Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Նշանավոր վանքեր
181
խլել թա գա վո րա կան թա գը իր եղ բո րոր դի Սմ բատ Ա - ից, լար վել է նաև Գ ևորգ կա թո ղի կո սի դեմ`
հա մա րե լով նրան Սմ բա տի կ սա կից և ա ռա ջար կել է Մաշ տո ցին օգ նել ի րեն` Գ ևոր գին կա թողի կո սթ յ նից ձգե լ` խոս տա նա լով նրան կա թո ղի կոս ընտ րել տալ: Սա կայն Մաշ տո ցը հան դիմա նա կան և խ րա տա կան ﬕ թղթով հա մո զել է նրան ետ կանգ նել իր չար դի տա վո ր թյ նից և
թո ղթ յն խնդրել կա թո ղի կո սից: Մի շատ գե ղե ցիկ ﬗի թա րա կան թղթ էլ ղ ղել է նա Դ վի նի
893 թ. սոս կա լի երկ րա շար ժից ա զատ ված նե րին:
Այս պես ա ճել է հե ղի նա կթ յ նը Մաշ տո ցի, որ «այն չափ տքն թե ամբ հեզ էր և լա ւա կամ,
և տե սա կան զ արթ և ա ռա տա ﬕտ և ընտ րող յոյժ, և վա յե լչ հա սա կաւ մարﬓ ոյն և ﬗ ի թա րական բա նիւ առ գա նե ալսն խորհր դով, և զօ րա ւոր և ա հար կ առ հզօրս», այն պես որ Գ ևորգ Բ
կա թո ղի կո սի մա հից հե տո, 897 թ., նա ընտր վել է կա թո ղի կոս: Սա կայն յոթ ամ սից հե տո վախճան վել է և թաղ վել Գառ նիմ: Ն րան հա ջոր դել է նրա ա շա կերտ Հով հան նես Զ Դ րաս խա նակերտ ցին: Մաշ տո ցը բա րե փո խել է Հա յոց ե կե ղե ց ծի սա րա նը, ո րի պատ ճա ռով և այդ գիր քը
այժմ էլ կոչ վմ է «Մաշ տոց»:
Մի քա նի խոսք էլ ա սենք Մա րիամ տիկ նոջ մա սին: Այս բա րե պաշտ տի կի նը ճգնա վո րա կան
կյանք է վա րել ինչ պես Ցա մա քա բեր դի կ սա նո ցմ, այն պես և իր կա ռ ցած Ս ևա նի վան քմ: Եվ
ո րով հետև ար գել ված է ե ղել կա նանց ա ղո թել ճգնա վոր նե րի հետ ﬕ ա սին, ս տի Ա ռա քե լոց ե կեղե ց հյ սի սա յին խո րա նի ներ սի դռան փո խա րեն ﬕ այն ﬕ փոք րիկ բաց ված էին թո ղել` ձայ նը
հեշ տ թյամբ անց նե լ նպա տա կով: Դր սից ﬕ դռ ըն դ նել է Մա րիամ տիկ նո ջը խո րա նի ﬔջ, որ
ա ռանց տես նե լ ճգնա վոր նե րին և կամ նրան ցից տեսն վե լ, հետ ևել է ժա մա սա ցթ յա նը:
Մի ան գամ էլ, երբ Մա րիամ տի կի նը իր Սա հակ և Վա սակ որ դի նե րի հետ, հա լած վե լով
Յ սփ ոս տի կա նից, ա պաս տա նել է այս կղզին, Յ ս փը լաս տեր պատ րաս տե լով հար ձակ վել
է կղզ վրա: Մա րիամ տի կի նը իր որ դի նե րով կա րո ղա ցել է փախ չել Մ իա փո րի գա վա ռը (Շամ շադին), սա կայն Յ ս փը մտել է կղզին, կո ղոպ տել, և ա պա հե տապն դել նրանց և հա սել: Սա հակ
և Վա սակ իշ խան նե րը ընդ դի մադ րել են նրան և նյ նիսկ այն պի սի ջարդ տվել, որ զոր քե րը հարկադր վել են փախ չել:
Ս յ նաց այս իշ խան նե րը ան ցել են Ար ցա խի կող ﬔ րը, ր 911 թ. վախ ճան վել է Մա րիամ
տի կի նը, ո րին բե րել են Գե ղար ք նիք և թա ղել նրա կա ռ ցած Շո ղա գա վան քմ:
152
Սա կայն ա վան դթ յնն ա սմ է, թե Մա րիամ տի կի նը թաղ ված է Ս ևա նա կղզմ, Ա ռա քելոց ե կե ղե ց վե րո հիշ յալ հյ սի սա յին խո րա նմ, ր գա լիս էր ա ղո թե լ:
Այս «ան մատ չե լի ամ րո ցմ» ա պաս տա նել է նաև Ա շոտ Բ (Եր կաթ) թա գա վո րը 923 թ., ո րից
ել նե լով տա սը նա վա կով, հար ձակ վել է Բե շիր ոս տի կա նի վրա, և ա րագ նե տաձ գթ յամբ փախցրել նրա զոր քը:
153
Մաշ տո ցին հա ջոր դող Ս ևա նա վան քի վա նա հայ րե րից հայտ նի է Ս տե փա նոս վա նա կա նը:
Սա մաս նակ ցել է այն ժո ղո վին, որ գ մար վել է Վա հան կա թո ղի կո սին ընդ դի մադ րե լ` նրա քաղկե դո նիկ նե րին հա ճթ յան թղթ գրե լ մտադ րթ յան հա մար: Վա հան կա թո ղի կոսն ստիպ ված
փա խել է Վաս պ րա կան` Ա պ սահ թա գա վո րի մոտ, իսկ ժո ղո վը Ա շոտ Գ Շահն շա հի կա մակց թյամբ կա թո ղի կոս է ընտ րել այս Ս տե փա նոս վա նա կա նին 970 թ.,
154
որ ﬕ այն եր կ տա րի
կա թո ղի կո սթ յան անց նե լց հե տո վախ ճան վել է:
Ս րան հա ջոր դել է Խա չիկ և ա պա դարձ յալ Ս ևա նի վան քի վա նա հայր Սար գիս Ճգ նակ յա ցը,
որ նախ Շո ղա գա վան քի վա նա հայրն է ե ղել: Սար գի սը 27 տա րի կա թո ղի կո սթ յն է ա րել` վարե լով ﬕ ան գա մայն այն պի սի կրո նա կան կյանք, ինչ պի սին վա րել էր Ս ևա նա վան քմ: Ս րա հրամա նով է Ա սո ղի կը գրել իր Տ իե զե րա կան պատ մթ յ նը: Սար գիս կա թո ղի կո սը 1019 թ. իր տե ղը
կա թո ղի կոս է ձեռ նադ րել Պետ րոս Գե տա դար ձին, և ին քը ա ռանձ նա ցել Հո ռո մո սի վան քմ, ր
և վախ ճան վել է 1021 թ.:
152
Հովհաննես կաթողիկոս:
153
Ասողիկ, գլ. Ը:
154
Անդ:
182
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
ԺԱ դա րի ա ռա ջին կե սին Ս ևա նի վան քմ սկսել է փայ լել վա նա հայր Սար գիս վար դա պետ
Ի մաս տա սե րը, Գ րի գոր Մա գիստ րո սի ար ժա նա վոր թղթա կից և Բագ րա տն յաց թա գա վո րթյան բարձ ման ժա մա նակ հա սած ա ղետ նե րի ող բո ղը: Ս րա նից հե տո ﬕնչև 1205 թ. պա կա սմ
են տե ղե կ թյն ներ, իսկ այս ժա մա նակ հիշ վմ է Սար գիս «Ս ևա նայ ﬕ այ նա կ եա ցը»,
155
որ մասնակ ցել է Զա քա րիա սպա սա լա րի ա ռա ջար կով հրա վիր ված Լո ռ ժո ղո վին Մ խի թար Գո շի և րիշ նե րի հետ:
Հա վա նա կա նո րեն այս Սար գիս վա նա կա նի ժա մա նակ, ԺԳ դա րմ, երբ լեզ գի նե րը հա ճախ
հար ձա կմ են գոր ծել Հա յաս տա նի վրա կո ղոպ տե լ նպա տա կով, Ս ևա նի շրջա կա բնա կիչ ներն
էլ ա պաս տա նել են այս կղզմ: Այս ﬕ ջո ցին լեզ գի նե րի ﬕ խմբ խո րա ման կթ յամբ աշ խա տել է
մտնել կղզին և կո ղոպ տել: Ս րան ցից եր կ սը իբր վա ճա ռա կան ներ հա մո զել են Ս ևա նի վե րակ աց ին, որ թյլ տա կղզմ ﬕ առ ժա մա նակ պա հել ի րենց 40 արկ ղե րի ﬔջ դար սած ապ րան քը`
ﬕնչև որ եր կիրն ա վա զակ նե րից կխա ղաղ վի: Պատժ ված ա շա կերտ նե րից ﬔ կը ա ռանձ նա նա լով
այս արկղ ե րի մոտ` լսել է նրանց ﬕ ջից մարդ կա յին ձայն, և ան ﬕ ջա պես ի մաց րել սց չին: Վանա կան նե րը բա ցել են ﬕ արկղ և տե սել նրա ﬔջ եր կ զին ված լեզ գի: Բա նա լով դա վադ րթ յնը` վա նա կան նե րը ժո ղովր դի ա ջակ ց թյամբ գլո րել են արկ ղե րը լի ճը` եր գե լով «Շ նոր հեա ﬔզ
Տէր» շա րա կա նը, կրկնե լով մար գա րեի խոս քը. «Եւ զխոր հրդն` զոր խոր հէք` խա փա նէ Տէր, զի
Աս տ ած ընդ ﬔզ է»: Հե տո այս շա րա կա նը ե կե ղե ցա կան եր գե րի կարգն է ան ցել և ﬕնչև հի մա
էլ երգ վմ է: Այժմ էլ ա վան դա բար ցյց է տրվմ Ա ռա քե լոց ե կե ղե ց մոտ ﬕ տեղ, ր թաղ ված
են այս դա վա դիր խմբի ա ռաջ նորդ եր կ կեղծ վա ճա ռա կան նե րը:
156
Սար գիս վա նա կա նից հե տո դարձ յալ պատ մա կան տե ղե կթ յն ներ պա կա սմ են ամբողջ չորս հար յր տա րի նե րի վե րա բեր մամբ: Մի ﬕայն ﬕ քա նի ար ձա նագ րթ յն նե րի ﬔջ հիշվմ են 1 - 2 վա նա հայ րե րի ա նն, ինչ պես Ա ռա քե լոց ե կե ղե ց հա րա վա յին դռան վրա` Դա նիել
վար դա պետ և Ներ սես ե պիս կո պոս (1522 - 1557 թթ.):
ԺԷ դա րի սկզբին ջա լալ ցի նե րի աս պա տա կթ յն նե րի պատ ճա ռով, շատ վան քե րի հետ,
Ս ևա նի վանքն էլ ա մա յի է ﬓա ցել, ﬕնչև որ Կա րա պետ ե պիս կո պո սը 1620 թ. վե րա նո րո գել է
այն: Կա րա պետ ե պիս կո պո սը 1620 թ. սկզբմ Էջ ﬕած նի ﬕ ա բան է ե ղել, հե տո հա լած վե լով
Մե լիք սե դեկ կա թ ղի կո սից` հե ռա ցել է Ս յն յաց ա նա պա տը, Սար գիս ե պիս կո պո սի մոտ, ո րի
մա հից հե տո ե կել Ս ևան և վե րա կազ ﬔլ այս տե ղի ﬕ ա բա նթ յ նը Սարգ սի կազ մած կա նոն նե րի
հա ﬔ մատ:
Ս րա նից հե տո հիշ վմ է Մ խի թար ե պիս կո պո սը, որ այս Գե ղար ք նիք գա վ ա ռի Դա լի ղարդաշ գյ ղի քա հա նան է ե ղել: Սա, նեղ վե լով գյ ղի տա ն տեր ﬔ լիք Փար սա դա նից, հե ռա ցել է
Ս ևան և կ րո նա վոր դար ձել: Իր ա ռա քի նի վար քի պատ ճա ռով Փի լիպ պոս կա թո ղի կո սից ե պիսկո պոս է ձեռ նա դրվել և վա նա հայր կարգ վել: Նա վախ ճան վել է 1662 թ. և ամ փոփ վել Ա ռա քե լոց
վան քի գավ թմ:
157
Այս Մ խի թար ե պիս կո պո սի վա նա հայ րթ յան ﬕ ջո ցին թիֆ լի սե ցի Չի թա խյան Սլ խան,
Զալ և Զո րապ եղ բայր նե րը նո րո գել են Ա ռա քե լոց տա ճա րը 1654 թ., իսկ հա ջորդ, մյս Մ խի թարի ժա մա նակ, 1664 թ. ս. Աստ վա ծած նի տա ճա րը: Ա ռա ջին Մ խի թա րի ժա մա նակ նրա օգ նա կան
Բար սեղ վար դա պե տը 1660 թ. գար նա նամ տին ﬕ ա բե ղա յի, ﬕ սար կա վա գի և ե րեք աշ խար հակա նի հետ լաս տի վրա նստած կա ﬔ ցել են Ս ևա նի սա ռած լճի սա ռյց նե րը կո տո րե լով ճա նապարհ բաց ա նել դե պի ա փը, սա կայն սաս տիկ հողմ բարձ րա նա լ պատ ճա ռով լաս տը շրջվել է և
խեղ դել բո լո րին, բա ցի սար կա վա գից և ﬕ աշ խար հա կա նից:
1692 թ. Ս ևան է ե կել Մ խի թար Սե բաս տա ցին` տասն վեց տա րե կան հա սա կմ, կրո նա վորե լ նպա տա կով: Այս տեղ իր ցա վոտ աչ քե րին բժշկ թյն գտնե լով ս. Աստ վա ծած նից` ան ցել
գնա ցել և վեր ջի վեր ջո հիﬓ ել է Վե նե տի կի Մ խի թար յան խ տը: Աստ վա ծած նի այն պատ կե րը,
155
Կիրակոս Գանձակեցի:
156
Մովսէս Երզնկացի, Ղ. Ինճիճեան, Մանել վրդ. Գյմյշխանեցի:
157
Զաքարիա սարկավագ, Ա. ԽԵ:
Նշանավոր վանքեր
183
ո րի ա ռաջ ծնկա չոք ա ղո թել է Մ խի թա րը, աչ քե րին բժշկթ յն հայ ցե լով, 1896 թ. Մկր տիչ Ա կաթո ղի կո սի հրա մա նով տար վել է ս. Էջ ﬕա ծին և այժմ պահ վմ է Հայ րիկ յան թան գա րա նմ: Այս
պատ կե րը ներ կա յա նմ է Տի րա մո րը նստած դիր քով, տխր և գ թոտ դեմ քով, մո տը Հի ս սը
նստած և խա չա փայ տը գրկին: Չար չա րա նաց մյս գոր ծիք նե րը, և ս րանց հետ ե րե սն ար ծա թը
ցրված են նրա ա ռաջ:
158
Փո խա նակ այս պատ կե րի, Հայր Ա լի շա նը ի հի շա տակ Մ խի թա րի տես լե ան երկ հար յ րակի, զե տե ղել է իր Սի սա կա նմ այն պատ կե րի պատ ճե նը, ո րը նկար ված է Մ խի թար Սե բաս տա ց
Ս ևան գա լց 100 տա րի հե տո, ինչ պես եր ևմ է նրա վրա յի ար ձա նագ րթ յ նից. «յի շա տակ է
Բի ժա նի որ դի Ա ւան նէ սին. ՌՄԾ թ. (1801)»: Այս պատ կե րը այժմ էլ պահ վմ է Ս ևա նի վան քմ:
Ս ևա նի վան քի վա նա հայ րե րի հա ջոր դթ յան կար գը Մ խի թար Ա ռա ջի նից հե տո դարձ յալ
ընդ հատ վմ է, հի շա տա կթ յն ներ չլի նե լ պատ ճա ռով, ﬕնչև 1740 թ., երբ վա նա հայր է ե ղել
Մար տի րոս ե պիս կո պոս Չեր քեզ յան ցը, Ծաղ կն քի Շահ րիզ գյ ղից, որ վե րա նո րո գել է ս. Աստվա ծա ծա նի ե կե ղե ց օ րո րո ցա ձև տա նի քը սրբա տաշ քա րով, ինչ պես եր ևմ է այս մա սին ե ղած
նյն ե կե ղե ց արևմտ յան պա տի վրա յի ար ձա նագ րթ յ նից:
Ս րա հա ջորդ Հով հան նես վար դա պետ Նո րա տզ ց ժա մա նակ, 1747 թ., երբ Նադր - շահի սպա նթ յ նից հե տո նրա զոր քե րը զա նա զան խմբե րով ցրվել էին Հա յաս տա նի զա նա զան
կող ﬔ րը աս պա տա կե լ, մոտ տա սը հա զա րից բաղ կա ցած ﬕ խմբ էլ Ա զատ խա նի ա ռաջ նորդթ յամբ մտել է Ս յ նաց աշ խար հը` կո ղոպ տե լ: Այս ﬕ ջոց նե րին Գե ղար ք նի քի բնա կիչ նե րը
ի րենց Մե լիք - Սարգս յան և Ալ լահ վեր դի Յզ բա շի եր ևե լի նե րով ա պա ս տա նել են Ս ևան կղզմ:
Աս պա տա կող նե րը գյ ղե րմ բնա կիչ ներ չգտ նե լով՝ մո տե ցել են Ս ևա նին հն վա րի հին գին, երբ
լի ճը սա ռած լի նե լով կա րե լի էր վրա յից անց նել: Հա յե րը նկա տե լով աս պա տա կող նե րին, կա ﬔ ցել
են հա կա ռակ կող ﬕց փախ չել, սա կայն Հով հան նես վար դա պե տը, որ այդ ճրա գա լ ցի ե րե կո յին
պա տա րա գե լիս է ե ղել, ձեռքն է ա ռել Կո թա ս. Ն շա նը և պատ վի րել է ժո ղովր դին հան դարտ վել և
ա ղո թել: Ա պա շտա պով հա ղոր դել է բո լո րին` պատ րաս տե լով կռվի և մահ վան: Այս ժա մա նակ ասպա տա կող նե րը փո ղեր հնչեց նե լով դե պի կղզին են ար շա վել, և ﬕնչ դեռ զենք նե ցող ներն ա ռաջ
են վա զել, կա նանց ե րե խա նե րի լացն ա ղա ղա կը եր կինք է բարձ րա ցել, և հան կարծ սա ռյ ցը
կոտ րատ վել է և ամ բողջ աս պա տա կող խմ բը լի ճը խո րա սզ վել, ան հե տա ցել:
Այս Հով հան նես վար դա պե տի վա նա հայ րթ յան ժա մա նակ, 1748 թ., Եր ևա նի խա նի հրամա նով Ղա զար կա թո ղի կոսն աք սոր վել է Ս ևան և ն րա փո խա րեն կա թո ղի կոս է ձեռ նադր վել
Այն թափ ցի Ք յ թար ան վան ված Պետ րոս ե պիս կո պո սը: Սա կայն հե տո Ղա զար կա թո ղի կո սը իր
բա րե կաﬓ ե րի ﬕջ նոր դթ յամբ աք սո րից ա զատ վել է և վե րո հիշ յալ Պետ րո սին աք սո րել Ջա հկ,
ր և ﬔ ռել է:
159
Հով հան նես վար դա պե տից հե տո, 1753 թ., վա նա հայր է դա ռել Սա մ ել վար դա պե տը, որ
կարճ ﬕ ջո ցից հե տո հրա ժար վել է, և ն րա փո խա րեն Սի ﬔ ոն կա թո ղի կո սի կոն դա կով վա նա հայր
է կարգ վել Հով հան նես վար դա պե տը, ﬕ «ցո փա բա րոյ և արբ շիռ» մարդ: Ս րա ժա մա նակ Սի ﬔոն
կա թո ղի կո սը կա ﬔ ցել է այ ցե լել Ս ևա նի կղզին: Հով հան նես վար դա պե տը տես նե լով, որ հնա գյն
մատ յան ներն անխ նամ պահ վե լով փչա ցել են, ո րի հա մար գրա սեր կա թո ղի կո սից նա խատ վե լ
է, բո լոր ան կազմ հին գրքե րը, տետ րակ նե րը և հի շա տա կա րան նե րը հա վա քել է տվել և գի շե րը
լի ճը ա ծել:
160
Հով հան նես վար դա պե տին հա ջոր դել են ﬕ քա նի վար դա պետ ներ և ե պիս կո պոս ներ,
ո րոնց գոր ծ նեթ յան մա սին ո չինչ հայտ նի չէ:
Այս պես` 1771 թ. Ա թա նաս վար դա պետ Մակ վե ցի, 5 տա րի:
Ա զա րիա ե պիս կո պոս Գան ձա կե ցի, ﬕ քա նի ա ﬕս:
Ե ղիա զար ե պիս կո պոս Գան ձա սա րե ցի, ե րեք տա րի:
158
Փիլոյեան, Սևանա վանքը:
159
Չամչեան, Պատմ. Հայոց, Գ., եր. 840:
160
Քսաներորդ դարﬓ էլ Տաթևի վանահայրը քարացած ձեռագիրները կրակն է ածել վանքը մաքրելիս:
184
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Գ րի գոր վար դա պետ Գան ձա կե ցի, որ թ տա րի բա րե կարգ վի ճա կի ﬔջ է պա հել վանքը: Սա Ցա մա քա բեր դմ գե րի է ըն կել լեզ գի նե րի ձեռ քը և տար վել Ղզ լար` ր տե ղա ցի հա յե րի
ձեռ քով ա զատ վել է և ին քը ե րաշ խա վո րե լով ա զա տել իր հետ գե րի ըն կած ﬕ քա նի ըն կեր նե րին:
Ա պա Աստ րա խա նի Ղզ լա րի կող ﬔ րմ ժո ղո վա րա րթ յն է ա րել, որ ա զատ վի ե րաշ խա վո րթյ նից և չորս տար վա այս պի սի աս տան դա կան կյան քից հե տո վախ ճան վել է Ղզ լար քա ղա քմ
1805 թ.:
1807 թ. վա նա հայր է կարգ վել Սար գիս վար դա պետ Ոս կա նա պատ ցին, որ Թիֆ լի սմ ժողո վա րա րթ յն ա նե լով, փոքր - ինչ բա րե կար գել է վան քի դր թյ նը:
Ս րա ժա մա նակ վան քմ նշա նա վոր են ե ղել Ռա փա յել Գան ձա կե ցին, որ կրո նա վոր նե րի
վար ժա պետ է ե ղել, Մա կար վար դա պետ Շամ շա տի նե ցին, լավ սաղ մո սեր գ, որ սա ռած լճի վրայով Ցա մա քա բերդ գնա լիս` խո րա սզ վել է լճի ﬔջ, և Մ խի թար վար դա պետ Շամ քո րե ցին, որ բավա կա նա չափ գրքեր է հա վա քել վան քմ և ըն տիր մատ յան նե րից օ րի նա կել տվել:
Սարգ սի ժա մա նակ վան քի ﬕ ա բան ներն ե ղել են յոթ վար դա պետ, յոթ սար կա վագ, ե րեք
դպիր և չորս մահ տե սի:
1813 թ. վանք է այ ցե լել Մո րիե անգ լիա ցին, Պարս կաս տա նի դես պա նի ըն կե րը, որն իր ղեգ րթ յան ﬔջ տվել է նաև կղզ պատ կե րը:
Մի քա նի տա րի նե րից հե տո ե կել է նրա հայ րե նա կից Քեր - Բոր տը րը, ո րը զա նա զան տե ղեկթ յն ներ է տվել Ս ևա նա լճի մա սին:
1825 թ. վանք է այ ցե լել Զա քա րիա վար դա պետ (ա պա ե պիս կո պոս և Եր ևա նի ա ռաջ նորդ)
Գ լասպ յան Բեհ բթ յանց Տփ խի սե ցին, որ գրել է Ս ևա նի հա մա ռոտ պատ մթ յ նը «Վէպ ծո վակին Գե ղա մայ» խո րագ րով:
Հա ջորդ, 1826 թ. վանք է այ ցե լել Այխ վալտ երկ րա բան գեր մա նա ցին:
Սար գիս վար դա պե տը 19 տա րի վա նա հայ րթ յն ա նե լց հե տո հրա ժար վել է 1828 թ.
և ﬕա բա նթ յ նը նրա փո խա րեն ընտ րել է Հով հան նես վար դա պետ Տեր - Մար տի րոս յան ցին,
որ Ղա զա խի գա վա ռի Հա չա ջր գյ ղից է ե ղել: Ս րա խնդրով Էջ ﬕած նի Սի նո դի ան դամ Մա նուել վար դա պետ Գ յ մյշ խա նե ցին գրել է «Պատ մ թիւն ան ցից ան ցե լոց Սէ վա նայ վա նց» աշխա տթ յ նը, քա ղե լով տե ղե կթ յն ներ ինչ պես գրա վոր, այն պես և բա նա վոր աղբ յր նե րից և
հասց նե լով վան քի պատ մթ յ նը ﬕնչև իր օ րե րը, 1830 թ.:
Հով հան նես վար դա պե տը վե րա նո րո գել է ս. Աստ վա ծած նի ե կե ղե ց տա նի քը, ո րի ծախ սը
հայ թայ թե լ հա մար Շա քիի կող ﬔ րը ժո ղո վա րա րթ յան հա մար ղարկ ված Բա յա զետ ցի Կարա պետ վար դա պետն ա վա զակ նե րից սպան վել է իր ծա ռա յի հետ, ինչ պես վկա յմ է Աստ վա ծածին ե կե ղե ց արև մտյան դռան աջ կող մմ գտնված ար ձա նագ րթ յ նը:
Հով հան նես վար դա պե տը շի նել է նաև նոր խցեր, նո րո գել է ս. Աստ վա ծա ծին ե կե ղե ց գավի թը և մա ռան նե րը լﬔ ցի Ս տե փա նոս վար դա պե տի ծախ սով:
Այս քան շի նթ յն ներ ա նե լց հե տո Հով հան նես վար դա պե տը հրա ժար վել է ա ռաջ նորդթ յ նից, գնա ցել Ե ր սա ղեմ և վե րա դար ձին Ա լեք սան դրա պո լմ հի վան դա ցել և ﬔ ռել 1840 թ.:
Ս րա ա ռաջ նոր դթ յան ﬕ ջո ցին, այն է ե րես նա կան թվա կան նե րին, վան քի ﬕ ա բան նե րը
ե ղել են 22 հո գի, ո րոն ցից 10 վար դա պետ, եր կ սար կա վագ և 10 մահ տե սի:
Այս ﬕ ջոց նե րին, 1836 թ., հա յոց ե կե ղե ցին ըն դ նել է Ռ սաց կա ռա վա ր թ յ նից Պո լո-
ժե նիան, որ փո փո խթ յն է ձգել նաև Ս ևա նա վան քմ: Մինչև այս` Գե ղար ք նի քի 24 գյ ղե րը
կազ մմ էին Ս ևա նի թե մը և Ս ևա նի վան քի վա նա հայ րը ﬕ ա ժա մա նակ և ա ռաջ նորդ է ե ղել այդ
թե ﬕ, սա կայն Պո լո ժե նի ա յի զո րթ յամբ Ս ևա նա թե մը ﬕ ա ցել է Եր ևա նի թե ﬕն, և Ս ևա նի վանքը ըն կել է կոն սիս տո րիա յի ի րա վա սթ յան տակ, պար տա վոր վե լով տա րե կան ելևմ տի հա շիվ
ներ կա յաց նել նյն ատ յա նին, վե րա պա հե լով ի րեն ﬕ այն այն ար տո ն թյ նը, որ երբ մտ քը
ծախ սից ա վե լա նա` ﬓա վան քի սե փա կա նթ յն, իսկ ե թե պա կա սի` հոգ ևոր ատ յա նը ﬕ որ ևէ
կար գադ րթ յն ա նի լրաց նե լ:
161
161
Սարգիս եպիսկ., Սևանա վանքը, Հովիվ, 1906 թ., № 42:
Նշանավոր վանքեր
185
Այս պես րեﬓ` Ս ևա նի վա նա հայ րե րը զրկվել են ա ռաջ նոր դա կան թե ﬕց և տիտ ղո սից և
ﬓ ա ցել լոկ վա նա հայ րեր` ընտր վե լով ﬕ ա բա ն թյ նից և հաս տատ վե լով հոգ ևոր բարձ րա գյն
իշ խա նթ յ նից:
Հով հան նես վար դա պետ վեր ջին ա ռաջ նոր դից հե տո, ա ռա ջին վա նա հայր է կարգ վել Մինաս վար դա պե տը, 1840 թ., որ հա զիվ ﬕ տա րի պաշ տոն է վա րել. նրան հա ջոր դել է 1841 թ.
Հա րթ յն ե պիս կո պոս Գան ձա կե ցին, իսկ ﬕ քա նի ամ սից հե տո` Հով հան նես վար դա պետ Անտոն յան Տփ խի սե ցին, ո րի ժա մա նակ Ս ևան է ե կել Հով հան նես ե պիս կո պոս Շահ խա թն յա նը: Սա
գլխա վո րա պես օգտ վե լով Զա քա րիա վար դա պետ Բեհ բթ յան ցի տետ րա կից` բա վա կան ման րամասն տե ղե կթ յն է զե տե ղել Ս ևա նի մա սին «Ս տո րագ ր թիւն կա թո ղի կէ ս. Էջ ﬕած նի և հինգ
գա ւա ռացն Ա րա րա տայ» աշ խա տթ յան ﬔջ:
Հով հան նես վար դա պե տը շ տով տե ղա փոխ վել է Կար ﬕր վանք:
Ս րան 1848 թ. հա ջոր դել է Մկր տիչ վար դա պե տը, ո րին ե րե խա ժա մա նակ Շի րա կից փախցրել էին պար սիկ ա վա զակ նե րը և Եր ևա նմ ծա խել վե րո հիշ յալ Հով հան նես վար դա պե տին, որ
բե րել էր Ս ևան, կրթել և վար դա պետ ձեռ նադ րել: Ս րա վա նա հայ րթ յան ժա մա նակ ﬕ հայ գավա ռա պետ իր ըն տա նի քով ցան կա ցել է այ ցե լել Ս ևա նա վան քը, սա կայն ﬕ ա բա նթ յ նը թյլ
չի տվել, ո րով հետև բա ցի Մա րիամ տիկ նո ջից և ար շա վանք նե րի ժա մա նակ Ս ևան ա պաս տա նող
ամ բողջ ազ գաբ նակ չթ յան հետ ե կած կա նան ցից, ոչ ﬕ կին ի րա վնք չի նե ցել այս ճգնթյան վայ րը մտնե լ: Հայ գա վա ռա պե տը վի րա վոր ված դի ﬔլ է Ներ սես Ե կա թո ղի կո սին և ն րանից թյլտ վթ յն ստա նա լով` ե կել: Մ իա բան նե րը սաս տիկ վրդով վել են, և նյ նիսկ Սար գիս
վար դա պե տը, որ կին չտես նե լ նպա տա կով ﬕշտ խ սա փել է գյղ մտնե լ և այս պատ ճա ռով
էլ «Ք յան դա - գիր մազ» (Գ յղ - չմտնող) կոչ վել, հրա ցան ա ռած դրս է ե կել ար գե լե լ, սա կայն
ի զր, գա վա ռա պե տը իր կնոջ հետ մտել է կղզին և այս պի սով` Ներ սես կա թ ղի կո սի կոն դա կի
հա ﬔ մատ` այս ար գել քը վե րա ցել է:
Այս Մկր տիչ վա նա հոր ժա մա նակ 1856 թ., Ներ սես Ե կա թո ղի կո սը հաս տա տել է Ս ևա նմ
ևս վա նա կան կա ռա վա րթ յն` Հա րթ յն, Կա րա պետ և Հով սեփ վար դա պետ նե րից` վա նա հոր
նա խա գա հթ յան և Գե ղար ք նի քի գա վա ռի «հոգ ևոր գոր ծոց տես չի» (Բար սեղ ա ղա Արծ ր ն)
վե րահս կո ղթ յամբ,
162
սա կայն այս բա րե կար գթ յ նը տևել է ﬕ այն ﬕնչև Ներ սես Ե մա հը:
Մկր տիչ վար դա պե տը 10 տա րի վա նա հայ րթ յն ա նե լց հե տո վախ ճան վել է 1858 թ., և
ն րան հա ջոր դել է Կա րա պետ վար դա պե տը, Ղա զա խի Քար վան սա րա գյ ղից: Սա ա վե լաց րել է
խ տա վոր նե րի սեն յակ նե րը Բար սեղ ա ղա Արծ ր ն ձեռ նա վո ր թյամբ: Վեր ջինս իր ծախ սով
շի նել է նաև եր կ սեն յակ` բարձր աս տի ճան հյ րե րի հա մար:
Ե րեք տա րց հե տո Կա րա պետ վար դա պե տը հրա ժար վել է պաշ տո նից և 1861 թ. նրա
փո խա րեն վա նա հայր է կարգ վել Հա րթ յն վար դա պետ Մառ ջան յան Շի րա կե ցին: Սա շի նել է
վան քի մա ռա նը և Ցա մա քա բեր դմ նո րո գել «դրսի տներ» կոչ ված հյ րա տնն շտե մա րա նը.
ﬕև նյն ժա մա նակ կղզ ﬔջ տնկել է ռե նի ներ և բար դի ներ, պար տեզ ներ շի նել:
Մառ ջան յա նի օ րով թեյ գոր ծա ծե լ սո վո րթ յ նը մտել է վան քը: Նախ ﬕ այն խ տի օ րերին են թեյ խﬔլ, հե տո ա ﬔն օր: Այս թե յի և այլ մա նր ծախ սե րի հա մար կար գադ ր վել է «ժա մոց»
բա ժա նել ﬕ ա բան նե րին` տա րե կան 36 ռ. վարդ ա պետ նե րին, 15 ռ. սար կա վագ նե րին, 9 ռ. դպիրնե րին և 6 ռ. մահ տե սի նե րին:
163
Մառ ջան յա նի օ րով, 1862 թ. ﬔ ռել է Մել քոն ճգնա վոր Տփ խի սե ցին, որ 40 տա րի շա ր նակ
խիստ ճգնա վո րա կան կյանք էր վա րել այս կղզմ, բա ցել էր ս. Հա ր թյան ե կե ղե ց հիﬓ ա պատե րը և շի նել բա վա կա նա չափ խցեր:
Հա րթ յն վար դա պե տը ի նը տա րի վա նա հայ րթ յն ա նե լց հե տո հրա ժար վել է պաշտո նից, գնա ցել Ե ր սա ղեմ, և ա պա կրկին վե րա դար ձել Ս ևան, ր հո դա ցա վից տա ռա պել ﬕնչև
1896 թ., երբ ﬔ ռավ և թաղ վեց ս. Աստ վա ծա ծին ե կե ղե ց մոտ` վա նա հայ րե րի հանգս տա րա նմ:
162
Կոնդակներ Ներսես կաթողիկոսի 1856 թ., № 157 և 305:
163
Սարգիս եպիսկոպոս, Սևանա վանքը, Հովիվ, 1906 թ., № 48:
186
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Հա րթ յն վար դա պե տի հրա ժար վե լց հե տո կրկին վա նա հայր է կարգ վել Կա րա պետ
վար դա պետ Բ յլբ յլ յա նը 1869 թ.: Սա ևս գլ խա վո րա պես զբաղ վել է շի նթ յն նե րով. նախ
ծած կել է ս. Աստ վա ծած նի տա նի քը եր կա թե թի թեղ ով, ա պա ա վե լաց րել է խ տա վոր նե րի սենյակ նե րը, Ե լե նով կա գյ ղի մոտ շի նել է եր կ կա րա վա նա տն, Զան գի գե տի վրա` նոր սիս տե ﬕ
եր կ ջրա ղաց. ﬕ տն է գնել Եր ևա նմ և ﬕ ջրա ղաց` Նոր - Բա յա զե տմ և վան քի վրա հաստա տել տվել Ե լե նով կա յի մոտ նոր բաց ված թե րակղ զին:
1871 թ. ամ ռա նը Գ ևորգ Դ կա թո ղի կո սը այ ցե լե լով Ս ևան կղզին՝ շատ հա վա նել և ո րո շել է
բլրի գա գա թին հայ րա պե տա կան ա մա ռա նոց կա ռ ցել, սա կա յն բ ժիշկ նե րի խորհր դով փո խել է
ո րո շ մը, ո րով հետև լճի խո նա վ թյ նը կա րող է վատ ազ դել:
Տես նե լով ﬕ ա բա նթ յան սաս տիկ տգի տթ յ նը, Գ ևորգ Դ կա թո ղի կո սը վե րա դար ձին
Էջ ﬕած նից ս ցիչ ներ է ղար կել` ս ցա նե լ ﬕ ա բան նե րին. նախ ե կել է Հո վա կիմ սար կավա գը, ա պա Ե ղիա վար դա պետ Ջա լա լյա նը, ո րին հա ջոր դել է Հո վա կիմ վար դա պետ Ղա ﬔք յանը: Այս գե ղե ցիկ գոր ծը տևել է ﬕնչև 1880 թ.:
Բ յլբ յլ յա նի եր կա րատև վա նա հայ րթ յան ﬕ ջո ցին, 1890 թ., Ի տա լ իա յի թա գա ժա ռանգ
(այժմ թա գա վոր) Վիկ տոր Էմ մա ն ե լը այ ցե լեց Ս ևա նա վանք ևս, հ իա նա լով լճի սքան չե լի տեսքից:
1892 թ. Բ յլբ յլ յան վա նա հայ րը 25 տա րի վա նա հայ րթ յն ա նե լց հե տո վախ ճանվեց, նրան հա ջոր դեց Գա լստ վար դա պե տը, որ ﬕ այն յոթ ա ﬕս պաշ տոն վա րե լց հե տո հրաժար վեց: Այս ժա մա նակ Սի նո դի հրա մա նով Ս ևան ե կավ Սա հակ վար դա պետ Ա մա տ նին, և
ﬕա բան նե րի ընդ հա նր հա վա նթ յամբ, վա նա հայր ընտ րեց Գ րի գոր վար դա պետ Ա կ ռե ցն,
1892 թ.: Սա ազ գթ յամբ քրդ էր, Ա կո ռիի կոր ծան ման ժա մա նակ հան դմ գտնվե լով` սար սափած փա խել, ա զատ վել էր, ա պա Դա րա չի չա կի Ա լա փարս գյ ղի տա ն տե րի մոտ ծա ռա յթ յան
էր մտել, քրիս տո նե թ յն ըն դ նել, հե տո ե կել Ս ևան, սմ ա ռել և 20 տա րի վան քին ջեր ﬔռան դ թյամբ ծա ռա յե լց հե տո, 1872 թ., վար դա պետ ձեռ նադր վել: Սա հա մո զեց նաև իր հո րեղբո րը, որ քրիս տո նե թ յն ըն դ նի:
Սա հակ Ա մա տ նին Գ յմ յշ խա նե ց պես վան քի բո լոր կալ ված նե րի և ի րե ղեն նե րի ց-
164
ցա կը
և ելևմ տից նա խա հա շի վը կազ ﬔց և ա ռա ջար կեց Սի նո դին հաս տա տ թյան, և սա` վավե րաց նե լով ժա պա վի նե լով, վե րա դարձ րեց վան քին: Այս ց ցա կով վանքն նի 112 կտոր ձեռա գիր և 541 կտոր տպված գիրք:
Գ րի գոր վար դա պե տը ե րեք տա րի վա նա հայ րթ յն ա նե լց հե տո, 1895 թ., հրա ժար վեց
և ն րա փո խա րեն ընտր վեց Սար գիս վար դա պե տը, այժմ ե պիս կո պոս Փի լո յա նը:
«Կո րած Մա գա րիտ» վե պի հե ղի նակ և նյն հե րոս, հե զա համ բյր և սﬓ ա սեր ներ կա
վա նա հայ րը 1897 թ. շ շե ցի Ա վե տիք Բա լա յան Ղ կաս յա նի ծախ սով շի նեց դպրո ցա կան ﬕ գեղե ցիկ շենք, սրբա տաշ քա րից, թի թե ղա ծածկ, հինգ ﬔծ սեն յակ նե րից բաղ կա ցած: Նաև Բաք վմ
ժո ղո վա րա րթ յն ա նե լով, կա ռ ցեց ﬕ ա բան նե րի հա մար նոր, գե ղե ցիկ խցեր, 10 սեն յակ ներից և հինգ նա խա սեն յակ նե րից բաղ կա ցած` ըն դար ձակ պատշ գամ բով, ինչ պես նաև Բ դաղ յան
եղ բայր նե րի ծախ սով, վա նա հոր հա մար բնա կա րան` չորս սեն յակ նե րից և ﬕ նա խա սեն յա կից
բաղ կա ցած: Բաք վե ցի Լ յդ վիգ Սարգս յա նի և վան քի ﬕ ա բան հան գց յալ Սո ղո մոն սար կա վագի ծախ սով էլ կա ռ ցեց ս. Աստ վա ծա ծին ե կե ղե ց սրբա տաշ, գե ղե ցիկ զան գա կա տ նը: Այժմ էլ
շի նմ է խ տա վոր նե րի հա մար 15 սեն յակ նե րից բաղ կա ցած ըն դ նա րան:
ՍԵՎԱՆԻ ՎԱՆՔԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԷՎՈԼՅՑԻԱՆ
Գ ծե լով Ս ևա նի վան քի պատ մթ յ նը, որ քան թյլ են տա լիս նյ թե րը, տես նմ ենք, որ
սա նե ցել է ե րեք գլխա վոր շրջան: Ա ռա ջի նմ (305 - 874 թթ.) նա հին ﬔհ յա նից փոխ վել է վանքի և հա վա նո րեն ա ռան ձին հա սա րա կա կան ոչ ﬕ դեր չի խա ղա ցել, մա նա վանդ որ ոչ ﬕ հի շա-
164
Ձեռագրերի ցցակը, առանց հիշատակարանների, տպված է Սմբատյանի Գեղար ք նի քմ, եր. 128:
Նշանավոր վանքեր
187
տա կ թյն չկա: Եր բեﬓ ﬕ այն, այն էլ կղզ շնոր հիվ, ժո ղովր դին իբր ա պաս տան է ծա ռա յել,
ո րով հետև իր ժա մա նա կի հա ﬔ մատ ﬕ «ան մատ չե լի ամ րոց» է հա մար վել: Այս ծա ռա յթ յ նը նա
մա տ ցել է նաև հե տա գա եր կ շրջան նե րմ:
Երկ րորդ շրջա նմ (874 - 1836 թթ.), երբ ճգնա վո րթ յ նը Հա յաս տա նմ էլ ար դեն ո րոշ
զար գաց ման է հա սել, Մաշ տո ցը և ն րա նման ճգնա վոր ներ խմբվել են այս ﬔ կ սա ցած, մա նավանդ ձﬔռն աշ խար հից կտրված վայ րը և մո ռա նա լով հա սա րա կա կան կյան քը` ճգնել: Ա հա այս
Թ և Ժ դա րե րի ո գ ազ դե ցթ յամբ` շին վել են գե ղե ցիկ ե կե ղե ցի ներ, նվի րել ա հա գին կալ վածքներ, կազ մա կերպ վել բա վա կան ﬔծ ﬕ ա բա նթ յն, ո րը տվել է նյ նիսկ կա թո ղի կոս ներ` ինչպես Մաշ տո ցը (897 թ.) Ս տե փա նոս վա նա կա նը (970 թ.), Սար գիս ճգնակ յա ցը (992 - 1019 թթ.),
ո րոնք սա կայն, նշա նա վոր են ե ղել նյ նիսկ հայ րա պե տա կան ա թո ռի վրա ի րենց ճգնա վո րա կան
կյան քով և ոչ հա սա րա կա կան գոր ծ նեթ յամբ:
Այս երկ րորդ շրջա նմ վան քի վա նա հայ րե րը ﬕ ա ժա մա նակ և Ս ևա նի թե ﬕ ա ռաջ նորդ ներ
են ե ղել, սա կայն Գե ղար ք նի քմ չկա ﬕ շենք, ﬕ ար ձա նա գր թյն, որ վկա յեր այս ա ռաջ նորդնե րից գո նե ﬔ կի հա սա րա կա կան ﬕ նշա նա վոր գոր ծի մա սին: Մի ջին դա րե րի հա մար Ս ևա նը
ա ﬔ նա հար մար տեղն է ե ղել գի տթ յամբ և դպ ր թյամբ պա րա պե լ, ձե ռագ րեր ար տագ րե լ, և
թե պետ ժա մա նակ առ ժա մա նակ սա, հի րա վի, փայ լել է իր Սար գիս վար դա պետ Ի մաս տա սե րով
և իր գրատ նով, սա կայն վա նա հայր Հով հան նես վար դա պե տի ձե ռագ րե րը լի ճը ա ծե լ դեպքն
ար դեն բա վա կան սևաց նմ է ամ բողջ ﬕ ա բա ն թյ նը, ո րով հետև ե թե լի նեին նրանց ﬔջ լ սավոր ան ձեր` նախ ձե ռագ րե րը այդ դրթ յան չ էին հաս նի և ա պա ﬕ վա նա հայր չէր հա մար ձակ վի
այդ պի սի ﬕ վան դա լա կան գործ ա նե լ:
Եր րորդ շրջա նմ (1836 - 1908 թթ.) վան քը զրկվմ է ա ռաջ նոր դա կան ի րա վնք ներ ից,
դառ նմ է սոսկ ﬕ ճգնա րան և ա պաշ խա րթ յան դա տա պարտ ված հոգ ևո րա կան նե րի աք սորա տե ղի: Այս շրջա նմ, թե պետ ժա մա նա կի ո գ ազ դե ց թյամբ, վան քը սկսմ է ար տա քստ
վե րա նո րոգ վել, շին վմ են նոր ձևի կա նո նա վոր բն ա կա րան ներ, դպրո ցա կան գե ղե ցիկ շենք,
գրա տն և այլն, սա կայն ներ քստ ա պա կան վմ է և այ լա սեր վմ:
Մ իա բան նե րի կյան քը. Զա քա րիա վար դա պետ Բեհ բթ յա նը անց յալ դա րի սկզբմ (1825
թ.) այս պես է նկա րագ րմ վա նա կան նե րի կյան քը, որ ար տագ րել են Շահ խա թն յան և Փի լո յան
ե պիս կո պոս նե րը. ես էլ հետ ևմ եմ սրանց օ րի նա կին` ա վե լաց նե լով այժմ յան կյան քի նկա րա գիրը, որ քան որ ես կա րո ղա ցա թա փան ցել:
Ե կե ղե ցա կան պաշ տա մնք. Ա ﬔն օր, գի շեր վա ﬔջ զան գի ձայ նը լսե լն պես, ﬕ ա բաննե րը խմբով շտա պմ են ե կե ղե ցի. ինչ պես թե փո ղի ձայ նով ժո ղով վմ են հոգ ևոր պա տե րազ ﬕ:
Նախ ա սմ են ﬕ կա նոն սաղ մոս, ա պա գի շե րա յին ժա ﬔր գ թյ նը ﬕնչև «Զ քեն գո հա նամք»:
Ա պա եր կ կա նոն սաղ մոս` կա նո նա գլխով: Ա պա գի շեր ա յին ժա ﬕ ﬓա ցած մա սը, ա ռա վոտ յան
և ար ևա գա լի ժա մը, պաս օ րե րին նաև եր գե րը: Ժա ﬔր գթ յ նից հե տո գնմ են յ րա քանչ յ րը
իր խ ցը, ր կա տա րմ են ա ռանձ նա կան ա ղոթք, ըստ ցան կ թյան:
Ճա շի ժա ﬕց հե տո նախ ա սմ են ﬕ կա նոն սաղ մոս, ա պա ե րեք ո ղոր ﬔ ա, պաս օ րե րին
նաև ﬔծ քա րոզ և ա ղոթք նե րը, ա պա ճա շ ժա մը: Ժա ﬕց հե տո գնմ են սե ղա նա տն ճա շե լ,
ր նրան ցից ﬔ կը կար դմ է Հա րանց վար քից, ի լր ﬕ ա բան նե րի:
Ե րե կո յան ժա ﬕց ա ռաջ ա սմ են ﬕ կա նոն սաղ մոս պաս օ րե րին: Ա պա հայս մա վր, շարա կան, ա ղոթք, ա պա ե րե կո յան ժամ, նրան կից ա սմ են խա ղա ղթ յան ժա մը:
Ք նե լց ա ռաջ ժո ղո վմ են ե կե ղե ցի և ա սմ են «ե կես ցե»: Ե կես ցեից հե տո գնմ են խցերը, ո մանք քնմ են իս կյն, և ո մանք ա ռան ձին ա ղո թմ են ձիգ ժա ﬔր ով: Մեծ պա սին շատ
քիչ են քնմ. գի շեր վա ﬔծ մա սը նվի րմ են ա ղոթք նե րին: Ո մանք օ րա կան թ կա նոն սաղ մոս
ամ բող ջա պես ա սմ են: Պա տա րա գի չը սար կա վագ նե րի հետ ամ բողջ գի շե րը հսկմ է սաղմո սեր գթ յամբ, իսկ բո լոր ﬕ ա բան նե րը տար վա ﬔջ տա սը գի շեր ﬕն չև ա ռա վոտ ե կե ղե ցմ
ժա մա սա ցթ յամբ են հսկմ, հինգ նա վա կա տ եաց օ րե րին, Տ եառ նըն դա ռա ջին, Ծաղ կա զար դին,
Ա վագ ր բա թին, Նոր - կյ րա կեին և Հո գե գալս տե ան:
188
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Մ իա բան նե րի վարքն բար քը. Սո վո րա բար հեզ խո նարհ բարք նեն ա ﬔ նա յն հ լթյամբ հպա տա կթ յամբ: Եր բեք տգեղ խոսք նրանց բե րա նից չի լսվի: Ե թե ﬔ կից վշտա նան,
իբրև պա տաս խան «հայրդ օրհ նեմ» կա սեն, իսկ վշտաց նո ղը չի քնիլ ա ռանց «ﬔ ղա» ա սե լ
վշտա ցա ծին: Ն րանց ա յոն` ա յո է, և ոչն` ոչ: Վար քով մա քր են ա րա տից:
Հա սա րա կա բար օ րը ﬕ ան գամ են տմ. նրանց կե րա կ րը կազ մմ է լո բին, ոսպն
մյս ըն դե ղեն նե րը: Շա տե րը պաս են հա մար յա ամ բողջ տա րին, բա ցի շա բաթ, կի րա կի և տոն
օ րե րից, իսկ խ տի օ րե րին նա վա կա տեաց կե րակ րով են բա վա կա նա նմ: Ո մանք տաք կե րակր չեն տմ, այլ լոկ հա ցով սա ռը ջրով են շա տա նմ: Ո մանք օ րե րով ծոմ են ﬓմ, բայց
որ քան կա րե լի է ծա ծկ:
Ձ ﬔ ռը կրակ չեն վա ռմ. նրանց զգես տը մա զե ղեն է, և ﬕա տե սակ` վա նա հո րից սկած
ﬕնչև հե տին կրո նա վո րը: Վա նա հայ րը չի կա րող ա ռան ձին իր հա մար կե րա կր պատ րաս տել
տալ, ա ռանց ﬕ ա բան նե րի հա ճթ յան: Ա ﬔն ինչ հա սա րա կաց է. ոչ ոք ա ռան ձին դրամ չ նի,
ե ղա ծը հա սա րա կաց արկ ղﬓ է, որ ծախս վմ է բո լո րի հա մար հա վա սա րա պես:
Այս պես է ե ղել անց յալ դա րի սկզբին, իսկ այժմ, իմ կար ծի քով, այս ﬕ ա բա ն թյնն ար դեն
գտնվմ է ան ցո ղա կան շրջա նի ﬔջ. նախ կին կրո նա մո լթ յ նը, ճգնա վո րա կան խիստ կյանքն
ար դեն ո րոշ չա փով տե ղի են տվել ծի սա կա տա ր թյան, կյան քի վա յելք նե րի հետ ևից ընկ նե լն
և բ սա կան կյան քով: Կ րո նի ժը թ լա նա լով` այժմ յան ﬕ ա բան ներն այլևս ներ քին մղմ չեն
զգմ ինք նա զրկան քի, հա նն Աստ ծո, ե կե ղե ցն, հա սա րա կթ յան ծա ռա յե լ. գի տ թյան
լյսն էլ դեռևս չի թա փան ցել` այդ ե սա կան նե րին այ լա սեռ դարձ նե լ, այս պատ ճա ռով և զրկ ված
թե կրո նի և թե գի տթ յան հզոր զար կից` գնա յն դ իակ ներ են ներ կա յաց նմ, զրկ թե կրո նական և թե հա սա րա կա կան ի դեալ նե րից, և ապ րմ են ﬕ այն բ սա կան կյան քով. ա ռա վո տը շատ
վաղ են վեր կե նմ, գնմ ե կե ղե ցի, ժամ ա սմ, ա ռանց, սա կայն ﬕ ա ռան ձին ջեր ﬔ ռան դթյան, ա պա վե րա դառ նմ նո րից քնմ ﬕնչև ժա մը 10 - ը: Հե տո վեր են կե նմ, յ րա քան չյ րը իր
հա մար ա ռան ձին թեյ պատ րաս տմ, խմմ, և կամ` ա ﬔն ﬔ կը իր խցմ ծա լա պա տիկ նստմ
է ﬔջ քը և գ լ խը ա ռաջ թե քած, լռ և ան շարժ` ժա ﬔր շա ր նակ, ա ռանց սա կայն ա ղո թե լ:
Ժա մը 4 - ին կրկին խմբ վմ են ե կե ղե ցի` ե րե կո յան ժա ﬔր գթ յան, ո րից հե տո ա ﬔն ﬔ կը ա ռանձ նա պես թեյ է պատ րաս տմ իր հա մար և ան վերջ խմմ: Ժա մը յո թին կրկին հա վաք վմ են ե կեղե ցի «ե կես ցե» կա տա րե լ և ան ﬕ ջա պես պառ կմ քնմ են: Այս կյան քը գրե թե նյ նթ յամբ
կրկնվմ է հա մա րյա ամ բողջ տա րին: Ա մա ռը է լի ո րոշ փո փո խթ յն ներ, մտքի շփմ ﬔկ - ﬔկ
տե ղի են նե նմ, գա լիս են խ տա վոր ներ, Վար դա վա ռին և Աստ վա ծած նին ﬔծ բազ մթ յն
է հա վաք վմ, ﬕ ա բան նե րը ﬕ քիչ կեն դա նա նմ են, ի րար անց նմ, ան քն ﬓմ, ﬕ քա նի սը
նյ նիսկ խնամք, հոգս տա նմ խ տա վոր կա նանց, ﬕնչ դեռ եր կա րատև, սոս կա լի ձմռան ընթաց քմ խեղ ճե րը փակ ված խցե րմ, տանջ վե լով հո դա ցա վից` աշ խա տմ են ի րենց կեն դա նական ջեր մթ յ նը պահ պա նել, սա կայն ﬔկ - ﬔկ էլ, լավ օ րե րին, այ ցե լմ են մո տա կա Ցա մա քաբերդ և Գո մա ձոր գյ ղե րը, ո րոնց բա րո յա կան վի ճա կը այն քան էլ լավ չէ:
Թեև ﬕ ա բան նե րի սեն յակ ներն այլևս նախ կին գետ նա փոր խցե րը չեն, սա կայն նրանց ﬔջ
տի րող կեղ տո տթ յ նը և գար շա հո տթ յ նը Պետ րոս ճգնա վո րի ժա մա նա կից կա րող է համար վել: Վան քմ թեև գրա դա րան կա, սա կայն կար դա ցող չկա, թեև լրա գիր ստաց վմ է, սակայն եր բեք հա տկ սրա հա մար վան քի նա վա կը չի ղարկ վմ մո տա կա Ե լե նով կա գյ ղը` որ
0,5 - 1 ժամ վա ճա նա պարհ է` բե րե լ: Այս պատ ճա ռով էլ եր բեﬓ օ րագ րե րի ﬕ ամ բողջ ամս վա
հա մար նե րը ﬕ ան գա ﬕց են ստաց վմ և բա ժան վմ ﬕ ա բան նե րին` շա քար փա թա թե լ:
Այս ան կեն դա նթ յա նը գ ցե կեն դա նթ յն կա րո ղա նար ներշն չել ներ կա վա նա հայ րը`
սա կայն նա էլ խոր տակ ված սի րո վեր ջին փայլփ լﬓ է ներ կա յաց նմ՝ աշ խա տե լով վան քի արտա քի նը բա րե փո խել:
Նշանավոր վանքեր
189
ՎԱՆՔԻ ՆԿԱՐԱԳՐՆԸ
ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐ
Ա ռա քե լոց ե կե ղե ցի. Մա րիամ Ս յն յաց տիկ նոջ շի նած այս ե կե ղե ցին բարձ րա նմ է բլրի
գա գա թին: Շին ված է սև, հա սա րակ քա րից, իսկ կա թո ղի կեն` կար ﬕր, սրբա տաշ քա րից: Ե կե ղեցին խա չաձև է, 13,68 մ եր կա ր թյան, 10,80 մ լայ նթ յան և մոտ 16 մ բարձ րթ յան: Չորս որմնաս յ նե րի վրա բո լո րմ են ռո մա նա կան կա մար ներ, ո րոնց վրա հանգ չմ է հայ կա կան ցածր
կա թ ղի կեն:
Ու նի ﬕ սե ղան և եր կ ա վան դա տն, ո րոն ցից հյ սի սա յի նի դ ռը դրսից է, իսկ ներսմ կա ﬕ պա տ հա նաձև բաց վածք: Ա վան դթ յան ա սե լով` Մա րիամ տի կի նը այս պես է շի նել
տվել, որ կա րո ղա նա ժա ﬔր գ թյան ժա մա նակ ինքն այդ տեղ ա ռանձ նա ցած ա ղո թել, ո րով հետև
իբրև կին` ի րա վնք չի նե ցել ճգնա վոր նե րի հետ ﬕ ա սին լի նե լ: Սե ղա նը զար դար ված է խաչկա լով, ր բազ ﬔց րած է խա չե լթ յան պատ կե րը: Ե կե ղե ցին լ սա վոր վմ է վեց փոքր և նեղ
պա տ հան նե րով, ո րոն ցից եր կ սը գտնվմ են կա թ ղի կեի վրա: Ու նի եր կ դռ, հա րա վային և արևմտ յան կող ﬔ րմ: Հա րա վա յին դ ռը շին ված է ըն կ զե նց, 1,71x0,81 մ ﬔ ծ թյան:
Թ խա գյն է, և ամ բողջ ե րե սը ծածկ ված է սքան չե լի քան դակ նե րով: Դ ռան վե րին մա սմ քանդակ ված է չո րեք կեր պյան ա թո ռը, վրան Հի ս սը բազ մած: Ս րա ներք ևմ ﬕ ճա ճան չա վոր խա չի
աջ կող մմ կանգ նած են Աստ վա ծա ծի նը և Հով հան նես Մկր տի չը, ո րոնց ա նն նե րը նյն պես
փո րագր ված են պատ կեր նե րի մոտ: Ս րա նից ներքև եր կ շար քով քան դակ ված են տաս ներ կ
ա ռաք յալ նե րի պատ կեր նե րը, ո րոնց ﬔջ տե ղից թևա տա րած իջ նմ է ա ղաﬖ ա կերպ ս. Հո գին`
լյ սի ճա ռա գայթ ներ սփռե լով Լ սա վոր չի, Աշ խեն տիկ նոջ և Տր դատ թա գա վո րի վրա: Մեջ տեղմ կանգ նած է Աշ խեն տի կի նը` թա գը գլխին, աջ կող մմ` Լ սա վո րի չը, ձա խմ` Տր դատ, խո զի
գլ խով: Ս րանց եր կ կող քին ա ռան ձին փոք րիկ շրջա նակ նե րի ﬔջ քան դակ ված են Վր թա նես և
Ա րիս տա կես` վե ղա րով և փի լո նով ծնկ չո քած: Այս պատ կեր նե րի տակ կա գե ղե ցիկ ռ ցիկ
շրջա նակ, ո րի պատ կե րը տա լիս ենք, առ նե լով նկա րիչ պ. Ֆեթ վաճ յա նի ժո ղո վա ծ ից: Դ ռան եզրե րը պա տած են նրբ քան դակ նե րով, ո րոնց ﬕջև գրված է ﬕ ըն դար ձակ ար ձա նագ րթ յն,
ո րից եր ևմ է, որ դ ռը շի նել է «ա նար ժան Աբ րա հա մը» 1521 - 1557 թթ., Դա նիել վար դա պե տի
հրա մա նով:
Ա ռա քե լոց ե կե ղե ց մյս, արևմտ յան դ ռը ևս շին ված է ըն կ զե նց և ս ևա գյն է: Դ ռան
ամ բողջ ե րե սի վրա քան դակ ված է ﬕ ﬔծ խաչ` շրջա պատ ված ծաղ կա ն կար գե ղե ցիկ քան դակ ներով: Ինչ պես եր ևմ է վրա յի ար ձա նա գր թյ նից` շին ված է 1176 փրկ. թվին, Հով հան նես հյս նի
ձեռ քով և Ք յրդ իշ խա նաց իշ խա նի հրա մա նով:
Ե կե ղե ց արևմտ յան կող մմ բարձ րա նմ է ﬕ գա վիթ, որ այժմ փայ տա ծածկ է, հե նած
փայ տե սյ նե րի վրա: Վեր ջին նե րիս խո յակ նե րը բա վա կան գե ղե ցիկ են, ո րով հետև սրանց վրա
քան դակ ված են թռչն ներ, քնար, խաչ, տերև ներ և այլն: Գավ թի աջ կող մմ գտնվմ է խո րանաձև ﬕ շենք: Այս գավ թմ շա գրավ են չորս ﬔծ տա պա նա քա րեր, ո րոն ցից այն, որ գտնվմ
է արևմ տա հյ սի սա յին անկ յ նմ, կրմ է հետև յալ տա պա նա գի րը. «Այս է հան գիստ պա րոն
Քր դայ»: Թերևս այս այն Ք յրդ իշ խա նի տա պանն է, ո րի հրա մա նով 1176 թ. վե րա նո րոգ վել է
Ա ռաք ել ոց ե կե ղե ց` այս գավ թմ բաց վող արև մ տ յան դ ռը, ինչ պես եր ևմ է նրա վրա յի արձա նագ րթ յ նից:
Ս. Կա րա պետ ե կե ղե ցի. Բարձ րա նմ է բլրի գա գա թին, Ա ռա քե լոց ե կե ղե ցց փոքր - ինչ
արև մտք: Շին ված է սև, ան տաշ քա րով, իսկ կա թ ղի կեն կար ﬕր, սրբա տաշ քա րով, եր կարթ յնն է 9,36 մ, լայ նթ յ նը 7,20 մ և բարձ ր թյ նը 10 մ: Ե կե ղե ցին խա չաձև է, անս յն,
ռո մա նա կան կա մա ր ներ ով և հայ կա կան ցածր կա թ ղի կեով, ո րի ﬔջ բաց վմ են չորս փոք րիկ
պա տ հան ներ: Փոքր են նաև մյս ե րեք պա տ հան նե րը, որ բաց վմ են ե կե ղե ց պա տե րի
ﬔջ: Ե կե ղե ցմ կա ﬕ սե ղան և ﬕ այն ﬕ, ձա խա կողմ յան ա վան դա տն: Սե ղա նը զար դար ված
190
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
է դաս տա ռա կի և Ք րիս տո սի մկրտթ յան պատ կեր նե րով: Մ իակ, հա րա վա յին դռան առջև ե ղել է
փայ տա շեն ﬕ գա վիթ,
165
որ այժմ քանդ ված է:
Կա թ ղի կեի վրա յի ար ձա նագ րթ յ նից եր ևմ է, որ ե կե ղե ցին վե րա նո րոգ վել է 1714 թ.:
Ս. Աստ վա ծած նի ե կե ղե ցի. Սա կա ռց ված է կղզ հա րավ - արևմտ յան կող մմ տա րածվող տա փա րա կի վրա և, ինչ պես տե սանք, հիﬓ արկ ված է Մաշ տոց վար դա պե տի ժա մա նակ
Ս յն յաց Մա րիամ տիկ նոջ ծախ սով: Ե կե ղե ցին շին ված է սև, սրբա տաշ քա րից, բաղ կա ցած է ժամատ նից, ﬕ նո րա կա ռյց զան գա կատ նից և ﬕ փայ տա շեն գավ թից: Ժա մա տ նը օ րո րո ցա ձև է,
անգմ բեթ, 10,40 մ եր կա րթ յան, 10 մ լայ նթ յան և 9 մ բարձ րթ յան: Դր սից ճար տա րա պե տական ոչ ﬕ շա գրավ բան չկա: Ներ սից եր կ հա սա րակ, ամ բող ջա կան և վեց որﬓ աս յ նե րի վրա
բո լո րմ են ռո մա նա կան կա մար ներ և նյն պի սի կա մա րա կապ ձե ղն: Ու նի ﬕ սե ղան և եր կ
ա վան դա տն: Հինգ փոք րիկ և նեղ պա տ հան ներ ա ղոտ լյս են սփռմ. սե ղա նը զար դար ված
է գե ղե ցիկ խաչ կա լով, և ս. Աստ վա ծած նի պատ կե րով, որ Ա լեք սանդ րա պո լի «Յօ թը - վերք» կոչված պատ կե րի ըն դօ րի նա կթ յնն է: Խաչ կա լի ա ռաջ կախ ված է ﬕ վա րա գյր, որ վրա մանր
կտո րե ղեն նե րով պատ կեր ներ են հյս ված, ﬔջ տե ղմ Ք րիս տո սի հա ր թյան, շր ջը` ա ռա քյալնե րի: Այս վա րա գյ րը բա վա կան գե ղե ցիկ է և ինք նա տիպ: Ձե ղ նից կախ ված են եր կ ջահ և
բա վա կա նա չափ կան թեղ ներ: Այս ժա մա տ նը նի եր կ դռ. արևմտ յա նի ա ռաջ չորս սյ նե րի
վրա հաս տատ ված է ﬕ գե ղե ցիկ, գմբե թա զարդ զան գա կա տն, իսկ հա րա վա յի նի ա ռաջ` ﬕ հասա րակ, փայ տա շեն գա վիթ: Ա ﬔ նօր յա ժա մա սա ց թյ նը այժմ այս տեղ է կա տար վմ:
ՇԵՆՔԵՐ
Ս ևա նի վան քմ բա ցի ե րեք ե կե ղե ցի նե րից, կան նաև ﬕ քա նի այլ շեն քեր, ինչ պես 1. վանա հոր բնա կա րա նը, 2. ﬕ ա բան նե րի սեն յակ նե րը կամ խցե րը, 3. խ տա վոր նե րի հա մար սենյակ ներ, 4. մա ռան, խո հա նոց, փայ տա տն և 5. վա նա կան դպրոց: Հի շա տակ ված այս բո լոր
շեն քերն էլ տե ղա վոր ված են կղզ տա փա րա կի վրա. բլրի վրա Ա ռա քե լոց և ս. Կա րա պե տի ե կեղե ցի նե րի մոտ կան ﬕ քա նի խար խլ խցեր, այժմ գոր ծա ծթ յ նից բո լո րո վին ըն կած:
Վա նա հոր բնա կա րա նը շին ված է սրբա տաշ քա րից, և գետ նի մա կե րևյ թից մոտ 2 մ
բարձր է` խո նա վթ յ նից փոքր - ինչ ա զատ լի նե լ: Բաղ կա ցած է ﬕ նա խա սեն յա կից, եր կար
նրբանց քից և չորս փոք րիկ, մա քր սեն յակ նե րից:
Մ իա բան նե րի սեն յակ նե րը շին ված են ﬕ շար քով, դարձ յալ գետ նից 2 մ բարձր, սրբա տաշ
քա րով: Սեն յակ նե րի թի վը տասն է, ո րոն ցից յ րա քան չյր եր կ սը բաց վմ են ﬕ փոք րիկ նախա սեն յա կի ﬔջ: Սեն յակ նե րի առջև տա րած վմ է ﬕ ըն դար ձակ պատշ գամբ:
Ուխ տա վոր նե րի ըն դ նե լթ յա նը հատ կաց րած սեն յակ նե րը շատ խղճա լի, հին շեն քեր էին,
որ այժմ քան դել են և նորն են կա ռ ցմ:
Դպ րո ցա կան շեն քը կղզ բո լոր շեն քե րից գե ղե ցիկ է, ﬕ այն ափ սոս, որ գետ նից ﬕ
փոքր - ինչ բարձր չէ շին ված, խո նա վթ յ նից փոքր - ինչ ա վե լի ա զատ լի նե լ: Մի եր կար նրբանցքի ﬔջ բաց վմ են չորս ﬔծ, լ սա վոր սեն յակ ներ, ո րոն ցից ﬔ կը ծա ռա յմ է իբր վան քի գրադա րան - թան գա րան:
Իբրև մա ռան, խո հա նոց, փայ տա տն ծա ռա յմ են հին սե ղա նա տան և հին խցե րի
փոքր - ինչ վե րա նո րոգ ված շեն քե րը:
165
Շահխաթնեան, եր. 217:
Соседние файлы в предмете Этнография Армян