. խն կը օ ղ ﬔջ կակ ղաց նե լով, դնմ են ա տաﬕն, ե. ա պա կ կտո րը կրա կի ﬔջ ձգե լով սաս տիկ ե ռաց նմ են, ա պա ձգմ քա ցա խի ﬔջ և
այս պի սով հա լեց նմ, ա պա բամ բա կը թրջմ են սրա ﬔջ և դ նմ ցա վող ա տա ﬕ վրա, զ. կարﬕր պղպեղն ե փմ են, ջ րը քա մմ և բամ բա կը թրջե լով նրա ﬔջ` դնմ ա տա ﬕ վրա, է. ր ցից
պատ րաս տած օ ղիով ո ղո ղմ են բե րա նը:
Ար բե ցո ղթ յան դեմ. Ար բե ցո ղի կի նը յր ﬔ զից խﬔց նմ է ա մս նն ա ռանց նրա գի-
տթ յան:
Ար յն կտրել (վեր քից հո սող ար յ նը` դա դա րեց նել). ա. վեր քի վրա դնմ են բամ բակ,
սար դի ոս տայն, ծե ծած շա քար, այ րած բրդ, բ. դա ղմ են ե րա կը, գ. կտրված տե ղին դնմ են
ի շի թրիք, ման րաց րած շիպ և հա բեթ:
Բ կա ցավ. ա. բե րա նը քա ցա խով ո ղո ղմ են, բ. լի մո նի աղ են քսմ բկին` ներ քստ, գ. փի-
փերթ կամ հաց պա նիր կոչ ված բյ սը կա թով ե փմ են և կա պմ բկին, դ. կտա վա տը ծե ծմ
են և ձե թով կա թով ե փմ, շի նմ «տլա», քա շմ բկին:
Գլ խա ցավ. ա. տա քաց րած աղ են դնմ գլխին, բ. գլխ սո խը կի սմ են և կա պմ ճա կա-
տին, գ. կաթ, յղ և փոքր - ինչ շա քար ﬕ ա սին եփ են տա լիս և ա պա հո վաց նե լով խմմ են, դ.
տաք կո ճը տրո րմ են օ ղ ﬔջ և գլ խին քսմ, ե. հա վա սա րա չափ յղ և ﬔղր հա լե լով ﬕ ա սին`
տաք - տաք խմմ են, զ. նավ թով հն ցմ են ալ յ րը և եր կ ժամ պա հմ գա գա թին, է. տա վարի ղե ղը օ ղիով շա ղա խմ են և կա պմ գլխին, ը. մա նա ծը (թել) փա թա թմ են գլխի բո լո րը և
չորս տե ղից ամ րաց նմ, թ. ﬔ խակ, ﬔղր, հի նա, տաք կոճ, կի նա մոն, պղպեղ ﬕ ա սին շա ղա խմ
են և կա պմ նա խա պես ա ծե լած գլխին և այս պես պա հմ ե րեք օր շա ր նակ:
Соседние файлы в предмете Этнография Армян