Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Ելենովկա գյղական հասարակթյնը
41
159 իգ., ﬕ ա սին` 299 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ, ա նաս նա պա հթ յամբ, ձկնորսթ յամբ և բեռ նա կրթ յամբ: Ու նեն 107 դ. 1200 ք.ս. վա րե լա հող, 986 դ. 592 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Չըր չըր, հնմ` Վար սեր (62034’20’’ – 40033’20”). Տե ղա վոր ված է Զան գի գե տի ա փե րին,
ր գե տը գե ղե ցիկ ջրըն կեց ներ կազ ﬔ լով դարձ նմ է չորս ջրա ղաց: Այս ջրըն կեց նե րից էլ, «չըրչըր»` գյ ղը ստա ցել է իր ա ն նը: Բռ նմ է 30 դ. 1276 ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից 28 դ. 1920 ք.ս.
ծածկ ված է շի նթ յն նե րով:
Չըր չը րմ կա ﬕ հա սա րակ ե կե ղե ցի և ﬕ մա տռ: Բ նա կիչ նե րը գաղ թել են Հին - Բա յա զե տից,
Մ շից և Խո յից, բո լորն էլ հա յեր. 112 տն. 654 ար., 597 իգ., ﬕ ա սին` 1251 հո գի: Չըր չը րից հա զիվ
եր կ կի լո ﬔտր հե ռ, նյն հով տմ գտնվմ է Շահ րիզ գյ ղը (63033’10”–40033’50”), ր կան
ﬕ ա վեր և ﬕ հա սա րակ ե կե ղե ցի: Բ նա կիչ նե րը հա յեր են, գաղ թած 1829 թ. Մա կ ի Ան ձկ գյղից: Ըն դա ﬔ նը 180 տն. 896 ար., 672 իգ., ﬕ ա սին`1568 հո գի:
Թե Չըր չըր և թե այս գյ ղի բնա կիչ նե րը պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նապա հթ յամբ: Եր կ գյ ղը ﬕ ա սին նեն 1903 դ. 674 ք.ս. վա րե լա հող, 2 դ. 1840 ք.ս. խո տա տեղի և 994 դ. ա րո տա տե ղի:
Դդ մա շեն (Тотмашен կամ Тутмашен) (62032’20” – 40034’20”). Եր բեﬓ ա պես կոչ վմ է նաև
Ղա րա քե շիշ: Տե ղա վոր ված է Ա լա փա փախ սա րի ստո րո տմ, Հ րազ դա նի ա փին, 23 դ. 1470 ք.ս.
տա րա ծթ յան վրա, ո րից 21 դ. 1440 ք.ս. բռնմ են շի նթ յն նե րը: Ու նի ﬕ ե կե ղե ցի ս. Թա դեոս ա ռաք յա լի ա ն նով և ե րեք մա տռ ներ: Ծե ր նի նե րի ա սե լով գյ ղը Դդ մա շեն է կոչ վել այն
պատ ճա ռով, որ այս տեղ ﬕ ժա մա նակ շատ լավ դդմ են մշա կել:
Բ նա կիչ նե րը հա յեր են 1830 թ. Խո յի և Մա կ ի գյ ղե րից գաղ թած: Ըն դա ﬔ նը 295 տն
են. 1192 ար., 1072 իգ., ﬕ ա սին` 2264 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պահթ յամբ: Ու նեն 1549 դ. 1170 ք.ս. վա րե լա հող, 681 դ. 1560 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Ծաղ կնք (62032’30” – 40034’50’’). Թր քե րը կո չմ են Չի չակ լի, որ նյն բա ռի թարգ-
մա նթ յնն է. այ պես է կոչ վմ այն բազ մա թիվ և բազ մա զան ծա ղիկ նե րի շնոր հիվ, որ ա ռատթ յամբ բս նմ են այս տեղ և այս գա վա ռա կմ, որ նյն պես Ծաղ կնք կամ Ծաղ կա ձոր է
կոչ վմ: Տա րած վմ է Զան գ գե տի աջ կող մը, գե ղե ցիկ հար թթ յան վրա և բռ նմ է 21 դ. 220
ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից 29 դ. 1540 ք.ս. գտնվմ է շի ն թյն նե րի տակ: Գ յ ղմ շադ րթյան ար ժա նի ո չինչ չկա, նյ նիսկ ե կե ղե ցին շատ հա սա րակ է: Այս տեղ է գտնվմ այս գյ ղա կան
հա սա րա կթ յան դա տա րա նը: Բ նա կիչ նե րը հա յեր են, Մա կ ից գաղ թած, ﬕ մասն էլ ե կել է Ղազա խի գա վա ռի գյ ղե րից: Այս տե ղից է ե ղել Սար գիս ար քե պիս կո պոս Ջա լալ յա նը: Բ նա կիչ նե րի
թիﬖ է 202 տն. 996 ար., 828 իգ., ﬕ ա սին` 1824 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և
ա նաս նա պա հ թյամբ: Ու նեն 1075 դ. 920 ք.ս. վա րե լա հող, 167 դ. 600 ք.ս. խո տա տե ղի և 1572 դ.
510 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Չի բխ լ, հնմ` Ճա պո տիկ (62037’28” – 40038’10”). Տե ղադր ված է Ս ևա նա լճի հյ-
սիս - արևմտ յան ա փին, շրջա պատ ված` Բա րա թ, Յաղ լի - տաշ և Մա րա լի ջա լեռ նե րով: Շատ գեղե ցիկ տե սա րան ներ նի: Բռ նմ է 23 դ. 330 ք.ս. տա րա ծթ յն, գրե թե ամ բող ջո վին ծածկ ված
շի նթ յն նե րով: Գ յ ղի ﬕ ջով անց նմ է Ղա րա քի լի սա յից (Ա լեք սանդ րա պո լի գ.) Նոր - Բա յա զետ
տա նող փոս տա յին ճա նա պար հը: Գ յ ղմ կան ﬕ քա նի անն շան ա վե րակ մա տռ ներ և ﬕ հասա րակ ե կե ղե ցի: Ու շագ րավ է ﬕ այն Աստ վա ծըն կալ մա տ ռը գյ ղի արևմտ յան կող մմ, Բալըղ - չայ գե տա կի ա փին, և այն ոչ թե իր շի նթ յամբ, այլ այն ա վան դթ յամբ, որ այդ տե ղը «ընդ նել է Աստ ծն» Գոշ Մ խի թա րի հետ խո սե լ:
26
Չի բխ լ ի բնա կիչ նե րը հա յեր են, Հին - Բա յա զե տի Ար ծափ գյ ղից գաղ թած 1830 թ.:
Ս րանց բար բա ռը փոքր - ինչ տար բեր վմ է Նոր - Բա յա զետ ցի նե րի բար բա ռից: Ըն դա ﬔ նը 212
տն են. 1038 ար., 967 իգ., ﬕ ա սին` 2005 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ, ա նաս նապա հթ յամբ և ձկ նոր սթ յամբ: Ու նեն 1077 դ. 614 ք.ս. վա րե լա հող, 151 դ. 1156 ք.ս. խո տա տե ղի,
26
Ս ևա նա Հայս մա վրք` ար տագր ված Սմ բատ յա նի Գե ղար ք նի քմ, ե րես 380 - 387: Ժո ղո վր դի ﬔջ այս ա վան-
դթ յ նը չկա:
42
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
1549 դ. 256 ք.ս. ա րո տա տե ղի, 40 դ. 566 ք.ս. տա րա ծթ յն էլ ծածկ ված է ջրով, ո րից 21 դ. 1616
ք.ս. ջրանցք նե րի և 18 դ. 1350 ք.ս. վտա կի և աղբ յր նե րի տակ:
Պ. Տ. Աֆ րիկ յա նի նպաս տով գյ ղմ պահ վմ է ﬕ ե կե ղե ցա կան - ծխա կան ﬕ դաս յան
դպրոց:
Չի բխ լ ից դե պի հյ սիս, Ս ևա նա լճի ա փին գտնվմ է Թա ռա տափ գյ ղա տե ղին, ո րի
առջև տա րած ված ըն դար ձակ տա փա րա կը կոչ վմ է Մեծ տափ: Կի սա վեր դրթ յամբ ﬓմ է
ե կե ղե ցին, շրջա պատ ված խաչ քա րե րով, ա ռանց ﬕ որ ևէ ար ձա նագ րթ յան: Պատ մթ յ նից
հայտ նի է, որ Ա շոտ թա գա վո րը րիշ գյ ղե րի հետ այս էլ նվի րել է Ս ևա նա կղզն:
Օր դակ լ, հնմ` Պոր տակ (620 35’ 50” – 400 30’ 55”). Տա րած վմ է Ս ևա նա լճի արևմ-
տահ յ սի սա յին ա փին, ﬕ հար թթ յան վրա և բռ նմ է 26 դ. 480 ք.ս. տա րա ծթ յն: Պոր տա կը
նշա նա վոր է նախ և ա ռաջ նրա նով, որ այս տեղ, լճի ա փին գտնվմ է 9 տո ղից բաղ կա ցած ﬕ
ար ձա նագ րթ յն, ո րի ﬔջ պատմ վմ է, որ Ար գիշ տին նվա ճել է Կ իե հ նի եր կի րը և Իշ տի կ նի
քա ղա քը: Այս վեր ջի նը հա վա նա կան է, որ լի նի այն ամ րո ցը, ո րի պարս պի հետ քե րը դեռևս ﬓմ
են Պոր տա կի հա րա վա յին կող մը, լճի ա փին բարձ րա ցող բլր նե րի վրա: Այս ամ րո ցի ﬔջ նկատե լի են նաև ﬕ ե կե ղե ց և ﬕ ձի թա հան քի հիﬓ ա պա տեր:
Օր դակ լ մ կան չորս հին ե կե ղե ցի ներ, ո րոն ցից ﬔ կը գյ ղի կենտ րո նմ գտնվե լով, այժմ
վե րա նո րոգ վե լով իբր ծխա կան ե կե ղե ցի է ծա ռա յմ: Մ յս ե րե քը կի սա վեր լի նե լով, խ տա տեղի ներ են հա մար վմ: Մի զո րա վոր խ տա տե ղի էլ հա մար վմ է սե պաձև ար ձա նագ րթ յան
հա րա վա յին կող մը, լճի ա փին գտնվող մա տ ռը, ր կան ﬕ քա նի խաչ քա րեր ա ռանց ար ձանագ րթ յան: Մա տ ռի շր ջը ևս կան գետ նա փոր, բո լո րաձև շի ն թ յան հիﬓ ա պա տեր: Հավա նա կան է, որ այս տեղ հնմ ﬔհ յան ե ղած լի նի: Այժմ այս մա տ ռը, որ փայ տով ծածկ ված է,
կոչ վմ է ս. Գ ևորգ: Ա վե լի շագ րավ է գյ ղի հա րա վա յին կող մմ, « Կար ﬕր վանք» կոչ ված
կի սա վեր ե կե ղե ց մոտ բարձ րա ցող քա րա ժայ ռը, որ այժմ « Թխ - մա նկ» է կոչ վմ: Ա ﬔ նայն
հա վա նա կա նթ յամբ սա ֆալ լո սի պաշտ ման տեղ է ե ղել: 0րդակ լ ի շրջա կայ քմ կան բազ մաթիվ հրաբ խա յին քա րա կյ տեր:
Գ յ ղը նի ﬕ քա նի փո ղոց ներ, ﬕ և եր կ հար կա նի գե ղե ցիկ տներ, ﬕ քա նի խա նթ:
Այժմ յան բնա կիչ նե րը հա յեր են, 1830 թ. Մա կ ի Բազրկ յան գյ ղից գաղ թած, ր վե րաբնակ ված են ե ղել Հին - Բա յա զե տից: Պետք է ա սել նաև, որ գաղ թե լիս ﬕ առ ժա մա նակ հաս տատվել են Մաք րա վան քմ, և հե տո ﬕ այն տե ղա փոխ վել այս տեղ: Ըն դա ﬔ նը 210 տն են. 1112 ար.,
1062 իգ., ﬕ ա սին` 2174 հո գի: Ու նեն ե կե ղե ցա կան - ծխա կան ﬕ դաս յան դպրոց: Պա րա պմ են
երկ րա գոր ծ թյամբ, ա նաս նա պա հթ յամբ և ձկ նոր սթ յամբ: Ու նեն 1371 դ. 1320 ք.ս. վա րե լա հող
և 1532 դ. 1220 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Ցա մա քա բերդ. Գտն վմ է Ս ևա նա վան քի հան դեպ, դե պի արև մտք: Այս տեղ ﬕ փոք րիկ
հրվան դան ձգվմ է լճի ﬔջ. եր բեﬓ այս տեղ ﬕ բերդ է ե ղել, ո րի պատ ճա ռով և գ յ ղը այժմ կոչվմ է Ցա մա քա բերդ: Այս տեղ կա սրբա տաշ քա րից շին ված ﬕ կի սա վեր մա տռ, Գոշ Մ խի թա րի
ա ն նով: Ս րա ﬔջ կա ﬕ խաչ քար, ո րի մա սին ա վան դա բար պատմ վմ է, թե կանգ նեց րած է ի
հի շա տակ այն «սրբ թ եան համ բոյ րին», որ տվեց Մ խի թար Գո շը Ե ր սա ղե ﬕց վե րա դառ նա լիս
ի րեն ըն դա ռաջ ե կած Գետ կա վան քի ﬕ ա բան նե րին (1200 թ.):
Մա տ ռից փոքր - ինչ ներքև գտնվմ է «Դր սի տ նը»` Ս ևա նա վան քի հյ րա տ նը, շտեմա րա նը և ըն դար ձակ գո մը:
Հր վան դա նին կից գտնվմ է գյ ղը, ո րի խար խլ ե կե ղե ցին այժմ վե րա շի նմ են: Բ նակիչ նե րը բո լորն էլ հա յեր են, Հին - Բա յա զե տի Ա վա ջղ գյ ղից գաղ թած, ըն դա ﬔ նը 62 տն են.
264 ար., 252 իգ., ﬕ ա սին` 516 հո գի:
Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ, ա նաս նա պա հթ յամբ և ձկ նոր ս թյամբ: Շատ գովված է այս տե ղի իշ խան ձ կը, լճի մյս կող ﬔ րի նյն ձկնե րի հա ﬔ մա տթ յամբ: Գ յղն նի 776
դ. պի տա նի հող, որ ամ բող ջո վին պատ կա նմ է Ս ևա նա վան քին: Պատ մթ յ նից հայտ նի է, որ
Ա շոտ Ա թա գա վորն է նվի րել այս գյ ղը վան քին:
Ելենովկա գյղական հասարակթյնը
43
Գո մա ձոր. Տե ղա վոր ված է Ար ջա նոց լե ռան (7846) ստո րո տմ, ﬕ ձո րա կի ﬔջ, ր եր բեﬓ
գտնվել են Ս ևա նա վան քի ա նա սն նե րի գո ﬔ րը, ո րից և ս տա ցել է այս գյ ղը իր ա ն նը: Պատկա նմ է Ս ևա նա վան քին: Ու շադ րթ յան ար ժա նի ո չինչ չկա գյ ղմ. լե ռան վրա կա ﬕ խ տատե ղի ս. Խաչ ա ն նով: Բ նա կիչ նե րը հա յեր են, Մա կ ի Զան գե զոր և Տա նա լ ա գյ ղե րից գաղթած 1830 թ.: Ըն դա ﬔ նը 82 տն, 308 ար., 267 իգ., ﬕ ա սին` 575 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է:
Հո ղը դեռ ևս կա նո նա վոր կեր պով չափ ված և ց ցա կագր ված չէ. հա մար վմ է ըն դա ﬔ նը 1018 դ.:
Գ. ՈՍՏԻԿԱՆԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆ
ԴԱԼԻ – ՂԱՐԴԱՇԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
ըշ լաղ (62049’40” – 40021’5”). Գտն վմ է Նոր - Բա յա զե տից դե պի ար ևելք, հա զիվ
ե րեք կի լո ﬔտր հե ռ, և բռ նմ է 20 դ. 1500 ք.ս. տա րա ծ թյն: Ե րեք կող ﬕց
Ղ
դաշ տա վայր, ո րի ﬕ ջով ո լո րապ տյտ հո սմ է Գա վա ռա գե տը` ﬕ հ իա նա լի տե սա րան ըն ծա յելով գյ ղին: Արևմտ յան բարձ րթ յան վրա նկա տե լի են ﬕ հի նա վրց ամ րո ցի հետ քեր, ո րի մասին ոչ ﬕ ա վան դթ յն կամ հի շա տա կթ յն չկա. տե ղա ցի նե րը Քա րա բերդ են կո չմ նրան:
Այս տեղ, ժայ ռի կրծքին կա ﬕ ար ձա նագ ր թյն, սա կայն բո լո րո վին եղծ ված է: Շատ նշա նա վոր
է գե տի ձախ ա փին, հին կամր ջի մոտ կանգ նած խաչ քա րե րից ﬔ կի ար ձա նագ րթ յ նը, ո րից
եր ևմ է, որ այս տե ղմ հնմ ե ղել է Ար ծի վա քար գյ ղը: Ա հա այդ ար ձա նագ րթ յ նը.
Կա մաւն Աս տ ծոյ ես Տի լի ջան որ դի տէր Մա թ էո սին` թոռն Ո վա նէ սին, և որ դիքս իմ Աբրի հաﬓ, Լս մա քոսն և հան գց յալ որ դիքս իմ Սար գիսն և Փիր համ զէն, և կո ղա կիցն իմ Սիրմայ խա թն, ﬔք ե կինք Գա ւա ռէն, շի նե ցինք Ար ծի ւա քարս, կա պե ցինք կար մնջս, կանգ նեցինք խաչս. թվ. ՋՂԳ (1544):
Ով ա ռիւծ մահ ա ռեր դ զիս
Գե ր եալ ե դեր ներ քոյ վի ﬕս,
Չար չա րե ցայ ես Գա ւա ռիս
Փող ﬕն չ նիմ, պա հեմ առ իս:
պա տած է փոք րիկ բարձ րթ յն նե րով, իսկ արևմտ յան կող մմ տա րած վմ է ﬕ
Այս խաչ քա րի մոտ կանգ նած ﬕ րիշ խաչ քա րի վրա.
Կա մաւն Այ. ես Տի լի ճան շի նե ցի Ար ծի ւա քարս, գնե ցի Գ. ըս տակ մլքս պա րոն Շահղ լէն որ դի Սա ղա թե լին Է լա ռայ ջա ղա ցա ձո ր Զ. ըս տակ մլքն պա րոն Ղա մայ Սլ թա նէն
դստր պա րոն պա պին:
Գ յ ղի ﬔջ ա ռան ձին շադ րթ յան ար ժա նի ո չինչ չկա, ﬕ ակ ե կե ղե ցին չա փա զանց անշք է, փո ղոց նե րը ծ ռ մռ, տնե րը ﬔծ մա սամբ հին ձևի, թեև կան ﬕ քա նի գե ղե ցիկ և նյնիսկ երկ հար կա նի տներ: Նյ նիսկ աղբ յր ներ բա վա կա նա չափ չկան, այլ ﬕ այն ﬔ կը, այն էլ
գյ ղի ար ևել յան ծայ րմ:
Բ նա կիչ նե րը գաղ թել են Բա յա զե տի Բա րաք յաթ, Կար ﬕր - կոնտ, Գ յ լա սար, Նո րա շեն,
Ար ծափ գյ ղե րից, 4 տն էլ Մ շ կող ﬕց: Ըն դա ﬔ նը 207 տն են, 935 ար., 799 իգ., ﬕ ա սին`
1734 հո գի: Այս գյ ղա ցի նե րը հռչակ ված են որ պես լավ մշակ ներ և շա ր նակ մշա կթ յն են
ա նմ Նոր - Բա յա զետ քա ղա քմ: Շա տերն էլ նյն նպա տա կով պանդխ տմ են: Գլ խա վո րա պես
պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ. նեն 1325 դ. 1824 ք.ս. հա մայ նա կան վա րե լա հող: Ա նաս նապա հթ յնն այն քան էլ զար գա ցած չէ, ո րով հետև թե պետ 680 դ. 200 ք.ս. ա րո տա տե ղի նեն,
սա կայն խո տա տե ղին շատ քիչ է, ըն դա ﬔ նը 17 դ. 696 քս: Այս գյ ղա ցի ներն էլ նա վակ ներ են
բա նեց նմ և ձկ նոր սթ յամբ պա րա պմ:
Ղըշ լա ղի վա րե լա հո ղե րը ﬔծ մա սամբ տա րած վմ են նրա ար ևել յան կող մմ, ր ձգվմ
է Մա նի չար հո վի տը, աա րած վե լով ﬕնչև լճա փը: Սա ﬕ ըն դար ձակ հո վիտ է, որ ձգվմ է ﬕնչև
Դա լի - Ղար դաշ գյ ղը. շատ էլ պա րարտ է: Այս տեղ կա տար ված պե ղﬓ ե րը վկա յմ են, որ
Գ. Ոստիկանական շրջան. Դալի - Ղարդաշի գյղական հասարակթյն
45
ա ﬔ նա հին ժա մա նակ նե րմ էլ այս հո վի տը բռնված է ե ղել մարդ կանց բնա կթ յամբ: Տե ղա կան
ﬕ ա վան դթ յն ա սմ է, թե այս հո վի տը իր ա ննն ստա ցել է Մե լիք Մա ն չա րից, ո րը այն
աս տի ճան հա րստ է ե ղել, որ կա րո ղա ցել է շա հի զոր քե րին ﬕ քա նի օր կե րակ րել: Ն րա գե րեզմա նը ցյց են տա լիս այս հով տմ, ﬕ բլրա կի վրա, ո րի մոտ ես պե ղﬓ եր եմ կա տա րել: Սա
ﬕ ա հա գին քար է, 3 մ ե կա րթ յան, 1,5 մ լայ նթ յան և 70 սմ հաս տթ յան: Քա րը շրջած էր և
գե րեզ մա նը փոր ված` գանձ գտնե լ նպա տա կով: Մ շակ ներս ինձ ա սմ էին, թե քա րի ա ռա ջին
ե րե սմ գրված է, թե` ես ար տերս ձե թով ջրե ցի կնոջս ար ծա թե պայ տով քոշ հագց րի, դարձ յալ
աշ խար հի հա մը չտե սա, դք ինչ պի տի տես նեք: Ես շրջել տվի քա րը, սա կայն ոչ ﬕ տառ չնկատե ցի վրան:
Այս գե ղե ցիկ հով տմ կան չորս գյ ղա տե ղի ներ: Ս րան ցից հյ սի սա յի նը կոչ վմ է Մա նիչա րի Դո լակ ներ, այ սինքն ձﬔ ռը ոչ խար ներ պա հե լ տեղ: Այս տեղ, լճի ան ﬕ ջա պես ա փին կա
սրբա տաշ քա րով շին ված փոք րիկ մա տռ, ո րի ար ևել յան պա տի վրա ար ձա նագր ված է.
Ի թ ա կա ն թ եանս Հա յոց ՈՁ (1231) յիշ խա ն թ եան Ի ւա ն էի և Ա ւա գի, ես Մի նայս գնեցի զա գա րակս և շի նե ցի զե կե ղե ցիս և Մագ ստ ա մ սին իմ, յի շա տակ ﬔզ և ծ նաւ ղաց ﬔրոց: Զատ կին եր կ աւր ժամ...:
27
Մա տ ռի շր ջը կան ﬕ քա նի խաչ քա րեր, ո րոն ցից ﬕ քա նի սի վրա ար ձա նագր ված է.
Ես Քիշ ﬕրս կանգ նե ցի սրբ խաչս բա րե խոս Գ եօք չ ին, թվին ՌՃԾ (1701):
Այս է հան գիստ Սա հա կին թվ. ՌՃԾԴ (1705):
Մի խաչ քա րի վրա էլ կար ՋՁԱ (1532) թ.:
Այս գյ ղա տե ղմ նկա տե լի է ﬕ ե կե ղե ց, յոթ ձի թա հան քի և բա վա կա նա չափ տնե րի
հետ քեր:
Երկ րորդ կամ հա րա վա յին գյ ղա տե ղմ էլ կա նյն պի սի ﬕ փոք րիկ մա տռ, ո րի վրա յի
ար ձա նագ րթ յ նը եղծ ված է: Գ յ ղա ցի ներն այս մա տ ռին Ար ծվաթ ռիչ են կո չմ:
Եր րորդ գյ ղա տե ղին կոչ վմ է ս. Գ ևորգ, ո րով հետև այս ան վամբ ﬕ ա վե րակ ե կե ղե ցի
կա այս տեղ: Կան տնա տե ղեր և խա չար ձան ներ, ա ռանց տա պա նագ րե րի:
Չոր րորդ գյ ղա տե ղին այժմ կոչ վմ է Ղ ռ - խա րա պա, այ սինքն Ցա մաք - ա վե րակ: Այսպես կոչ վե լ պատ ճառն այն է, որ Բաշ քենտ գյ ղից իջ նող առ վա կը, որ եր բեﬓ խﬔ լ ջր է
մա տա կա րա րել, այժմ չո րա ցել է: Գ յ ղը տե ղա վոր ված է ե ղել լճի ա փին, և բա վա կան գե ղե ցիկ
դիրք է նե ցել: Այժմ ﬓմ են սրբա տաշ քա րով շին ված ﬕ ե կե ղե ց կի սա կոր ծան պա տե րը և
ն րա շր ջը տա րած վող գե րեզ մա նա տան ﬔջ կանգ նած բա վա կան խաչ քա րեր, ո րոն ցից ﬕ քանի սի վրա կան հետև յալ տա պա նագ րե րը.
Հան գիստ Իգ նա տ իո սին, որ փո խե ցաւ ի Ք րիս տոս թվ. ՋՁԴ (1535):
Այս է հան գիստ Սար գիս ա ղին, որ է որ դի Ա ﬕր ա ղին. թվին Ռ (1551).
Այս է հան գիստ Ա ղա զա րին,
Որ է որ դի Ա ﬕր ա ղին:
Ա մաց էր սա ե րե ս նին,
Հան գ եաւ ի Ք րիս տոս կ սի տա րին
Ջ հա յոց թվին
ՂԵ. ա ւե լոր դին (1546)28:
Սրբ խաչս բա րե խաւս է Ա ﬕր ա ղին. թվին ՌԽԴ (1595).
Սրբ խաչս բա րե խաւս է հա մամ չի Զա զին. թվին ՌԽԴ (1595).
Ես Ա ւա նէս կանգ նե ցի զխաչս ի փրկ թիւն հո գոյ հաւրն ի մոյ Թա դ էո սին և մաւրն ի մոյ
Նա րին Գիւ լին թվ. Ռ (1551):
Ե կե ղե ց վրա ոչ ﬕ ար ձա նագ րթ յն չկա, ﬕ այն նրա ﬔջ կանգ նած ﬕ գե ղե ցիկ խաչքա րի վրա նկա տե լի է ՉՁԶ (1337) թվա կա նը:
27
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 109:
28
Այսինքն երբ տարվա տանտերը կյսն էր:
46
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Ղ լա լի (620 48’30” – 400 19’37”). Տե ղա վոր ված է հա մա նն առ վա կի ձախ ա փին, բռնմ է
27 դ. 600 ք.ս. տեղ, ո րից 24 դ. շի նթ յն նե րի տակ է: Գտն վե լով Նոր - Բա յա զետ քա ղա քին մոտ,
կա րող է մո տիկ ա պա գա յմ ﬕ ա նալ նրա հետ: Գ յ ղմ կան ﬕ եր կ լայն փո ղոց ներ. տնե րի
ﬔ ծա գյն մա սը գլխա տն է, նոր - նոր շին վմ են սեն յակ ներ, սրանց ա ռաջ` պար տեզ ներ: Գ յղմ կա ﬕ ան շք ե կե ղե ցի, ո րի կա մա րա կապ սե ղա նը հին է, ﬓա ցա ծը հե տո վե րա նո րոգ ված:
Ն վիր ված է ս. Աստ վա ծած նի ան վան, ս տի և ս րա տո նին ա հա գին բազ մթ յն, մա նա վանդ
Նոր - Բա յա զե տից, խտ է գա լիս: Ե կե ղե ց այս կա մա րի հի ման վրա ար ձա նագր ված է.
Շ նոր հօքն Ք րիս տո սի շի նե ցաւ սրբ տա ճարս թվին ՌՃԻԳ (1674), ես տա ն տէր Գասպարս և քա հա նայքս և ժո ղո վրդս ﬕ ա բան շի նե ցաք սրբ տա ճարս. յի շա տակ հոգ ւոց ﬔ րոց:
Գ յ ղի հյ սի սա յին կող մմ էլ կա ﬕ կի սա վեր ե կե ղե ցի, ո րի շր ջը կան խաչ քա րեր, սրանցից եր կ սի վրա ար ձա նագր ված է.
Այս գա յի սոն և նի զակ է ներ կ եալ ա ր եամբն կե նա րա րին Յի ս սի, որ կանգ նե ցաւ ձեռամբ Ա րաբ շահ Ա ղա յին, ի փրկ թիւն հո գոյ Գ րի գոր ե պիս կո պո սին:
29
Սրբ խաչս բա րե խաւս Մե լիք Ա ղա յին և իւր ծնո ղացն. թվ. ՋՂԸ (1549). Մէ լիք սէթ կազ մող:
Տա պա նա քա րե րի վրա.
Այս է հան գիստ Յով սե փին. թվ. ՋՀԲ (1523).
Այս է հան գիստ Ոս կա նին թվ. ՌՃԾ (1701):
Գ յ ղմ կան նաև ﬕ քա նի մա տռ ներ, այս պես` հա րա վա յին կող մմ ս. Վա հան ա ն նով,
ո րի արևմտ յան պա տի վրա գրված է.
Ի թվ. ՋԾԴ (1505), ես Մա թոս քա հա նայս կանգ նե ցի զխաչս բա րե խոս. յի շե ցէք ի Ք րիս տոս:
Մ յս մա տռ ներն են` ս. Վար վա ռ եի, Բըղ տ եի և Թխ մա ն կի:
Թե ե կե ղե ցի նե րի, թե մա տռ նե րի և թե գյ ղի չորս կող մը կան բա վա կա նա չափ խաչ քարեր և քա ռանկ յ նի տա պա նա քա րեր, ո րոնց տա պա նագ րե րից ﬕ քա նի սը հետև յալ ներն են.
ս. Վա հա նի մա տ ռի մո տի ﬕ խաչ քա րի վրա.
Սրբ խաչս բա րե խաւս Յա կո բի որ դի Պա լին թվ. ՋԹ (1460).
Ս րա մոտ` ﬕ րիշ փոք րիկ խա չի վրա.
Ի թվ. ՋԾԴ (1505) Ես Փիր համ զ էի եղ բայր Յո սապ շէս կանգ նե ցի զխաչս բա րե խաւս իշխա նին:
Ա վե րակ ե կե ղե ց մոտ. Սրբ խաչս բա րե խաւս Մէ լիք Ա ղա յին և իւր ծնո ղացն թվ. ՋՂԸ
(1549). Մէ լիք սէթ կազ մող:
Հա րա վա յին գե րեզ մա նա տան մոտ.
Ես Ա ւա նէս կանգ նե ցի զխաչս հո գոյն Ղա ս րին. թվ. ՌԴ (1555):
Ս րա մոտ. Սրբ խաչս բա րե խաւս է Ու ղ րին. Քի րամ կազ մող թվ. ՌԾԸ (1609):
Ե կե ղե ց մո տի գե րեզ մա նա տան ﬕ ջի խաչ քա րե րի վրա.
ՌԾԴ (1605) Փիր համ զէս տա ն տէր գո լով...տանս Գե ղա մայ ե տ կազ ﬔլ տա պանս և
ն կա րել զխաչս, որք կար դայք, յի շե ցէք: Ես Գ րի գոր ե պիս կո պոս նկա րե ցի զխաչս ի խնդրոյ
Փիր համ զին ի փրկթ յիւն հո գո որ դոյ իւ րոյ Զաւր հա պին:
Բ նա կիչ նե րը Հին - Բա յա զե տից են, 270 տն, 1116 ար., 1032 իգ., ﬕ ա սին` 2148 հո գի: Պարա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հ թյամբ: Ու նեն 1519 դ. վա րե լա հող և 1368 դ. 700
ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Դա լի - Ղար դաշ (62047’45՜՜–40017’30”). Փռ ված է ﬕ ﬔծ դաշ տա վայ րի վրա և հա րստ է
սառ նո րակ աղբ յր նե րով, ո րոնք ﬕ ա նա լով խառն վմ են Ղ լա լ ի աղբ յր նե րի ջրին և կազ մմ
Գ յոք չայ գե տա կը: Շ նոր հիվ այն հան գա ման քի, որ գյ ղը բռնմ Է 63 դ. 1440 ք.ս. տեղ և ﬕայն
50 դ. 960 ք.ս. է շի նթ յն նե րի տակ, տնե րը ﬕմ յանց վրա կ տակ ված չեն. կան բա վա կան լայն
29
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 99:
Գ. Ոստիկանական շրջան. Դալի - Ղարդաշի գյղական հասարակթյն
47
փո ղոց ներ, ըն դար ձակ բա կեր և նյ նիսկ ﬕ քա նի պար տեզ ներ` տնե րի ա ռաջ: Այս պատ ճա ռով
և բա վա կան լավ տպա վո ր թյն է թող նմ: Գ յ ղը բա ժան վմ է եր կ թա ղի` Զան գե զր ցոց և
Սրբ 0հան ցոց, յ րա քանչ յր թա ղմ կա ﬕ ե կե ղե ցի, եր կ սի ﬔջ տե ղմ` պե տա կան ﬕ դասյան դպրոց և շի նա կան դա տա րան: Գ յ ղի ար ևել յան կող մմ, ﬕ բլրա կի վրա կա ﬕ գյ ղա տե ղի
և ﬕ փոք րիկ մա տռ «Ծաղ կա վանք» ա ն նով, ո րով հետև ծա ղիկ հի վան դթ յ նից բժշկվե լ
հա մար այդ տեղ են խտ գնմ: Արևմտ յան կող մմ էլ կա ﬕ րիշ գյ ղա տե ղի` ﬕ մա տ ռով,
որ հայտ նի է « Քի մո յի սրբ» ա ն նով: Թխ - Մա նկ ա ն նով ﬕ րիշ մա տռ էլ լրաց նմ է
այս տե ղի քրիս տո ն եա կան հի շա տա կա րան նե րի թի վը: Ըն դար ձակ գե րեզ մա նա տա նը, որ բռնմ
է 1 դ. 1200 ք.ս., կան նաև բա վա կա նա չափ հին խաչ քա րեր` ո րոնց վրա ե ղած տա պա նա գրե րից
շագ րավ են հետև յալ նե րը.
Սրբ խաչս բա րե խոս է Մէ լիք Մալ խա սին թվ. ՌՃԽԸ (1699).
Սրբ խաչս բա րե խոս է Մէ լիք Մա ն չա րին թվ. ՌՃԿԲ (1713).
Բ նա կիչ նե րը Հին - Բա յա զե տի Զան գե զր և Սրբ Օ հան գյ ղե րից են, ա ռան ձին թա ղե րմ
հաս տատ ված: Ըն դա ﬔ նը 404 տն են. 1896 ար., 1752 իգ., ﬕ ա սին` 3648 հո գի: Պա րա պմ են
երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 2268 դ. 720 ք.ս. վա րե լա հող և 1752 դ. 1880
ք.ս. ա րո տա տե ղի: Գ յ ղա ցի նե րի ﬔջ շատ տա րած ված է ներ կա րա րթ յան ար հես տը, և 70 - ից
ա վե լի այս պի սի ար հես տա վոր ներ գնմ են Թիֆ լիս և այլ տե ղեր` ի րենց ար հես տով պա րա պե լ:
Ք յ զա ճըղ (62048’20” – 40016’20”). Սեղմ ված է ﬕ գո գա վո րթ յան ﬔջ և բռ նմ է 22 դ.
830 ք.ս. տա րա ծթ յն: Ար ևել յան կող մմ բարձ րա ցող լե ռան վրա կա ﬕ հի նա վրց ամ րոց:
Սա րի ար ևե լա հա յաց ե րե սը, որ բա վա կան թեք է և մատ չե լի` ե րեք շարք հա մա կենտ րոն պարիսպ նե րով պա տած է, իսկ արևմտ յան կող մը, որ ղ ղա հա յաց է` պաշտ պան ված է ﬕ այն ﬕ
պարս պով: Այս կող մմ կա ﬕ բա վա կան եր կար ստո րերկր յա անցք: Ար ևել յան կող մը, ամ րո ցից
դրս, կան ար հես տա կան քա րայ րեր:
Ամ րո ցից փոքր - ինչ արև մտք` նյն լե ռան լան ջին, կա ﬕ փոք րիկ վանք, սրբա տաշ քարով շին ված, անս յն, գմբե թա զարդ: Սա Պա ռա վի կամ Իլ կա և կամ Ջահ րա վանք է կոչ վմ,
ո րով հետև, ա վան դթ յան ա սե լով, ﬕ պա ռավ է շի նել` ի լի կի և ջահ րի վաս տա կով: Ոչ ﬕ ար ձանագ րթ յն չկա: Ա վան դթ յ նը մատ նա նիշ է ա նմ նաև այդ պա ռա վի գե րեզ մա նը` իր վան քի
հա րա վա յին կող մմ:
Գ յ ղի հա րա վարևմտ յան կող մմ էլ կա ﬕ գյ ղա տե ղի, ր դեռևս ﬓմ են ﬕ ե կե ղե ց
ա վե րակ նե րը և շր ջը` գե րեզ մա նա քա րեր:
Գ յ ղի ﬔջ կան ﬕ նոր և ﬕ հին ե կե ղե ցի, ինչ պես և ﬕ խ տա տե ղի` Թխ - Մա նկ ա ն-
նով: Գ յ ղի ստո րո տով հո սմ է ﬕ առ վակ, որ ա մառ նե րը շատ ան գամ ցա մա քմ է, և ո րով հետև
գյ ղմ աղբ յր ներ չկան, գյ ղա ցի նե րը ﬔծ նե ղթ յն ներ են կրմ, մո տա կա Դա լի ղար դաշ
գյ ղից ջր կրե լով:
Բ նա կիչ նե րը Հին - Բա յա զե տի Զան գե զոր գյ ղից են. 152 տն. 685 ար., 622 իգ., ﬕ ա սին`
1307 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հ թյամբ: Ու նեն 1320 դ. 2392 ք.ս.
վա րե լա հող և 765 դ. 1558 ք.ս. ա րո տա տե ղի: Այս գյ ղից դե պի Բա թմ և Բա ք պանդխ տող ների թի վը բա վա կան ﬔծ է:
Բաշ - Ք յանտ (62048’50’’ – 40015’25”). Տե ղա վոր ված է հա մա նն լե ռան լան ջին և բռ նմ է 13
դ. 240 ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից 9 դ. 1200 ք.ս. ծածկ ված է շի նթ յն նե րով: Ուղղ ված լի նե լով դե պի
լի ճը, շատ գե ղե ցիկ տե սա րան նի: Բա ժան ված է եր կ թա ղի, հայ կա կան և թր քա կան: Հայ կա կանմ կա ﬕ հին ե կե ղե ցի` ս. Գ ևորգ ա ն նով և ﬕ փոք րիկ մա տռ` ս. Ս տե փա նոս ա ն նով:
Հա յե րը գաղ թել են Ա լաշ կեր տի գյ ղե րից, ըն դա ﬔ նը 82 տն են, 304 ար., 272 իգ., ﬕ ասին` 576 հո գի: Թր քե րը 54 տն են, 173 ար., 166 իգ., ﬕ ա սին` 339 հո գի. 4 տն էլ քրդեր կան.
20 ար., 14 իգ.: Ըն դա ﬔ նը` 140 տն, 497 ար., 452 իգ., ﬕ ա սին` 949 հո գի:
Թե հա յե րը և թե թր քե րը պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ:
Ու նեն 1207 դ. 1344 ք.ս. վա րե լա հող, և 1399 դ. 1330 ք.ս. ա րո տա տե ղի: Գով ված է այս տե ղի յ ղը:
ԳՅՈԼԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
րա նոս (62051’ – 40012’25”). Փռ ված է ﬕ փոք րիկ զա ռի վայ րի վրա` հա մա նն առ-
վա կի եզ րին` իր ա ռաջ նե նա լով գե ղա ծի ծաղ Ս ևա նա լի ճը: Բռ նմ է 42 դ. 576 ք.ս.
Ե
գյ ղը կոչ վել է Ձագ, այդ ժա մա նակ նե րից ﬓա ցել են ﬕ եր կ խաչ քար, ո րոնց վրա կան հետև յալ
տա պա նագ րե րը.
Աստ վա ծա ծին ե կե ղե ց բե ﬕ վրա գոր ծադր ված խաչ քա րի.
Թ վին ՈԿԴ (1215) Ի հայ րա պե տ թ եան Տ եառն Սարգ սի Սիւ ն եաց ե պիս կո պո սի ես Յակոբս կանգ նե ցի զխաչս ծնո ղի ի մոյ Խա չի կին. յի շե ցէք:
Գ յ ղի վեր ևի հանգս տա րա նի ﬕ խաչ քա րի վրա.
Սրբ խաչս բա րե խաւս Ա ﬕ րա ղին թվ. ՋՁԵ (1536).
Նյն տե ղի ﬕ րիշ խաչ քա րի վրա.
Ես Սար գիս կանգ նե ցի զխաչս հաւրն իմ Բէգ լա րին, յի շե ցէք ի Ք րիս տոս. թվ. ՌԼ (1581):
Ս. Աստ վա ծա ծին ե կե ղե ց գավ թի խա չար ձա նի վրա.
Աս լան ա ղէս կանգ նե ցի խաչս. թվ. ՌԻԴ (1575):
Գ յ ղի արևմտ յան կող մը, լե ռան գա գա թին գտնվմ է Սալ կ տի ա նա պա տը, որ այժմ ս.
Հով հան նես ա ն նով ﬔծ խ տա տե ղի է հա մար վմ: Ս րա նից փոքր - ինչ բարձր կա ս. Սո փ իա
ա ն նով ﬕ րիշ մա տռ էլ: Ժո ղո վր դը հա վա տմ է, թե այս եր կ մա տռ նե րմ քյր եղբայր նա հա տակ ներ են ամ փոփ ված:
Բ նա կիչ նե րը Ա լաշ կեր տի գյ ղե րից են, 239 տն, 1185 ար., 1032 իգ., ﬕ ա սին` 2217 հո գի:
Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ, ա նաս նա պա հթ յամբ և ձկ նոր ս թյամբ: Ու նեն 1452
դ. 848 ք.ս. վա րե լա հող, և 1671 դ. 864 ք.ս. ա րո տա տե ղի: Գ յ ղի լճա փմ ձկնոր սթ յամբ պա րապե լ ի րա վն քը գյ ղա ցի նե րին է պատ կա նմ:
Գ յ ղի հան դեպ, հա զիվ եր կ կի լո ﬔտր հե ռ` լճա փին, ﬕ փոք րիկ բլրա կի վրա, կան ﬕ
ե կե ղե ց և տ նե րի ա վե րակ ներ: Շատ հա վա նա կան է, որ սա Սի ﬔ ոն կա թ ղի կո սի հի շած Փոքր
Ձա գը ե ղած լի նի: Այժմ սրա մոտ, Նոր - Բա յա զե տից դե պի Բա սար գե չար տա նող ճա նա պա րի
վրա շին ված են եր կ կա րա վա նա տն:
տա րա ծթ յն, ո րից ﬕ այն 34 դ. 1344 ք.ս. է շի նթ յն նե րով ծածկ ված: Հ նմ այս
Ա դամ - խան (62051’25” – 40011’25”). Ըն կած է ծա ռա զարդ ձո րա կի ﬔջ, ﬕ առ վա կի ա փին
և բռ նմ է 11 դ. 1200 ք.ս. տա րա ծթ յն: Ու նի ﬕ հին ե կե ղե ցի, ս. Աստ վա ծած նի ա ն նով, ո րի
հա րա վա յին պա տին կից ﬕ խաչ քա րի վրա ար ձա նագր ված է.
Ես Միր զայ Մկր տիչ կանգ նե ցի զխաչս հաւրն ﬔր Ա թա նա սին. թվին ՋՂԳ (1544):
Ե կե ղե ց շր ջը կան ﬕ քա նի տա պա նա քա րեր, ո րոն ցից ﬔ կի վրա գրված է.
Թվ. ՌԻԵ (1576) Այս է հան գիստ Զաւհ րա պին, որ մար տի րո սա ցաւ ի սէրն Ք րիս տո սի:
Ս. Սար գիս ա ն նով ﬕ ա վե րակ ե կե ղե ցի էլ կա գյ ղի արևմ տահ յ սի սա յին կող մմ: Սակայն այս գյ ղը նշա նա վոր է այն սե պաձև ար ձա նա գրթ յամբ, որ գտնվմ էր լճա փին և որ 1866
թ. փո խադր ված է Կով կաս յան թան գա րան:
Գյոլի գյղական հասարակթյն
49
Բ նա կիչ նե րը Ա լաշ կեր տի գյ ղե րից են, 147 տն, 612 ար., 597 իգ., ﬕ ա սին` 1209 հո գի:
Պա րապ մն քը նյնն է. երկ րա գոր ծթ յն, ա նաս նա պա հթ յն և ձկ նոր սթ յն. նեն 757 դ.
1728 ք.ս. վա րե լա հող և 647 դ. 960 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Վա լի - ա ղա լ կամ Ձո րա գեղ (62049’55” – 40010’29’՜). Զե տեղ ված է ﬕ ձո րա կի լան ջին,
ո րի մոտ բարձ րա նմ է ﬕ լեզ վաձև բլր: Ս րա եր կ կող ﬕց հո սմ են առ վակ ներ և ﬕա նմ
գյ ղի ներ քին մա սմ: Տե ղի ան հար մա րթ յան պատ ճա ռով տնե րը կ տակ ված են ﬕմ յանց վրա
և ամ բողջ գյ ղը բռնմ է ﬕ այն 3 դ. 864 ք.ս. և գ րե թե ամ բող ջո վին ծածկ ված է շի նթ յն նե րով:
Բլ րի հարթ գա գա թին դեռևս ﬓմ են Շո ղա գա վան քի ﬕ քա նի պա տե րը և ն րա Ս ևա նա վանքի հիﬓ ադ րի, Ս յն յաց Գա բռն Վա սակ իշ խա նի կին` Մա ր իամ տիկ նոջ հանգստ յան մա տ ռը:30
Շո ղա գա վան քից դե պի արև մտք, հա զիվ 50 մ հե ռ, կա ﬕ ըն դար ձակ գե րեզ մա նա տն, ր
ﬕմ յանց կից կանգ նեց րած եր կ խաչ քա րե րի պատ վան դան նե րի վրա շա ր նա կա բար գրված է.
Ի թվ. ՈՁԳ (1234) յիշ խա ն թ եան Սե ւա դի և ի հայ րա պե տ թ եան Տր Յո վա նի սի ես ստ
ա նն ե րեց Յո վա սափս որ դի եր ջա նիկ քա հա նա յին Խոր դի նոյ կանգ նե ցի զխաչս ծնո ղաց
ի մոց. յա ղաւթս յի շե ցէք:
31
Այս խաչ քա րի մոտ կա ﬕ րիշ խաչ քար` հետև յալ տա պա նագ րով.
Թվ. ՉԺ (1261). Ես Ոսկ ևան կանգ նե ցի զխաչս ինձ և ա մս նոյ ի մոյ և որդ ւոյ Շա րո յին.
յա ղաւթս յի շե ցէք:
Մի րիշ խաչ քա րի վրա.
Սրբ խաչս բա րե խաւս Բա րաթ ա ղին. թվին ՋՁԹ (1540):
Այս գե րեզ մա նա տան ﬔջ նկա տե լի են և ﬕ փոք րիկ, խա չաձև մա տ ռի հիﬓ ա պա տեր:
Գ յ ղից բարձր, հա րա վա յին կող մմ, հար թթ յան վրա, կա ﬕ գյ ղա տե ղի և ﬕ ա վեր
ե կե ղե ցի, ո րին ժո ղո վր դը Պո ղոս - Պետ րոս կամ ս. Խաչ է կո չմ: Այս տե ղից փոքր - ինչ արևմտք` ձո րա կի ﬔջ, գտնվմ են ﬕ քա նի բնա կան փոք րիկ քա րայ րեր և ﬕ անցք, որ ա ռա ջա ցել
է եր կ ﬔծ քա րեր ﬕմ յանց կռթնե լց: Հին դա րե րի այս կտ եի սը այժմ էլ պաշտ վմ է քրիս տո նեա կան շպա րի տակ. կանգ նեց րած են եր կ, ա ռանց որ ևէ գրթ յան հա սա րակ խաչ քա րեր և ս.
Հա կո բի ճգնա րան ան վա նել: Դեռ այժմ էլ այս տեղ խտ են գա լիս ա ռա վե լա պես ա մլ կա նայք`
որ դի հայ ցե լ: Այս կտ եի սի մոտ կա սա ռը ջրի ﬕ աղբ յր, որ նյն պես սրբ է հա մար վմ:
Գ յ ղի արևմտ յան կող մմ, ր սկսվմ է ձո րա կը, կան 10 - 15 ար հես տա կան այ րեր, որ
եր բեﬓ ծա ռա յել են իբր բնա կա րան: Ս րան ցից փոքր - ինչ վերև, բարձ րա վան դա կի վրա կա ﬕ
հի նա վրց ամ րո ցի ա վե րակ, իսկ հա րա վարևմտ յան կող մմ` Ծակ - քար գյ ղի մոտ, գտնվմ է
Մաս րց ա նա պա տը:32
Գ յ ղմ կա ﬕ հա սա րակ ե կե ղե ցի, որ թե պետ անց յալ տա րի գրե թե հիﬓ ո վին վե րա նորո գե ցին, սա կայն դռան վեր ևմ ամ րաց րին հին կա մա րա կալ քա րը, ո րի վրա ար ձա նագր ված է.
Կա մաւն Աս տ ծոյ նո րո գե ցաւ սրբ Աս տ ա ծա ծին ե կե ղե ցիս ի ժա մա նակս Ռ սաց
կայս ր թ եան Ա ղէք սանդր Նի կո լայ ևի չին ի հայ րա պե տ թ եան Տ եառն Մատ թ էո սի և ի վերա տես չ թ եան ա ղայ Բար սե ղի է Արծ ր ն եան, ո րոյ հրա մա նաւ և ար դ եամբ բո լոր ժո ղովր դեանն նո րո գել ե տ ես Գ րի գոր քա հա նայս Յօ հան Վար դա պե տ եան 1858 թ ին ՌՅԷ.
Բ նա կիչ ներն Ա լաշ կեր տի Չլ կա նի, Հա մո կան, Քո չի - գեղ, Դ դաղ, Բաﬖ և Տո մա գյ ղե րից
են, ըն դա ﬔ նը 190 տն, 887 ար., 886 իգ, ﬕ ա սին` 1773 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթյամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 2022 դ, 672 ք.ս. վա րե լա հող և 805 դ. 2000 ք.ս. ա րո տատե ղի:
Գ յ ղի հա րա վա յին կող մմ, մոտ հինգ կի լո ﬔտր հե ռ, գտնվմ է ﬕ ա վե րակ գյ ղա-
30
Տ ե՛ս «Նշ անա վոր վ անք եր » բաժ մ:
31
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 243:
32
Տ ե՛ ս «Ն շանավ որ վա նք եր» բ աժ մ:
50
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
տե ղի, որ այժմ կոչ վմ է Սը չան լ: Այս տեղ կա ﬕ ա վեր ե կե ղե ցի և ﬕ քա նի խաչ քար`ա ռանց
տա պա նագ րի:
Ծակ - քար կամ Դա լիկ տաշ (62052’48” – 40010’10”). Զե տեղ ված է հա մա նն գե տա կի
ա փին, որ ծա կե լով ﬕ ﬔծ քա րա ժայռ, իր հա մար ճա նա պարհ է բա ցել, իսկ ժայ ռը այժմ ծա ռա յմ
է իբր կա մրջ: Բռ նմ է 10 դ. 1248 ք.ս. տա րա ծթ յն և զար դար ված է ռե նի նե րով. գե ղե ցիկ
է մա նա վանդ գե տա կի վե րին մա սը, ր նա ո լոր վե լով ﬕ փոք րիկ հար թթ յան վրա, անց նմ է
Ծակ - քա րի ﬕ ջով: Գ յ ղմ կա ﬕ նոր, հա սա րակ, իսկ փոքր - ինչ հե ռ` ս. Պո ղոս ա ն նով ﬕ
հին, կի սա վեր ե կե ղե ցի:
Գ յ ղմ թե պետ հնթ յն ներ չեն ﬓա ցել, սա կայն հայտ նի է, որ բա վա կան հին է ե ղել և
կոչ վել է Կ ռա կածն կամ Կ ռա կիծ, և Ա շոտ Ա նախ քան թա գա վո րե լը` այս գե տի ﬔջ ձկ որ սալ ար տո նթ յ նը շնոր հել է Ս ևա նա վան քի ﬕ ա բա ն թյա նը, ո րով հետև լճից այս գե տակն են
բարձ րա նմ կո ղակ, ա ղին ճան, կռակ տց և չա լա կոչ ված ձկնե րը:
Բ նա կիչ նե րը Ա լաշ կեր տի զա նա զան գյ ղե րից են, ըն դա ﬔ նը 88 տն, 477 ար., 444 իգ.,
ﬕ ա սին 921 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ, ա նաս նա պա հթ յամբ և ձկ նոր սթ յամբ:
Ու նեն 965 դ. 88 ք.ս. վա րե լա հող և 303 դ. 648 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Թա զա գյղ կամ Թա զա քենտ (63052’20”–4009’2”). Տե ղա վոր ված է Ղա րա - Թա փա լե-
ռան լան ջին, և բռ նմ Է 13 դ. 1056 ք.ս. տա րա ծթ յն: Թե պետ ա ն նը Նո րագ յղ է, վեր ջին
ժա մա նակ ներս վե րաբ նակ ված լի նե լ պատ ճա ռով, սա կայն բա վա կան հին է ե ղել և կոչ վել է Միրա բաթ: Հ ն թյն նե րից նշա նա վոր է ս. Գ րի գոր Լ սա վոր չի վան քը, գյ ղի արևմտ յան կող մմ:
Սա ան տաշ քա րով շին ված ﬕ հա սա րակ գմբե թա վոր շենք է, ո րի ար ևել յան պա տի հա րա վա յին
կող մմ կա հետև յալ ար ձա նագ րթ յ նը.
Ի թվիս ՉԼԵ (1286) գրե ցաւ յի շա տակ. ես Վար դան շահ ﬕ ա բա նե ցայ ա նար ժան ﬔ ղց եալս և նո րո գե ցի զե կե ղե ցիս իմ հա լալ ար դ եանց...:
33
Վան քի շր ջը կան բա վա կա նա չափ խաչ քա րեր և տա պա նա քա րեր, ո րոնց վրա յի տա պանագ րե րից շագ րավ են հետև յալ եր կ սը.
Ի թվիս ՉԽԲ (1293). Այս խաչս կանգ նե ցի բա րե խաւս...
Սրբ խաչս բա րե խաւս Ոս կա նին թվ. ՋՂԹ (1550):
Վան քի արևմտ յան կող մմ, մոտ եր կ կի լո ﬔտր տա րա ծթ յան վրա նկատ ված են ջրի
խո ղո վակ ներ, ո րոն ցով եր բեﬓ ջր է ե կել վան քը:
Գ յ ղմ կան ﬕ կան գն և ﬕ ա վե րակ ե կե ղե ցի ևս:
Բ նա կիչ նե րը Ա լաշ կեր տի զա նա զան գյ ղե րից են, ըն դա ﬔ նը 147 տն, 615 ար., 581 իգ.,
ﬕ ա սին` 1196 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է` երկ րա գոր ծթ յն, ա նաս նա պա հթ յն և ձկ նորսթ յն: Ու նեն 1239 դ. 566 ք.ս. վա րե լա հող, 678 դ. 647 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Գ յոլ (62053’50” – 40o9’38”). Տե ղա վոր ված է գրե թե լճի ա փին, բռնմ է 23 դ. 2320 ք.ս.
տա րա ծթ յն: Հ նմ կոչ վել է Լ ճա տեղ կամ Ե ղեգ նագ յղ: Թե հին և թե այժմ յան թյր քա կան
նյ նա նիշ ա ն նը բնո րո շմ է տե ղի դրթ յ նը: Գ յ ղմ կա ﬕ հա սա րակ ե կե ղե ցի և ﬕ նյնպի սի մա տռ, այժմ Ծաղ կա վանք կոչ ված, ո րի ﬔջ ե ղած խաչ քա րե րից ﬕմ յանց կից կանգ նած
եր կ սի վրա ար ձա նագր ված է.
Ի թվ. ՉԼԳ (1284) ի հապ. Տր. Գ րի գո րի ﬔք եղ բայր Աբրհ. քա հան... ա նար ժան Հայ րաձայն և այլքս կանգ նե ցինք զխչ հաւր եղ բաւր ﬔ րոյ Հ պին կ սակ րաւն քահ. բազ մա չար չար
սն ցո ղին և ծ նո ղաց ﬔ րոց Հայ ր ﬕն և Խա թ նին և ք վեր ﬔր. յաղ. յիշց.
Եւ էր ﬔր Բ ա կա նի ջղցքար ի նխն եաց շի նաց եւ ﬔք պա հող էաք դա րա պիս գան ձց
ար ք ն եաց:
34
33
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 198:
34
Տե ՛ս ԴՀՎ IV, էջ 135:
Соседние файлы в предмете Этнография Армян