Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Ա. Ոստիկանական շրջան. Տեղագրթյն
81
Կե չա ռի սի վան քը հիﬓ ված է 1033 թ. Գ րի գոր Մա գիստ րո սի ձեռ քով,70 բաղ կա ցած է չորս
ե կե ղե ցի նե րից և գ րա վմ է ա ﬔ նա լավ տե ղը` ﬕ փոք րիկ հար թ թյն, ո րի հյ սի սա յին կող մմ
տա րած վմ է ﬕ ձոր, փոք րիկ առ վա կով, ո րի եզ րից ան ﬕ ջա պես սկսվմ է Ա լի բեկ ան տա ռապատ լե ռը:
Այս ե կե ղե ցի նե րից ﬔ կը ծա ռա յմ է ա մա ռա նոց ե կած հա յե րին իբրև ա ղո թա տե ղի: Ս րանցից փոքր - ինչ ներքև գտնվմ է ռ սաց փայ տա շեն ե կե ղե ցին, և նա հան գա պ ե տի գե ղե ցիկ բնակա րա նը, ո րի առջև դեռ ﬕնչև այժմ կան գն ﬓա ցել է սրբա տաշ քա րե րից շի նած ﬕ բարձ րա դիր
ա թոռ, ո րի վրա յից, ա վան դթ յան ա սե լով, Գ րի գոր Մա գիստ րո սը և հե տո տե ղի ﬔ ծա ﬔծ նե րը
խո սել են ժո ղովր դի հետ:
Ս խոյ - Ֆան տան (62025’55” – 40023’20”). Այս ա ն նը գյ ղը կրմ է այն հան գա ման քից,
որ այս տե ղի ﬕ ակ աղբ յ րը կաթ - կաթ էր բխմ և հա ճախ չո րա նմ, հա յե րը կաթ - կաթ բխե լը ի
նկա տի առ նե լով Կաթ - կաթ էին կո չմ, ռս նե րը նրա չո րա նա լը ի նկա տի առ նե լով` Չոր աղբ յր
(ս խոյ ֆան տան) ան վա նմ: Պար սիկ ներն էլ Տամջ լ էին կո չմ, որ նյն նշա նա կթ յնն նի:
Բա վա կան ժա մա նակ, ե րեք վերստ հե ռ Ա լա փարս գյ ղի աղբ յ րից ջր կրե լց հե տո,
վեր ջա պես գյ ղա ցի նե րը հա մայ նա կան ժե րով նյն աղբ յ րը վե րա նո րո գե ցին և առջ ևմ ﬕ
ա վա զան շի նե ցին, որ պես զի այ լևս ջ րի պա կա սթ յն չզգան: Գ յ ղը բաղ կա ցած է ﬕ այն ﬕ, երկար լայն փո ղո ցից, ո րի եր կ կող մմ շին ված են քա րե կղﬕնդ րա ծածկ տներ` ըն դար ձակ գավիթ նե րով, այն պես որ ըն դա ﬔ նը բռնմ է 6 դ. 1440 ք.ս. տա րա ծթ յն: Գ յ ղմ կա ﬕ քա նի
խա նթ, որ հա յե րին է պատ կա նմ: Այս տեղ է նաև Եր ևա նից Նոր - Բա յա զետ տա նող խճ ղ
փոս տա յին կա յա րա նը:
Բ նա կիչ նե րը ռս ա ղան դա վոր մա լա կան ներ են, 1851 թ. այս տեղ գաղ թած, ըն դա ﬔ նը 36
տն, 110 ար., 96 իգ. ﬕ ա սին` 206 հո գի: Ս րան ցից 2 տ նը` 17 ար. և 3 իգ., հա յեր են: Պա րապմ են երկ րա գոր ծթ յամբ, ա նաս նա պա հթ յամբ և բեռ նա կր թյամբ: Ու նեն 224 դ. 1144 ք.ս.
վա րե լա հող, 383 դ. 960 ք.ս. խո տա տե ղի և 8 դ. 1920 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Քաղ սի կամ Քաղ ցի (62023’55” – 40028’55”). Զե տեղ ված է Ա լի բեկ լե ռան Թիք - թա փա գա-
գա թի հա րա վա յին կող մմ, ﬕ ձո րա կի ﬔջ, Հ րազ դա նի ձախ ա փին, և բռ նմ է 19 դ. 470 ք.ս.
տա րա ծթ յն, ո րից 17 դ. 90 ք.ս. շի նթ յն նե րի տակ է: Գ յ ղմ կա ﬕ բա վա կան գե ղե ցիկ,
նո րա շեն ե կե ղե ցի ս. Աստ վա ծա ծին ա ն նով: Գ յ ղի արևմտ յան կող մմ գտնվմ է ﬕ գյ ղի
ա վե րակ, «Աղ զի բիր» ա ն նով, ր դեռևս ﬓմ են ﬕ քա նի խաչ քա րեր և ﬕ ե կե ղե ց հիﬓ ապա տեր: Մի այս պի սի գյ ղա տե ղի ևս գտն վմ է գյ ղի հյ սի սա յին կող մմ: Մի փոք րիկ մատռ էլ, Թխ - Մա նկ ա ն նով, բարձ րա նմ է գյ ղի ար ևել յան կող մմ: Բ նա կիչ նե րը 1830 թ.
գաղ թել են Մա կ ի Օ ղակ գյ ղից, ըն դա ﬔ նը 220 տն են` 910 ար., 910 իգ., ﬕ ա սին` 1820 հո գի:
1886 թ. այս գյ ղից 30 տն բա ժան վե լով` փոքր - ինչ բարձր, փոս տա յին ճա նա պար հի վրա շի նել
են ﬕ նոր գյղ` Փոքր Քաղ սի ա ն նով: Եր կ Քաղ սին էլ պա րա պմ են երկ րա գոր ծ թյամբ և
ա նաս նա պա հթ յամբ և ﬕա սին նեին 1017 դ. 2390 ք.ս. վա րե լա հող, 185 դ. 2060 ք.ս. խո տատե ղի և 1430 դ. 996 ք.ս. ա րո տա տե ղի, 48 դ. 910 ք.ս. էլ ան տառ:
Սո լակ (62022’10” – 40028’). Ա զա տո րեն փռված է Հ րազ դան գե տի ձախ ա փի տա փա րա կմ
և բռ նմ է 41 դ. 470 ք.ս. տա րա ծթ յն, ﬕնչ դեռ շի նթ յն նե րը գրա վմ են ﬕ այն 23 դ. 672
ք.ս. տեղ: Գ յ ղմ կա ﬕ ե կե ղե ցի ս. Հով հան նես ա ն նով: Գե տի ան ﬕ ջա պես ա փին կան հին
տնե րի ա վե րակ ներ, իսկ դի մա ցի լե ռան գո գա վո րթ յան ﬔջ բարձ րա նմ է Մայ րա վան քը, այն
վան քը, որ շի նել է Հով հան Փի լի սո փան 636 թ., և ո րը Եզր կա թո ղի կո սից Մայ րա գոմ է կոչ վել:
71
Սո լա կի այժմ յան բնա կիչ նե րը հա յեր են, 1830 թ. Ար ճե շից և Վա նա վի լա յե թից գաղ թած.
ըն դա ﬔ նը 179 տն, 742 ար., 710 իգ, ﬕ ա սին` 1452 հո գի: Ու նեն ե կե ղե ցա կան - ծխա կան դպրոց:
Պա րա պմ են երկ րա գոր ծ թյամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 1125 դ. 162 ք.ս. պե տա կան
70
Մանրամասն նկարագրթյնը տե՛ս նշանավոր վանքերի բաժնմ:
71
Տե՛ս նշանավոր վանքերի նկարագրթյան բաժնմ:
82
Նոր - Բայազետի Գավառ կամ Գեղարքնիք
վա րե լա հող, 689 դ. 2244 ք.ս. խո տա տե ղի, 1564 դ. 2168 ք.ս. ա րո տա տե ղի, 103 դ. 768 ք.ս. էլ անտառ:
Աղ - փա րա (62024’ – 40030’35”). Դրս է նա յմ ան տա ռի ﬕ ջից` փռվե լով ﬕ զա ռի վայ րի
վրա և բռ նե լով 8 դ. 730 ք.ս. տա րա ծթ յն: Տե ղա կան ա վան դթ յնն ա սմ է, թե գյ ղը իբր
ա ննն ստա ցել է այն հան գա ման քից, որ ա ռա ջին բնա կիչ ներն այդ տե ղմ ﬔծ քա նա կթ յամբ
աղ (սպի տակ) փա րա (դրամ) են գտել: Գ յ ղմ կա ﬕ ե կե ղե ցի ս. Ս տե փա նո սի ան վամբ, ﬕ
մա տռ և ﬕ քա նի խա չար ձան ներ` ﬕ հին ե կե ղե ց հիﬓ ա պա տե րի շր ջը: Մոտ ե րեք վերստ
դե պի արև մտք, ան տա ռի խոր քմ, ձո րա կի ﬔջ կի սա վեր կանգ նած է տե ղա ցի նե րից Սրբ Աջ
ան վան ված ﬕ վանք, ո րի ար ևել յան պա տի վրա դեռևս ﬓմ է ար ձա նագ րթ յան հե տևյալ ե րեք
բա ռը` Ես Ա րեւ շահ վա ճա ռա կան…:
Գ յ ղի բնա կիչ նե րը հա յեր են, 1829 թ. Մա կ ից գաղ թած. ըն դա ﬔ նը 78 տն. 426 ար., 352
իգ. ﬕ ա սին` 778 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծ թյամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 311 դ.
2080 ք.ս. վա րե լա հող, 54 դ. 1490 ք.ս. խո տա տե ղի 420 դ. 2100 ք.ս. ա րո տա տե ղի և 525 դ. 1930
ք.ս. տա րա ծթ յամբ ան տառ:
Այս գյ ղից մոտ 5 - 6 տն բնակ չթ յն են հաս տա տել գյ ղից մոտ 1,5 կի լո ﬔտր հե ռ`
Ն. Ախ տա յից դե պի Դա րա չի չակ տա նող ճա նա պար հի վրա, Զան գ գե տի ա փին և այս տեղ խանթ ներ բա նա լով` առևտ րով են զբաղ վմ: Այս փոք րիկ գա ղթն Աղ - փա րա է կոչ վմ:
Մաք րա վանք (62023’57” – 40031’35”). Զե տեղ ված է ﬕ բլրի լան ջին, Դա րա չի չակ ա մա ռա-
նո ցից մոտ եր կ կի լո ﬔտր հե ռ: Բռ նմ է 4 դ. 2010 ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից ամ բողջ 4 դ. 1370
ք.ս. գտնվմ է շի նթ յն նե րի տակ: Գ յ ղի ծայ րմ բարձ րա նմ է Մաք րա վան քը,72 որ այժմ իբր
գյ ղա կան ե կե ղե ցի է ծա ռա յմ: Բ նա կիչ նե րը հա յեր են, Հին Բա յա զե տից և Ա լաշ կեր տից գաղթած. ըն դա ﬔ նը` 74 տն. 470 ար., 320 իգ., ﬕ ա սին` 790 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթյամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 430 դ. 1022 ք.ս. վա րե լա հող, 19 դ. 1065 ք.ս. խո տա տե ղի և
254 դ. 606 ք.ս. ա րո տա տե ղի: Շր ջը կա 208 դ. 314 ք.ս. տա րա ծթ յամբ ան տառ:
72
Տե՛ս նշանավոր վանքերի նկարագրթյան բաժնմ:
ՌՆԴԱՄԱԼԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
նդա մալ (62025’25” – 40032’55”). Տե ղա վոր ված է Զան գի և Միս խա նա գե տե րի
ﬕ ա խառն ման տե ղից փոքր - ինչ ար ևելք, ﬕ ըն դար ձակ հար թ թյան վրա: Բռ նմ
Ռ
տակ: Ռն դա մա լը կոչ վմ է նաև Մե լի քի - գյղ, Մե լիք Շե կո յի ա ն նով, որ 1830 թ. ա ռաջ նոր դել
է բնա կիչ նե րին Ա լաշ կեր տից այս տեղ գաղ թե լ: Գ յ ղը եր ևի շատ հին է, ո րով հե տև կան ե րեք
ե կե ղե ց և եր կ մա տ ռի հիﬓ ա պա տեր:
Գ յ ղմ կա ﬕ փայ տա ծածկ ե կե ղե ցի: Բ նա կիչ նե րը հա յեր են, ﬕ մա սը Ա լաշ կեր տից, մյսը` Մա կ ից, Խո յից և Հին - Բա յա զե տից գաղ թած: Ըն դա ﬔ նը 310 տն. 1914 ար., 1855 իգ. ﬕ ասին` 3769 հո գի: Ու նեն ե կե ղե ցա կան - ծխա կան ﬕ դաս յան դպրոց: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթյամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 1589 դ. 1735 ք.ս. վա րե լա հող, 52 դ. 1580 ք.ս. խո տա տե ղի,
և 787 դ. 526 ք.ս. ա րո տա տե ղի: Գ յ ղի սահ մա նմ կա 352 դ. 470 ք.ս. տա րա ծթ յամբ ան տառ:
Ք յար վան սա րա (62025’54” – 40031’52”). Տե ղա վոր ված է Ս դա յան կոչ ված լե ռան ստո րո-
տմ, ﬕ գե ղե ցիկ հար թթ յան վրա, Հ րազ դա նի ձախ ա փին: Բռ նմ է 14 դ. 96 ք.ս. տա րածթ յն, ո րից 9 դ. ծածկ ված է շի ն թյն նե րով: Գ յ ղի հին ա ն նը, ծե ր նի նե րի ա սե լով, ե ղել
է «Գառ նե ղի», ﬕ այն հե տո շնոր հիվ այս տեղ շին ված և այժմ էլ կի սա վեր դրթ յամբ ﬓա ցած
կա րա վա նա տան (քար վան սա րա) վե րա կոչ վել է Քյ ար վան սա րա: Գ յ ղը, ինչ պես եր ևմ է ե րեք
ա վեր ե կե ղե ցի նե րից և հինգ հին գե րեզ մա նա տնե րից, բա վա կան հին է: Ու շադ րթ յան ար ժա նին
բա վա կան գե ղե ցիկ եկ ե ղե ցին է: Բ նա կիչ նե րը հա յեր են Հին Բա յա զե տից, Ա վա ջ ղից և Խո յից
գաղ թած. ըն դա ﬔ նը 240 տն, 904 ար., 780 իգ. ﬕ ա սին` 1684 հո գի: Պա րա պմ են եր կրա գործ թյամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 1211 դ. 531 ք.ս. վա րե լա հող, ո րից 270 դ. 600 ք.ս. ի րենց
գյ ղա ցի նե րին է պատ կա նմ, իսկ 11 դ. 783 ք.ս. կալ վա ծա տի րա կան է, 6 դ. 816 ք.ս. խո տա տե ղի
և 553 դ. 726 ք.ս. ա րո տա տե ղի, ո րից 69 դ. գյ ղա ցի նե րին է պատ կա նմ, 1 դ. 192 ք.ս. կալ վածա տի րա կան է: Այս տեղ կա հա յոց ե կե ղե ցա կան - ծխա կան ﬕ դաս յան դպրոց:
է 13 դ. 1804 ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից 10 դ. 866 ք.ս. գտնվմ է շի նթ յն նե րի
Ֆա րխ (62024’54” – 40035’22”). Մի փոք րիկ գյղ է ան տա ռա պատ ձո րա կի ﬔջ սեղմ ված,
13 դ. 400 ք.ս. տա րա ծթ յամբ` որ ամ բող ջո վին բռնված է շի նթ յն նե րով: Բա ցի ﬕ ե կե ղե ցց,
րիշ շադ րթ յան ար ժա նի բան չկա: Բ նա կիչ նե րը հա յեր են` ըն դա ﬔ նը 126 տն, 451 ար., 466
իգ., ﬕ ա սին` 917 հո գի:
Յայ ճի (62054’42” – 40034’15”). Նյն պես բա ցի ﬕ ե կե ղե ցց և ﬕ մա տ ռից րիշ նշա-
նա վոր բան չկա. բնա կիչ նե րը հա յեր են Հին Բա յա զե տից, Վա նից, Մա կ ից և Խո յից գաղ թած:
Ըն դա ﬔ նը 136 տն. 619 ար. 567 իգ., ﬕ ա սին` 1186 հո գի:
Ս րա մոտ է Մա ման ա ն նով հին գյ ղա տե ղին, ր կան չորս կի սա վեր եկ ե ղ ե ցի ներ և շատ
խաչ քա րեր:
Թե Ֆա ր խի և թե Յայ ճիի բնա կիչ նե րը պա րա պմ են եր կրա գոր ծ թյամբ և ա նաս նապա հթ յամբ: Եր կ գյ ղի և Մա մա նի հո ղե րը ﬕ ա սին են չափ ված ց ցա կագր ված, ս տի և
չենք կա րող ո րո շել: Մ իա սին նեն 1190 դ. 960 ք.ս. վա րե լա հող, 1653 դ. ա րո տա տե ղի: 241 դ. 220
ք.ս. ան տառ, որ ձգվմ է սրանց շր ջը:
84
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Բա բա քի շի (62021’35” – 40035’10”). Փռ ված է Միս խա նա յի գե տի վտակ նե րից ﬔ կի ա փե-
րին, շրջա պատ ված բազ մա թիվ բան ջա րա նոց նե րով, այս պատ ճա ռով էլ բռնմ է 48 դես. 2304
ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից ﬕ այն 10 դ. 1344 ք.ս. գտնվմ է շի նթ յն նե րի տակ:
Գ յ ղմ շադ րթ յան ար ժա նի գրե թե ո չինչ չկա` ﬕ հին ե կե ղե ց ա վե րակ, ﬕ քա նի
խաչ քա րե րով և ﬕ նոր ե կե ղե ցի` բո լո րո վին հա սա րակ, ա հա բո լո րը: Բ նա կիչ նե րը հա յեր են
Ա լաշ կեր տից. ըն դա ﬔ նը 94 տն, 771 ար., 747 իգ., ﬕ ա սին` 1518 հո գի: Պա րա պմ են երկրա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 558 դ. 1280 ք.ս. վա րե լա հող, 175 դ. 1632 ք.ս.
խո տա տե ղի և 747 դ. 224 ք.ս. ա րո տա տե ղի: Գ յ ղի սահ մա նմ կա նաև 398 դ. 960 ք.ս. տա րածթ յամբ ան տառ:
ԹԱՅՉԱՐԽԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
Թայ չա րխ (62018’55” – 40036’44”). Հա մա նն հա մայն քի կենտ րո նա կան գյղն է, ﬕ
փոք րիկ հով տմ զե տեղ ված: Գ յ ղմ շագ րավ ո չինչ չկա, բնա կիչ նե րը հա յեր են Հին - Բայա զե տի Ար ծափ գյ ղից գաղ թած: Ըն դա ﬔ նը 94 տն, 771 ար., 777 իգ., ﬕ ա սին` 1548 հո գի:
Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Հո ղա յին վե ճեր լի նե լ պատ ճա ռով
այս գյ ղա կան հա սա րա կթ յան բո լոր գյ ղե րի հո ղե րը ﬕ ա սին են ց ցա կագր ված և ոչ յ րաքանչ յր գյ ղինն ա ռան ձին: Հա մայն քի ﬔջ մտնմ են Թայ չա րխ, Դա լի փա շա (այ լա պես կոչվմ է Փա շա քենտ), Դա դա ղըշ լաղ, Ղա բախ լ, Ղա րա ղա լա, Ղո րխգ յ նեյ (այ լա պես կոչ վմ է
Ալ լահ վեր դի), Ղոր չ լ (այ լա պես կոչ վմ է նյն պես Ալ լահ վեր դի), Միս խա նա (այ լա պես կոչ վմ
է Նո վո - Մի խայ լով կա), Սո յղ - Բ լաղ, Թա քա լ (այ լա պես կոչ վմ է Մոլ լա - Ա լի - քենտ), Ու լա շիկ
գյ ղե րը և Միս խա նա յի ան տա ռա յին շրջա նը, Օ ջախ - դա րա և Շոր - աղ - դա րա հո ղա յին հար կի
են թարկ ված ձո րակ նե րով: Ս րանց բո լո րի հողն է` գյ ղա տե ղի 68 դ., ո րից 58 դ. 1200 ք.ս. բնակա վայր, 4378 դ. վա րե լա հող, 4319 դ. ան տառ, 801 դ. խո տա տե ղի, 7984 դ. ա րո տա տե ղի, ջրի
տակ 70 դ. չարդ յ նա բե րող հո ղեր` 83 դ. 360 քս, ըն դա ﬔ նը 17725 դ.:
Թայ չա րխ գյ ղից դե պի հա րավ, հա զիվ եր կ կի լո ﬔտր հե ռ, ﬕ ան տա ռա պատ բլրի
տա փա րա կի գա գա թին բարձ րա նմ է ﬕ հին` վրա ցա կան վանք:73
Թա քա լ (62012’11” – 40037’49”). Թր քաբ նակ ﬕ անն շան գյղ է, 83 տն բնա կ չով, 343
ար., 298 իգ. ﬕ ա սին` 641 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է` երկ րա գոր ծ թյն և ա նաս նա պա հթյն: Թա քա լ գյ ղից ﬔկ կի լո ﬔտր դե պի արև մտք, Միս խա նա գե տի ա փին բար ձրա նմ է
այժմ ա վեր Ար տա վազ դա վան քը:74
Միս խա նա կամ Նոր Մի խայ լով կա (6209” – 40039’10”). Գտն վմ է այն ձո րա կի ﬔջ, որ
հնմ Ա բա սա ձոր էր կոչ վմ, ﬕ ջով անց նմ է հա մա նն գե տա կը, որ ﬕ ա նմ է Զան գ ին:
Ու նի կա նո նա վոր փո ղոց ներ, գե ղե ցիկ, կղﬕնդ րա ծածկ տներ: Բ նա կիչ նե րը գյ մշ խա նե ցի հյներ են, 23 տն, 98 ար., 83 իգ. ﬕ ա սին` 181 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է, եր բեﬓ աշ խա տմ
էին նաև պղնձա հան քմ:
Կա րա կա լա (62013’10” – 40037’50”). Թր քաբ նակ ﬕ անն շան գյղ է, 50 տն բնա կչով, 144
ար., 146 իգ., ﬕ ա սին` 290 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ:
Գ յ ղի հան դեպ կա ﬕ քա րա ժայռ, ո րի վրա նկա տե լի են ամ րո ցի հետ քեր, ժայ ռը մթ գյն նի,
ո րի պատ ճա ռով և ինչ պես բեր դը, այն պես և գ յ ղը կոչ վել են սև բերդ` Կա րա - Կա լա:
Ղո րխ - գյ նեյ (62011’30” – 40037’57”). Ան տա ռա պատ ﬕ փոք րիկ գյղ է, բնա կիչ նե րը
շ իա թր քեր են. 32 տն, 131 ար., 128 իգ., ﬕ ա սին` 259 հո գի: Պա րա պմ են ա նաս նա պա հթյամբ և երկ րա գոր ծթ յամբ:
Ու լա շիկ (62012’10” – 40038’25”). Ան տա ռա պատ ﬕ փոք րիկ գյղ է, բազ մա թիվ աղբ յր-
73
Տե՛ս նշանավոր վանքերի նկարագրթյան բաժնմ:
74
Տե՛ս նշանավոր վանքերի նկարագրթյան բաժնմ:
Գյղական հասարակթյն
85
նե րով, ո րոնք ﬕ ա նա լով թափ վմ են Զան գ ի ﬔջ: Բ նա կիչ նե րը շ իա թր քեր են, 90 տն, 240
ար., 185 իգ., ﬕ ա սին` 425 հո գի: Պա րա պմ են ա նաս նա պա հթ յամբ և երկ րա գոր ծթ յամբ:
Կա բախ լ (62014’35” – 40035’10”). Ան տա ռի ﬔջ զե տեղ ված ﬕ փոք րիկ, անն շան գյղ է:
Բ նա կիչ նե րը շ իա թր քեր են, 23 տն, 98 ար., 83 իգ., ﬕ ա սին` 181 հո գի: Պա րա պմ են ա նասնա պա հթ յամբ և երկ րա գոր ծ թյամբ:
Դա դա - կիշ լաղ (62015’20” – 40036’50”). Զան գ ի աջ ա փին ﬕ փոք րիկ բլրա կի վրա զե-
տեղ ված անն շան գյղ է, շ իա թրք բնա կիչ նե րով, 56 տն` 248 ար., 180 իգ. ﬕ ա սին` 428 հո գի:
Պա րա պմ են ա նաս նա պա հ թյամբ և երկ րա գոր ծթ յամբ:
Կոր չ լ (62016’20” – 40036’5”). Զան գ գե տի ձախ ա փին, փոք րիկ հար թ թյան վրա,
ան տա ռա պատ ﬕ փոք րիկ գյղ է, 47 տն շ իա թրք բնա կիչ նե րով, 170 ար., 130 իգ. ﬕ ա սին`
300 հո գի: Պա րա պմ են ա նաս նա պա հթ յամբ և եր կրա գոր ծ թյամբ:
Սո յղ - բ լաղ (62020’50” – 4007’2”). Մի սառ նո րակ, հորդ աղբ յ րի եզ րին, Ա լի բեկ լե ռան
լան ջին զե տեղ ված, ան տա ռա պատ փոք րիկ գյղ է, ր դեռևս ﬓմ են հայ կա կան ﬕ կի սա վեր
ե կե ղե ցի է և ﬕ քա նի հի նա վրց խաչ քա րեր: Բ նա կիչ նե րը եզ դի ներ են, 35 տն, 153 ար., 143
իգ., ﬕ ա սին` 296 հո գի: Պա րա պմ են ա նաս նա պա հթ յամբ և երկ րա գոր ծթ յամբ:
Դա լի փա շա կամ Փա շաք յանդ (62020’7” – 40034’55”). Զան գ ի ձախ ա փին, ﬕ փոք րիկ
հար թթ յան վրա, ան տա ռա պատ գյղ է, շ իա թրք բնա կիչ նե րով. 90 տն, 353 ար., 320 իգ.,
ﬕ ա սին` 673 հո գի: Պա րա պմ են ա նաս նա պա հթ յամբ և եր կրա գոր ծթ յամբ, նաև ﬔղ վա բծթ յամբ: Գ յ ղմ կա հայ կա կան ﬕ ե կե ղե ց ա վե րակ:
ԱՐԶԱՔԵՆՏԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
Ա լա փարս (62017’54” – 40025’22”). 23 դես. տա րա ծթ յամբ փռված է ﬕ հար թթ յան վրա,
ո րի հա րա վա յին կող մմ բարձ րա նմ է ﬕ բլր, կրե լով ﬕ հին ամ րո ցի որﬓ ա պա տեր: Ար ևելյան կող մմ էլ բխմ է ﬕ հորդ սառ նո րակ աղբ յր` ջր մա տա կա րա րե լով ամ բողջ գյ ղին:
Ու շագ րավ է նախ Ծի րա նա վոր ան վամբ ﬕ խ տա տե ղի, ﬕ սրբա տաշ ե կե ղե ց կի սակոր ծան պա տեր, ո րոն ցից ﬔ կի վրա կար դաց վմ է.
Եւ յոր ժամ ե ղեւ թ ա կա նիս Թոր գո ﬔան ՅԾ (901թ.) կա մաւքն Աս տ ծոյ խո րանս...
Գ րի գոր իշ խան...
Ս րա մոտ է ﬕ ան շք, հին ե կե ղե ցի ս. Վար դան ա ն նով, ր պահ վմ է 1830 թ. Մա կ ի
հա մա նն ե կե ղե ցց բեր ված ﬕ կլոր քար, ա վան դ թյան ա սե լով, ներկ ված ս. Վար դա նի ար յնով: Ա ﬔն տա րի Գ յտ խա չի տո նին ա հա գին բազ մթ յն է գա լիս այս տեղ խ տի:
Մի սրբա տաշ ե կե ղե ցի էլ շին ված է 1893 թ. ս. Աստ վա ծած նի ա ն նով:
Բ նա կիչ նե րը բո լո րը հա յեր են` Խո յից, Մա կ ից, Վե դիա յից և Ա վա ջ ղից 1830 թ. գաղ թած,
ըն դա ﬔ նը 396 տն. 1384 ար., 1305 իգ., ﬕ ա սին` 2689 հո գի: Այս գյ ղա ցի նե րի ﬔջ գաղ թակա նթ յ նը շատ տա րած ված է, ﬕ այն Եր ևա նմ 60 տնից ա վե լի առևտ րով պա րա պող ներ կան:
Գաղ թա կա նթ յան շնոր հիվ մտա վոր զար գա ցﬓ էլ հա ﬔ մա տա բար բարձր է. նեն ﬕ ե կե ղեցա կան - ծխա կան դպրոց:
Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ, այ գե պա նթ յամբ, ա նաս նա պա հ թյամբ և առևտ րով:
Ու նեն 10 դ. 768 ք.ս. տա րա ծթ յան այ գի ներ, 2309 դ. 1888 ք.ս. վա րե լա հող և 693 դ. 2228 ք.ս.
ա րո տա տե ղի: Հռ չակ ված է այս տե ղի ցո րե նը:
Գ յ ղա ցի նե րից շա տե րը պա րա պմ են նաև ոչ խա րի մոր թց մշ տակ կա րե լով, որ ծախվմ է ﬕնչև 20 ռբ լով:
Ա մառ նե րը Եր ևա նից հա յեր այս տեղ ևս գա լիս են ա մա ռա նոց:
Բջ նի (62018’50” – 40027’45”). Տե ղա վոր ված է ﬕ քար քա րոտ ձո րա կմ, ո րի ﬕ ջով ո լո-
րապ տյտ հո սմ է Զան գ գե տը: Ա հա գին քա րա ժայ ռեր պա տմ են գյ ղի ար ևել յան և հա-
86
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
րա վա յին կող ﬔ րը, և ﬔրկ, սրա ծայր բլրակ ներ ձգվմ հյ սի սա յին կող մմ: Ձո րակն ար ևել քից
դե պի արև մտք հետզ հե տե լայ նա նմ է և շատ գե ղե ցիկ տեսք ստա նմ: Զան գ ի եզ րե րը պատած են ﬔծ մա սամբ վա նա կա տի և հա սա րակ դե ղին մար մա րիո նի հան քե րով, ո րոնք ար ևի ճառա գայթ նե րի տակ փող փո ղմ են: Գ յ ղի ար ևել յան կող մը բարձ րա նմ է ﬕ հի նա վրց ամ րոց,
իսկ հյ սի սա յին կող մմ, բլրա կի լան ջին` հռչա կա վոր ս. Աստ վա ծած նի վան քը:75 Գ յ ղա կան
ան շք տնե րը բռնե լով հյ սի սա յին բլրա կի և ար ևել յան քա ռա ժայ ռի լան ջե րը` այժմ կա ռց վմ
են արևմտ յան կող մմ բաց վող հով տի ﬔջ:
Գ յ ղը բռնմ է 32 դ. 960 ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից 20 դ. 1920 ք.ս. գտնվմ է շի նթ յննե րի տակ:
Ամ րո ցը շին ված է գյ ղի ար ևել յան կող մը բարձ րա ցող բլրի գա գա թին: Սա ե րեք կող ﬕց էլ
շրջա պատ ված է Զան գ գե տով: Չոր րորդ, հյ սի սա յին կող մմ ե ղել են աշ տա րակ ներ և ﬕակ
դ ռը: Պահ լա վն յաց տոհ ﬕ այս «ամ րա կռ» ամ րո ցը պա տած է ե ղել հաստ պարս պով, ո րի ﬕ
մա սը գյ ղա ցի նե րը քան դել են, քա րե րը ի րենց շի նթ յն նե րի վրա գոր ծա ծե լ: Ամ րո ցի ﬔջ կա
ﬕ ա վեր ե կե ղե ցի, որ ա վան դա բար ս. Խաչ է կոչ վմ, ջրի ﬕ ա վա զան և ﬕ ստո րերկր յա անցք,
որ իջ նմ է ﬕնչև Զան գ գե տը: Ն կա տե լի են տնե րի հիﬓ ա պա տեր:
Բջ նի գյ ղը հի շա տակ վմ է դեռ հին գե րորդ դա րի եր րորդ քա ռոր դմ Ղա զար Փար պեցց իբրև «ե րե ւե լի գիւղ»: Հայտ նի չէ, թե երբ է այս գյ ղը դար ձել Պահ լա վ նի տան սե փա կանթ յն, ﬕ այն Ժ դա րի ա ռա ջին կե սմ ա ռա ջին ան գամ հի շա տակ վմ է, որ Բջ նիի տեր Վա սակ
Պահ լա վ նին` Հո լմ մա կան վան ված, Դել մը կաց հար ձակ ման ﬕ ջո ցին քա ջա բար պա տե րազ ﬔլ
է նրանց դեմ, ﬕ այն հե տո ﬕ դա րա նա կա լից սպան վել է Սեր կևլի լե ռան վրա, քնած ժա մա նակ:
76
Մի կարճ ﬕ ջո ցից հե տո Վա սակ Պահ լա վ ն որ դի Գ րի գոր Մա գիս տրո սը նյն պես 1043
թ. թր քաց աս պա տա կթ յն նե րի ժա մա նակ իր զոր քով բա նակ է դրել այս Բջ ն մոտ` Հ րազդա նի ա փին, և սաս տիկ պա տե րազ ﬔ լով հաղ թել է, շատ իշ խան նե րի ձեր բա կա լել, իսկ զոր քը
փախց րել Պարս կաս տան:
77
Այս ﬕ ջոց նե րին Բջ նին գտնվել է բա վա կան բար գա վաճ դրթ յան ﬔջ և քա ղաք կամ բերդա քա ղաք կոչ վել:
Սա կայն Բագ րա տն յաց հարս տթ յան անկ ման ժա մա նակ այս քա ղաքն ըն կել է, ո րովհետև 1045 թ. նրա տեր Գ րի գոր Մա գիստ րո սը հանձ նել է հ նաց կայ սեր և ն րա փո խա րեն ստացել Մի ջա գետ քմ գյ ղեր և քա ղաք ներ: Այ ն հետև ﬕնչև ԺԳ դա րը Բջ նիի մա սին ոչ ﬕ ա ռանձին հի շա տա կթ յն չկա, ﬕ այն պարզ է, որ շրջա կա գա վառ նե րի հետ ﬕ ա սին սա ևս ըն կել
է պար սից տի րա պե տթ յան ներ քո, ո րից 1201 թ. խլել են Զա քա րե և Ի վա նե սպա սա լար նե րը,
ո րոնց տոհ մը այ ն հետև տի րա պե տել է սրան: 1358 թ. այս տոհ ﬕց` Ա թա բակ Շահն շա հի որ դի
Ա թա բակ Զա զան պա տե րազ ﬔլ է պար սից ﬔ լիք Աշ րա ֆի հետ, որ «Բջ նի քա ղա քը խլել էր, քա ղաքը հի մանց քա կել, շատ ա ն ա նի մարդ սրի քա շել և ե կե ղե ցի նե րը տա պա լել», և ետ է խլել Բջ նին,
ժո ղովր դին հար կից և ծա ռա յթ յ նից ա զատ կա ց ցել և նո րո գել ե կե ղե ցին:
78
Այս վե րա նո րո գթ յ նից գրե թե ե րե սն տա րի հե տո, 1387 թ., Բջ նին ևս են թարկ վել է
Լան կթա մ րի ա վե րա ծթ յան, Յաղ մր ա նն ﬕ զո րա պետ «խսա րեալ զա մրն Բջ նոյ էառ
զնա, և ս պան զե պիս կո պոս աշ խար հին զՏէր Վա նա կան, որ էր այր ի մաս տն և գիտ նա կան և
ո ղոր մած և գ թած ա ﬔ նայն աղ քա տաց»:
79
120 տա րց հե տո Բջ նին հիշ վմ է այս` «աս տ ա ծաբ նակ և ա նա ռիկ դղ եակ Բջ ն» երկնան ման ա թոռ ս. Աս տ ա ծած նի ե պիս կո պոս Գ րի գո րի 17 տար վա և 6 ամս վա ըն թաց քմ արտագ րած ա վե տա րա նի հի շա տա կա րա նմ 1478 թ., ո րից հե տո դարձ յալ մո ռա ցթ յան է տրվմ
75
Տե՛ս նշանավոր վանքերի նկարագրթյան ﬔջ:
76
Արիստակէս Լաստիվերտցի Ժ., Վարդան, ԾԵ:
77
Մատթեոս Ուռհայեցի:
78
Եկեղեց վրայի արձանագրթյնից:
79
Թովմա Մեծոփեցի, Ալիշան, Սիսական, եր. 274:
Գյղական հասարակթյն
87
ﬕնչև ԺԷ դա րի սկիզ բը, Ճե լա լե անց ապս տա կ թյն նե րի ﬕ ջո ցը, երբ սրանց ա վե րա ծ թյննե րի պատ ճա ռով այն պի սի սոս կա լի սով էր ըն կել այս կող ﬔ րմ, որ ﬕնչև ան գամ ﬕ քա նի կանայք մար դիկ էին դա վմ, սպա նմ և ե փմ` տմ:
80
Այ ն հետև կրկին պատ մթ յ նը լռմ է այս մա սին ﬕնչև ԺԹ դա րի ե րե ս նա կան թվական նե րը, երբ տաճ կա հայ գաղ թա կա նթ յան ﬕ ջո ցին Վա նի վի լա յե թի Ար ծափ և Քո ռա մ սն
գյ ղե րից հա յեր գաղ թե ցին այս տեղ և շե նաց րին: Հայտ նի չէ, թե ինչ հան գա մանք նե րով այս
գյ ղը դեռ պար սից տի րա պե տթ յան ﬕ ջո ցին պատ կա նե լիս է ե ղել եր ևան ցի Գե ղամ յան տոհﬕն, ո րից Ար սեն Սլ թա նը 1876 թ. Գ ևորգ Դ կա թո ղի կո սի օ րոք վա ճա ռեց ս. Էջ ﬕած նին 75,000
ռբ լով:
Բջ նիի այժմ յան բնա կիչ նե րը հա յեր և թր քեր են, ըն դա ﬔ նը 290 տն. 828 ար., 815 իգ.,
ﬕ ա սին` 1643 հո գի. սրան ցից հա յեր են 150 տն, 412 ար., 405 իգ., ﬕ ա սին` 817 հո գի, թր քեր`
140 տն, 416 ար., 410 իգ., ﬕ ա սին` 826 հո գի: Պա րա պմ են եր կրա գոր ծթ յամբ և ա նաս նապա հ թյամբ: Ու նեն ամ բող ջո վին էջ ﬕած նա պատ կան 1540 դ. 174 ք.ս. վա րե լա հող, 16 դ. անտառ, 565 դ. 600 ք.ս. խո տա տե ղի և 2788 դ. 1740 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Ար զա քենտ, հնմ Ար տա զա կան (62015’55” – 40027’7”). Կալ վա ծա տի րա կան ﬕ փոք րիկ
գյղ է. 11 դ. տա րա ծթ յամբ, եր կ ձո րակ նե րի ﬕ ջա վայ րմ: Գ յ ղմ շադ րթ յան ար ժա նի
ա ռան ձին բան չկա, բա ցի ﬕ հա սա րակ ե կե ղե ցց և ս. Գ ևորգ ան վամբ ﬕ մա տ ռից: Ա վե լի
շագ րավ է 1,5 կի լո ﬔտր հե ռա վո րթ յամբ, արև մտյան կող ﬕ եր կ ձո րակ նե րով ﬔ կ սա ցած,
ան տա ռա պատ բլրի վրա յի Նե ղ սի ս. Աստ վա ծա ծին վան քը81 շրջա պատ ված տնե րի հիﬓ ա պատե րով խաչ քա րե րով:
Վան քի արևմտ յան կող մը կա ﬕ կի սա վեր մա տռ:
Ար զա քեն տի բնա կիչ նե րը բնիկ հա յեր են. 170 տն, 666 ար., 662 իգ., ﬕ ա սին` 1328 հո գի:
Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ, ա նաս նա պա հ թյամբ և մա սամբ` այ գե պա նթ յամբ: Ու նեն
927 դ. 1199 ք.ս. վա րե լա հող, 1308 դ. 1439 ք.ս. ա րո տա տե ղի, ﬕ այն ﬕ դես յա տին այ գի: Գ յ ղի
շր ջը պա տած է 586 դ. 2398 ք.ս. տա րա ծ թյամբ ան տառ:
Դալ լեար (62015’30” – 40029’24”). Կալ վա ծա տի րա կան ﬕ փոք րիկ գյղ է, որ թե պետ 12
դ. 1440 ք.ս. տեղ է բռնմ, սա կայն տնե րը կ տակ ված են ﬕ այն 6 դ. վրա: Շր ջա պատ ված 1264
դ. 1472 ք.ս. տա րա ծթ յան հ իա նա լի ան տա ռով և բազ մա թիվ ծա ղիկ նե րով, զերծ չէ ﬓա ցել ﬔր
սրբ հայ րե րի աչ քե րից, ո րոնք ﬕ վանք են կա ռ ցել այս տեղ: Մ իայն ﬕ քա նի կցկտր ար ձանագ րթ յն ներ դեռևս պա հմ են այդ վա ղե ﬕ սրբա վայ րի հի շա տա կը.
Տա ճա րի վրա.
Կա մաւն Աս տ ծոյ ﬔ ղա ւորս Սար գիս վար դա պետ, որ ա ռաջ նորդ ե ղէ եւ շի նե ցի զսրբ
Աս տ ա ծա ծինս եւ ե տ զդրած այ գին եւ հնձան ի Շէն գա ւիթ եւ զիմ բա ժին այ գին ի Ձի թե նիա... Հայրս եւ եղ բարքս հաս տա տե ցին ի տա րին Ժ. աւր ժամ. ով խա փա նէ...
Ս րա նից բարձր.
Կա մաւն Աս տ ծոյ ես Քա հա նա յա պետ եւ դա սա պետս ﬕ ա բա նե ցաք սրբ խ տիս...
Աշ տա րա կայ այգ ւոյ զհնծանս շի նե ցաք եւ այլ ինչս տվաք եւ ﬕ ա բանքս հաս տա տե ցին...Բ.
պա տա րագ ի թվիս ՈԾԶ (1207):
Ս րա նից էլ բարձր.
Կա մաւն Աս տ ծոյ ես Մես րովբ ե րէց գնե ցի զՇատ լոյ սենց այ գոյն չար էքն... ԻՌ. դահե կան, եւ ե տ սրբ Աս տ ա ծա ծինս, եւ սպա սա ւորքս ե տն Բ. պա տա րագ ի տա րոջն, ով
խա փա նէ, իմ ﬔ ղացն պար տա կան...
Դալ լեար գյ ղի այժմ յան բնա կիչ նե րը թր քեր են, 65 տն, 196 ար., 189 իգ., ﬕ ա սին` 385
80
Առաքել պատմ., գլ. Է:
81
Տե՛ս նշանավոր վանքերի նկարագրթյան բաժնմ:
88
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 149 դ. 2080 ք.ս. վա րելա հող, 160 դ. 950 ք.ս. խո տա տե ղի և 2521 դ. 1462 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Ախ վե րան (62010’40” – 40030’57”). Տե ղա վոր ված է Ա լի բեկ լե ռան լան ջին, ﬕ ձո րա կի ﬔջ,
ո րի ﬕ ջով հո սմ է ﬕ գե տակ, սկիզբ առ նե լով Ա լի բեկ լե ռից: Բռ նմ է 2 դ. 960 ք.ս. տա րա ծթյն: Բ նա կիչ նե րը շ իա թր քեր են, 71 տն, 212 ար., 204 իգ., ﬕ ա սին` 416 հո գի: Պա րապ մն քը
նյնն է. նեն 190 դ. 1689 ք.ս. վա րե լա հող և 1024 դ. 2067 ք.ս. ա րո տա տե ղի, գյ ղի շր ջը կա
616 դ. 1600 ք.ս. տա րա ծթ յամբ ար ք նա կան ան տառ:
Օ զան լար (62015’10” – 40024’28”). Տե ղա վոր ված է Զան գի գե տի ձախ ա փին և բա վա կան
գե ղե ցիկ տեսք նի, բռնմ է 2 դ. 1920 ք.ս. տա րա ծ թյն: Գ յ ղմ կա ծծմբա յին ջրի ﬕ աղբյր, որ բո լո րո վին անխ նամ է թող նված: Բ նա կիչ նե րը շ իա թր քեր են, 66 տն, 181 ար, 176 իգ,
ﬕ ա սին` 357 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 288 դ. 1920 ք.ս. վա րե լա հող և 221 դ. 211 ք.ս.
ա րո տա տե ղի:
Գ յ մշ, հնմ` Կա րե նիս (62016’8” – 40023’28”). Մի փոք րիկ գյղ է 3 դ. 480 ք.ս. տա րա-
ծթ յամբ, ո րի ﬔջ կա ﬕ հայ կա կան հի նա վրց ե կե ղե ց ա վե րակ: Այս տե ղից փոքր - ինչ հե ռ
ձո րա կի ﬔջ բարձ րա նմ է Կա րե նա վան քը, որ այժմ բո լո րո վին ան խնամ է թողն ված:82 Գ յ մշ
գյ ղի այժմ յան բնա կիչ նե րը շ իա թր քեր են` Պարս կաս տա նից, 71 տն. 224 ար., 215 իգ., ﬕ ասին` 439 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 353 դ. 960
ք.ս. վա րե լա հող և 483 դ. 2016 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
ՔՅԱՆՔՅԱՆԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
Ք յանք յա նի գյ ղա կան հա մայն քը, որ բռնմ է նախ կին Մա զազ գա վա ռի ﬕ մա սը, ներ կայաց նմ է ﬕ բարձ րա վան դակ, կտրտված Ահ ման կան լեռ նաշղ թա յի ճյ ղ ե րով: Եր կիրն ընդ հանրա պես քար քա րոտ է, լեռ նե րը ﬔրկ և ա պա ռա ժոտ, շատ տե ղեր ծածկ ված ա հա գին կար կառ ներով: Տեղ - տեղ եր ևմ են լեռ նա յին գո գա վո ր թյն ներ` ծածկ ված աղ քատ բ սա կա նթ յամբ,
ա հա այս պի սի տե ղե րմ զե տեղ ված են փոք րիկ գյ ղեր, ո րոնք հա զիվ հազ կա րո ղա նմ են
ի րենց գո յթ յ նը պահ պա նել: Լեռ նե րից ա ﬔ նան շա նա վո րը Շա ﬕ րա մա լեռն է, որ այժմ կոչվմ է Հա դիս, այ սինքն ﬔծ, ա ռա ջա վոր, 8337 ոտ նա չափ բարձ րթ յան: Լե ռը լերկ է, ան շշտ
հրա բ խա յին, զրկ բ սա կա նթ յ նից, գա գա թին կա ﬕ հի նա վրց փոք րիկ ամ րո ցի հետք և
ﬕ քա րայր:
Երկ րորդ նշա նա վոր լե ռը Քո թան - դաղն է, որ այս պես է կոչ վել, ո րով հետև բո լոր լան ջե րին
քո թա նը, այ սինքն` գ թա նը բա նմ է, մշա կե լի է: Բարձ րթ յնն է 7581 ոտ նա չափ:
Այս ամ բողջ բաձ րա վան դա կի վրա ոչ ﬕ գետ կամ գե տակ չկա և նյ նիսկ աղ բյր նե րը
չա փա զանց սա կա վա թիվ են, գար նան սկզբին, երբ հալ չմ է ձյ նը` հա զա րա վոր վտակ ներ վազմ են լեռ նե րի գա գաթ նե րից դե պի ներքև, գո գա վո րթ յն նե րը և բ նա կան լճակ ներ կազ մմ,
ինչ պես Օ ճախ լն` Ք յանք յա նի մոտ: Տե ղա ցի ներն էլ ամ ռան հա մար ջր տնտե սե լ նպա տա կով
բո լոր գյ ղե րի մոտ` ա ռանց բա ցա ռ թյան` ﬕ կամ ﬕ քա նի ﬔծ ա վա զան ներ են շի նել 20 - 50
մ լայն և 1 - 3 մ խոր, ր ամ բար վմ է այդ վտակ նե րի ջ րը` ա ռա վե լա պես կեն դա նի ներ ջրե լ:
Սա կայն աշ նա նը և ձմ ռա նը, երբ սաս տիկ ցրտից ա ﬔն ինչ սառ չմ է և մոտ 1,5 մ բարձ րթ յան
ձյն նստմ սաս տիկ քա ﬕն ա հա գին բք բարձ րաց նե լով կտրմ ա ﬔն տե սակ հա ղոր դակցթ յն, խեղճ տե ղա ցի նե րը ձյ նը լցնմ են կաթ սա նե րը, դնմ կրա կին հա լմ և այդ ջ րը
գոր ծա ծմ, իսկ կեն դա նի նե րը ջրե լ հա մար պատ րաս տմ են «կար լիխ»` ձյ նա նոց. սա 2 մ
տ րա մագ ծով և նյն քան բարձ րթ յան գլա նաձև շենք է գո ﬕ ﬕ ան կյ նմ, ծածկ ված և ﬕ փոքրիկ եր դիկ բաց թո ղած: Մի դռնա կի ﬔ ծ թյան բաց վածք էլ դե պի գոﬓ է թողն ված: Այս գլա նա ձև
շեն քի ﬔջ, կե սից բարձր, առ շեղ թաղթ է կապ ված փայ տե ձո ղե րով և ճի պոտ նե րով. եր դի կից
ձյնն ա ծմ են այս թաղ թի վրա և ան ﬕ ջա պես եր դի կը ծած կմ: Դե պի գո մը թողն ված բաց-
82
Տե՛ս վանքերի նկարագրթյան բաժնմ:
Գյղական հասարակթյն
89
ված քից գո ﬕ տա քթ յնն անց նմ է այս տեղ և հա լմ ձյ նը, լցնմ գլա նաձև շեն քի ներ քին
մա սը, որ սա լա հա տա կած է լի նմ: Այս պես հա վաք ված ջրից խմմ են կեն դա նի նե րը` հենց այդ
ﬕև նյն բաց ված քից ներս կո խե լով գլխնե րը: Միև նյն ջ րը գործ են ա ծմ նաև լվաց քի և այլ
պետ քե րի հա մար:
Ք յանք յան (62023’45” – 40020’5”). Հա մա նն գյ ղա կան հա մայն քի կենտ րո նա կան գյղն
է հա մար վմ, և տե ղա վոր ված է ﬕ ըն դար ձակ լեռ նա դաշ տի վրա` շրջա պատ ված ﬔծ և փոքր
լեռ նե րով, ո րոն ցից նշա նա վոր են` հա րա վա յին կող մմ, Հա դիս լե ռը, ո րի հարթ գա գա թին նկատե լի են պարս պի հետ քեր, իսկ փոքր - ինչ ներքև կան ﬕ քա նի բնա կան և ար հես տա կան քա րայրեր: Արևմտ յան կող մմ բարձ րա նմ է Կա լա չա սա րը, ո րի գա գա թին ևս կա ﬕ կի սա վեր ամ րոց:
Ս րա մա սին պատ մմ են, իբր թե Ք յոռ օղ լին է շի նել և շատ ան գամ այդ տեղ ա պաս տա նել: Գ յղը բռնմ է 19 դ. 800 ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից 19 դ. 480 ք.ս. գտնվմ է շի նթ յն նե րի տակ:
Գ յ ղի գրե թե կենտ րո նմ կա ﬕ բա րակ աղբ յր, որ ﬕ այն եր կ տա րի ա ռաջ են հա նել, իսկ
ﬕնչ այդ օգտ վմ էին ջրհոր նե րից` քյան քյան, ո րի պատ ճա ռով և գ յ ղը այդ պես է կոչ վել: Այժմ
ևս գ յ ղա ցի նե րը ջրի ﬔծ պա կա սթ յն են կրմ: Գ յ ղի ﬔջ ե ղել է հայ կա կան ﬕ ե կե ղե ցի, ո րի
տե ղը ﬕ այն այժմ ցյց են տա լիս, և եր կ ըն դար ձակ գե րեզ մա նա տն, ր դեռևս ﬓմ են ﬕ
քա նի խաչ քար և օ րո րո ցաձև տա պա նա քար, ո րոնց վրա քան դակ ված են ձ իա վոր մար դիկ, հաց,
գավ և այլն: Ս րան ցից եր կ սի վրա կան հետև յալ տա պա նագ րե րը.
Այս է տա պան Մա թէո սի, որ փո խե ցաւ ի Ք րիս տոս թ. ՌՃԾԱ (1702):
Այս է հան գիստ Ա ﬕր խա նին, թﬖ ՌՃԾԱ (1702):
Գ յ ղի տնե րի ﬔ ծա գյն մա սը գետ նա փոր է, այժմ հետզ հե տե շի նմ են սեն յակ ներ գետնի ե րե սին: Նյ նիսկ հա մայն քի դա տա րա նի հա մար չկա փոք րի շա տե հար մա րա վն շենք:
Բ նա կիչ նե րը այս գա վա ռի Թոխ լ ճա գյ ղից գաղ թած շ իա թր քեր են. 130 տն. 487
ար., 452 իգ., ﬕ ա սին` 939 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ:
Ու նեն 1223 դ. վա րե լա հող, 1098 դ. 1410 ք.ս. ա րո տա տե ղի: Աղ քատ դա սա կար գը գնմ է Եր ևան
մշա կթ յան, կա նայք էլ գորգ և կա պերտ են գոր ծմ:
Թեզ խա րա պից դե պի Ք յանք յան եր կի րը հետզ հե տե բարձ րա նմ է և քար քա րոտ սա րերով կտրատ վմ, տեղ - տեղ էլ ա հա գին կար կառ ներ կազ մմ: Այս քար քա րոտ բլր նե րի ﬕջև
ըն կած է ﬕ բա վա կան ﬔծ գո գա վո րթ յն, ր գար նան սկզբին հալ վող ձյան ջ րը հա վաք վելով ﬕ լճակ է գո յաց նմ, որ տևմ է ﬕնչև ա մառ: Այս լճա կի ﬔջ կանգ նած է ﬕ ծառ, որ սրբ է
հա մար վմ թե բո լոր թր քե րից և թե Թեզ խա րա պի հա յե րից, այս պատ ճա ռով և լի ճը Օ ճախ լ`
սրբա տե ղի է կոչ վմ:
Կա րա - կա լա (62027’55” – 40016’32”). Տա րած վմ է ﬕ բլրի գա գա թին ստո րո տմ,
բռնմ է 12 դ. 1152 ք.ս. տա րա ծթ յն: Գ յ ղի ար ևե լա հա րա վա յին կող մմ ձգվմ է Աղ մա ղան
լեռ նաշղ թան, արևմ տա հա րա վա յին կող մմ բարձ րա նմ է ﬕ հի նա վրց ամ րոց: Գ յ ղմ կան
ﬕ ե կե ղե ց հիﬓ ա պա տեր, ﬕ ա վեր մա տռ և ﬕ քա նի խաչ քար: Այս տե ղից եր կ խաչ քար
մո տա կա Զառ գյ ղա ցի նե րը տա րել են ի րենց գե րեզ մա նա տ նը. սրանց վրա ե ղել է հետև յալ
տա պա նա գի րը:
83
Թվ. ՉԼԵ (1286) Ես Մամ քոս կանգ նե ցի զխաչս յի շես ցէք:
Թվ. ՉԾԵ (1306) Կա մաւն Աս տ ծոյ ﬔք ճայճ նայս և Սար գիս կանգ նե ցաք զխաչս ի
Ք րիս տոս. ա ﬔն:
Գ յ ղմ կա ե րեք ջրհոր և եր կ ջրի ա վա զան. տնե րը ո ղոր ﬔ լի են, բո լորն էլ գետ նա փոր:
Ձ ﬔռն այս տեղ 1,5 մ հաս տթ յան ձյն է նստմ և կա պմ բո լոր ճա նա պարհ նե րը, սաս տիկ բք
բարձ րա նմ և խեղ դմ ճա նա պար հորդ նե րին:
Բ նա կիչ նե րը շ իա թր քեր են, Բոր չա լ ի և Ղա զա խի զա նա զան գյ ղե րից ե կած: Ըն դա ﬔնը 91 տն են, 405 ար., 354 իգ., ﬕ ա սին` 759 հո գի: Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և խաշնա րա ծթ յամբ: Ու նեն 679 դ. 780 ք.ս. վա րե լա հող և 407 դ. 1496 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
83
Մեսրովբ եպ. Սմբատեան, Գեղարքնի:
90
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Այս գյ ղի արևմ տա հա րա վա յին կող մմ բարձ րա նմ է ﬕ բլր, պա տած ա հա գին կարկառ նե րով, այն պես որ վերև բարձ րա նա լը շատ դժվար է: Ա հա այս բլրի գա գա թին գտնվմ է ﬕ
հի նա վրց ամ րոց, որ սև քա րով շին ված լի նե լ պատ ճա ռով այժմ կոչ վմ է Կա րա - կա լա (սև
ամ րոց) և որ իր ա ն նը տվել է իր մո տի գյ ղին:
Կարծ վմ է թե այս ամ րո ցը Գե ղա յ բեր դը պի տի լի նի: Ամ րո ցը կրկնա պա րիսպ է, ﬔ կը
մյ սից մոտ 7 մ հե ռ, 2 - 3 մ բարձ րթ յան և մոտ 3 մ լայ նթ յան: Ամ րա ցած է չորս աշ տա րակնե րով և նի նյն քան դռ: Ներ քին պարս պի ﬕ ջի տա րա ծթ յ նը կլի նի մո տա վո րա պես 40 մ
եր կար և 25 մ լայն: Ամ րո ցը կի սա վեր է և մո տը կան տնե րի հիﬓ ա պա տեր:
Դա վա - խա րա պա (62027’ – 40022’16”). Մի փոք րիկ, անն շան գյղ է, 2 դ. 980 ք.ս. տա րա-
ծթ յամբ ղ տան ման կար կառ նե րի ﬕջև:
Հ նթ յան ոչ ﬕ հետք չկա: Այժմ յան բնա կիչ նե րը 1868 թ. գաղ թել են Սր մա լ ի գա վա ռից,
շ իա քրդեր են, 47 տն, 178 ար., 228 իգ. ﬕ ա սին` 406 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է` երկ րա գործթ յն և ա նաս նա պա հ թյն: Ու նեն 80 դ. վա րե լա հող և 767 դ. 2020 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Կըզ - կա լա (62025’5” – 40022’30”). Տե ղա վոր ված է դարձ յալ լեռ նե րի գո գա վո ր թյան ﬔջ և
բռ նմ է 4 դ. 1920 ք.ս. տա րա ծթ յն: Գ յ ղի ար ևել յան կող մմ ձգվմ է Աղ մա ղա նի լեռ նաշղթան, իսկ ա վե լի մոտ` ա նա նն բլր նե րի ﬕ շարք. արևմտ յան կող մմ բարձ րա նմ է կար կառնե րով պա տած ﬕ լեռ, ո րի գա գա թին գտնվմ է ﬕ հի նա վրց, ա վե րակ ամ րոց, Կըզ - կա լա,
աղջ կա բերդ, ա ն նով: Գ յ ղի ﬔջ կա ջրի ﬕ ﬔծ ա վա զան, մո տա վո րա պես 50 մ եր կար, 30 մ
լայն և ա ﬔ նա շա տը` 1,5 - 2 մ խոր. շր ջը քա րե րով պա տած է, իսկ հա տա կը հենց այն պես թո ղած,
ա ռանց սա լա հա տա կե լ: Այս տեղ հա վաք վմ է գար նան հալ չող ձյան ջ րը, որ ﬓմ է ﬕն չև
ա շն և բա վա կա նթ յն է տա լիս տա վա րին: Երբ այս ջ րը սառ չմ է կամ վեր ջա նմ, սկսմ
են ջր ստա նալ` հա լե լով ձյ նը` հատ կա պես այս նպա տա կով գո ﬔ րմ շին ված «կար լըղ» - ներմ: Խ ﬔ լ հա մար գործ են ա ծմ այն ﬕ ակ աղբ յ րի ջ րը, որ բխմ է Կըզ կա լա ամ րո ցի կարկառ նե րից, որ ձյան և ան ձրևի ջրե րից գո յա նա լով` ձﬔ ռը դա դա րմ է հո սե լց, և այս ժա մա նակ
գյ ղա ցի նե րը կաթ սա նե րի ﬔջ հա լեց նմ են մա քր ձյն և այն գոր ծա ծմ:
Գ յ ղի ﬔջ կա ﬕ ա վեր հայ կա կան ե կե ղե ցի և ս րա շր ջը` գե րեզ մա նա տն, սա կայն խաչքա րեր չկան, այլ տա փա րակ գե րեզ մա նա քա րեր են, ո րոնց վրա մարդ է գծագ րած: Մի մա տռ էլ
ջրի ա վա զա նի մոտ կա, ո րի տե ղը հար թե լիս գտնվել է ﬕ պղնձե խաչ, որ այժմ Ար զա քենդ գյ ղի
քա հա նա յի մոտ է:
Բ նա կիչ նե րը շ իա թր քեր են, Ղա զա խի Կը զըլ - Հա ճի գյ ղից 1868 թ. գաղ թած. ըն դա ﬔնը 35 տն, 164 ար., 133 իգ., ﬕ ա սին` 297 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 282 դ. 770 ք.ս.
վա րե լա հող և 713 դ. 380 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Ել լի ջա ա գա րակ (62025’35” – 29045”, 40017’47” – 19’50”). Մի հին գյ ղա տե ղի է, ր կան
ﬕ ա վեր ե կե ղե ցի և ﬕ քա նի խաչ քար: Ս րան ցից եր կ սի վրա դեռևս կա րե լի է ո րո շել հետև յալ
բա ռե րը.
Թ վիս ՉԵ (1256) Ես ծա ռայս Աս տ ծոյ Ա ﬕր Չա ս բայս որ վասն հաւ...զիս ա չաւք եւ ձե ռաւք:
Մե ղ ցեալ ծ. Վշս որ դիս ի մոյ չար չա րե ցին...Եւ ես ան ﬔղ էի եւ ան պարտ:
Այս ա գա րա կը Ել լի ջա (քա մոտ) կամ Ել լի յրտ (քա մոտ ա մա ռա նոց) է կոչ վմ այն պատճա ռով, որ այս տեղ շա ր նակ քա ﬕ (էլ) է փչմ Աղ մա ղա նից: Եր բեﬓ կոչ վել է նաև Պալ լի ճա
(Մեղ րա նոց) եր ևի շատ լավ ﬔղր` պալ, լի նե լ պատ ճա ռով: Հենց այժմ էլ այս տե ղի ﬔղ րը շատ
գով ված է: Ա գա րա կմ կա ﬕ լճակ, շր ջը ﬕ քա նի ռե նի ներ. աղբ յր չկա, Զառ գյ ղից են
ջր բե րմ: Այս ա գա րա կը պատ կա նմ է ե րև ան ցի Մ շեղ յան նե րին և Մա կաշ յան նե րին, ո րոնք
այս տեղ նեն բնա կա րան ներ և ﬕ քա նի գո ﬔր, որ բռնմ են 2 դ. 300 ք.ս. տա րա ծթ յն. իսկ
շրջա կայ քմ կան 439 դ. 1440 ք.ս. վա րե լա հող, 485 դ. 890 ք.ս. խո տա տե ղի, 128 դ. 570 ք.ս. ա րոտա տե ղի: 2 դ. 1280 ք.ս. էլ գտնվմ է ջրի տակ, ո րից 1 դ. 1500 ք.ս. կազ մմ է ﬕ փոք րիկ լճակ:
Այս հո ղե րը տրվմ են շրջա կա գյ ղա ցի նե րին կա պա լով թե մշա կե լ և թե տա վար պա հե լ:
Այս տեղ կա նաև ձ իա բ ծա րան:
Соседние файлы в предмете Этнография Армян