Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Հավատք
131
Շա տերն էլ այս ջրից տա նմ, ա ծմ են խնո ց ﬔջ, որ պես զի ա վե լի ﬔծ քա նա կթ յամբ կա րագ
ստա նան:
Պատ մմ են, թե այս ջրի ﬔջ թքո ղը կ րա ցել է, սրան հայ հո յո ղի բե րա նը ծռվել է:
Նոր - Բա յա զետ քա ղա քի ﬔջ հայտ նի է Փոս տո յի աղբ յ րը (ծծմբա յին ջր է), որ այս պես է
կոչ վմ Փոս տո յենց տան հան դեպ գտնվե լ պատ ճա ռով: Ս րա վրա նյն իսկ ﬕ փոք րիկ մա տռ
է շին ված: Ս րա կա տա րած հրա շա գոր ծթ յն նե րից շա գրավ է այն, որ սրա նից 10 - 12 տա րի
ա ռաջ Քո թե Դա տեի Գե վո յի տղան, որ վեց ամ սից ի վեր պա պանձ ված էր, երբ գա լիս է այս աղբրի ջրից խմմ` ան ﬕ ջա պես լե զն բաց վմ է:
Ոչ պա կաս զո րա վոր է հա մար վմ նաև Փա շա քենտ գյ ղի Կաթ նաղ բյ րը, ո րը մաս նա վո-
րա պես օգ նմ է սա կա վա թիվ կա նանց: Այս պի սի կա նայք թխմ են ալ նի (ա նա լի) կլոճ (բա ղարջ)
և եր կ մոմ վերց րած գա լիս այս աղբ յ րը` խտ: Վա ռե լով մո ﬔրն աղբ յ րի առջև, նրանք վեցա կան պա տառ կլոճ են տմ, յո թե րոր դը դնմ աղբ րի գլխին և յո թա կան ափ այդ ջրից խմմ:
Ն շա նա վոր է նաև Ք յ սա ճըղ գյ ղից եր կ կի լո ﬔտր հե ռ գտնվող «Կա նանչ աղբ յ րը»,
ո րը երբ քի սաճղ ցի նե րը ջր չ նե նա լ պատ ճա ռով կա ﬔ ցան ի րենց գյ ղը բե րել` «չըն դ նեց»
և կտր վեց, բայց երբ սրանք հետ կանգ նե ցին ի րենց այդ մտադ րթ յ նից և «զղջա ցին ա ղո թեցին», նո րից սկսեց բխել:
Ուխ տա վոր ներ պա կաս չեն նաև Դա լի ղար դա շի մոտ, Գ ռի ձո րմ գտնված սրբ աղբ յ-
րից:
ՔԱՐԵՐԻ ՊԱՇՏԱՄՆՔ
Քա րե րի պաշտ ման վե րա բեր յալ շատ քիչ բան կա Գե ղար ք նի քմ, մա նա վանդ որ հսկա-
յա կան քա րա ժայ ռեր, ﬔծ քա րեր քիչ են պա տա հմ: Ղ լա լի գյ ղի ար ևել յան կող մմ գտնվմ
է ﬕ քա րա ժայռ, ո րի ﬔջ կա ﬕ փոք րիկ անցք: Շատ հա ճախ գա լիս են այս ժայ ռի առջև մոմ
վա ռմ, ա ղո թմ. հա զող ե րե խա նե րին էլ բե րմ վե րո հիշ յալ անց քից անց են կաց նմ, իսկ ե թե
փոքր - ինչ ﬔծ լի նե լով չեն մտնմ, նրանց շո րերն են անց կաց նմ, որ պես զի հա զից բժշկվեն: Այս
պատ ճա ռով և այս ան ց քը կոչ վմ է խա զա խաչ, հա զի խաչ, թեև վրան ոչ ﬕ խաչ չկա: Ժո ղո վրդը խաչ բա ռը շատ ան գամ խ տա տե ղի, սրբթ յան, սրբի ի մաս տով էլ է գոր ծա ծմ, ինչ պես և
այս տեղ:
Խա զա խա չից հա րավ, մոտ կես կի լո ﬔտր հե ռ ևս կա ﬕ ﬔծ քար, որ քա րա ժայ ռից պոկ-
վել, ըն կել է ձո րա կի ﬔջ: Սա կոչ վմ է Տիկ նա քար և ձո րը, սրա ան վամբ` Տիկ նա ձոր: Ս րա վրա
վեր ջին ժա մա նակ ներս բա րե պաշտ մար դիկ ﬕ եր կ խաչ են կեր տել, ո րով հետև եր կար ժա մանա կից ի վեր նա պաշտ վմ է: Ոչ ﬕ ա վան դ թյն չկա սրա մա սին:
Նոր - Բա յա զե տի մո տի ս. Հով հան նես խ տա տե ղմ ևս ﬕ ﬔծ քար կա ըն կած, ո րի ﬔջ
բազ մա թիվ ﬔ խեր են ցցված: Մո ﬕ բո ցից մրոտ ված կո ղե րը ցյց են տա լիս, որ սա ևս ﬕ ժամա նակ պաշտ ման ա ռար կա է ե ղել, իսկ վրան խփված բազ մա թիվ ﬔ խե րը վկա յմ են, որ շատ
շա տե րը փոր ձել են ի մա նալ, թե ի րենց խ տը կա տար վե լ է թե ոչ, ո րով հետև խփված ﬔ խը ե թե
ա ռանց ծռվե լ մտել է քա րի ﬔջ, այս նշան է հա մար վել, որ մտա դր թյ նը կա տար վե լ է, իսկ
ե թե ծռվել է և չի մտել, ա սել է, որ չի կա տար վե լ:
Ա լի ղը ռըխ գյ ղմ «Զո րա վոր խաչ» և Օր տակ լ ի «Թխ մա նկ» կոչ ված քա րա ժայ ռե րը
կտ եի սի և ֆալ լո սի պաշտ ման ﬓա ցորդ ներն են:
Գ յո զալ դա րա գյ ղի ձո րմ կա կո նաձև ﬕ ﬔծ քար, որ պաշտ վմ է: Գ յ ղա ցի նե րը պատ-
մմ են, թե այդ ﬕ ժա մա նակ քա կո րի ամ րոց է ե ղել, որ պատ կա նել է ﬕ շատ հա րստ մար դ:
Մի օր ﬕ աղ քատ ե կել է այդ տե ղից ﬕ եր կ կտոր քա կոր տա նե լ, բայց ա գահ հա րս տը չի
թո ղել: Այն ժա մա նակ աղ քատն ա նի ծել է և բո լոր քա կո րը դար ձել է քար:
132
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
ԿՐԱԿԻ ՊԱՇՏԱՄՆՔ
Այս գա վա ռմ ևս կ րա կի պաշտ ման վե րա բե րթ յամբ ﬓա ցել են գրե թե այն բո լոր հետ քե-
րը, որ նկա տել եմ Վա րան դա յի և Բոր չա լ ի գա վառ նե րմ, ս տի չկա ﬔ նա լով կրկնել, կա վե լացնեմ ﬕ այն հետև յալ նե րը.
Համ բարձ ման չո րեք շաբ թի օ րը կա նայք «ֆել» են ա նմ, այ սինքն ի րենց հար ևան նե րի
տնե րից կրակ են գո ղա նմ, որ պես զի ի րենց կո վե րի կա թը ա վե լա նա:
Տ եառ նըն դա ռա ջին վառ ված «տերն դե զի» մո խի րը տա նմ են կտ րը շաղ տա լիս` որ պես-
զի «չա րը խա փան վի», ա ծմ են հա վա բ նը` որ հա վե րը շատ ձ ա ծեն, ցա նմ են ա նա սն նե րի
վրա` որ չո ռից, ցա վից ա զատ վեն. ա մլ կա նայք ի րենց չ խ րի ծայ րը վա ռմ են այդ կրա կի
վրա` որ որ դի նե նան:
Կ րա կի ան շեջ պա հե լ հա վա տը ﬓա ցել է ան թե ղի սո վո րթ յան ﬔջ. ե րե կո յան, երբ թո-
նի րը հետզ հե տե հանգ չմ է` ﬕ քա կոր են դնմ այդ հանգ չող կրա կի ﬔջ, որ կա մաց - կա մաց
վառ վե լով ﬕնչև մյս օ րը` թոն րի կրկին վա ռե լ ժա մա նա կը տևի:
Գ ցե ա վե լի ո րոշ լի նե լ հա մար հար կա վոր լի նի շեշ տել, որ օ ջա խի և թոն րի սրբ հա մար-
վե լը, սրանց վրա կննք և պ սակ կա տա րե լը, սրանց ա ն նով երդ վե լը այս տեղ ևս դեռ ﬓա ցել է:
ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԻ ՊԱՇՏԱՄՆՔ
Կա տ. Այս գա վա ռմ ևս կա տ սպա նե լը ﬔծ ﬔղք է հա մար վմ, և ս պա նո ղը ե կե ղե-
ցա կան ա պաշ խա րան քի է են թարկ վմ: Այս տեղ ևս, ինչ պես Ջա վախ քմ,
107
պատմ վմ է, որ
կա տն Ք րիս տո սի ձեռ քի թաշ կի նա կից է ա ռա ջա ցել՝ ա մո թա հար Մահ ﬔ տի քթից ըն կած եր կ
ա նի ծած մկնե րը բռնե լ:
Կա տն «մր տառ» չէ, այլ «հա լալ»` չեն գար շմ, երբ նա ﬔր ձե նմ է կե րա կր նե րին, լի-
զմ ա ման նե րը, ﬕնչ դեռ մկից, շնից գար շմ են:
Շն. Սև շ նը տան հա մար լավ է հա մար վմ, ո րով հետև հա լա ծմ է չա րե րին:
Նա տխրմ է, երբ տես նմ է մահ վան հրեշ տա կը ի րեն տի րոջ տա նը մո տե նա լիս, ս տի և
ոռ նմ է: Ոչ ﬕ շնա տեր իր շա նը ին քը չի սպա նմ, ո րով հետև նա իր վրա ե րախ տիք նի: Եվ երբ
իր բնա կան մա հով սատ կե լ է լի նմ, տե րը, կա ﬔ նա լով թեթ ևաց նել նրա տան ջանք նե րը, գնմ
է մո տը և ա սմ. «Մեր աղ հա ցը քե խա լալ հլնի» (Մեր աղ հա ցը քեզ հա լալ լի նի):
Հո պոպ. Ժա մա նա կով ﬕ հարս տա նը լո ղա նա լիս` սկես րայ րը ներս է մտնմ: Հար սը սաստիկ ա մոթ խա ծթ յ նից թռչն է դառ նմ և սան րը գլխին հեր թի կից դրս թռչմ:
Ա րո րիկ. Մեղք է հա մար վմ այս թռչնին սպա նել, ո րով հետև սրա նից ա ﬔն ﬔ կը նի ﬕ
ըն կեր, ո րը սաս տիկ վշտա նա լով` չի կա րո ղա նմ տա նել այս կո րս տը և սատ կմ է: Ա րո րիկ
սպա նո ղը «ի լան ջղ» կոչ ված ցաﬖ է ստա նմ:
Ա րա գիլ. Ս րան կո չմ են լա կակ, եր բեﬓ էլ «հա ճի - լակ լակ», հա վա նա կա նո րեն թր քե րի
ազ դե ցթ յամբ, ո րով հետև նրանք էլ են նյն մակ դի րը տա լիս սրանց, կար ծե լով, թե Մեկ կա յից
են գա լիս: Մեղք են հա մա րմ սրանց սպա նել կամ ﬖա սել, ո րով հետև սրանք ևս ա րօ րիկ նե րի
պես զրկվե լով ի րենց ըն կե րո ջից` րի շը չեն զմ գտնել և վշ տից սատ կմ են:
Գար նա նը` երբ սրանք ա ռա ջին ան գամ եր ևմ են, գյ ղա ցի նե րը ﬔծ շա դ ր թյամբ դիտմ են, թե ի՞նչ կա նրանց կտց նե րմ և ս րա նից գ շա կթ յն ա նմ, այս պես` ե թե հա ցի
կտոր լի նի` ա ռա տթ յն է լի նե լ, ե թե չոփ է (ծղոտ)` ան տար բե ր թյն, ե թե կտավ` մահ: Ե թե
ա րա գի լը ﬔ կի տան կտ րին բյն շի նի` այդ տնե ցի նե րին բախ տա վո ր թյն է սպա սմ:
107
Տե՛ս իմ «Ջավախքի բրմնք», եր. 68:
Հավատք
133
ՇԵՄՔԻ ՊԱՇՏԱՄՆՔ
Նոր - բա յա զետ ցի նե րը տա նը, գեր դաս տա նին պա տա հած բա րե բախ տ թյն ներն
դժբախ տթ յն նե րը վե րագ րմ են տան շեմ քի ազ դե ց թյան: Այս պես, օ րի նակ, ե թե «շե մը բերմ ա», նրա նից ան ցած և ներս մտած ա նա ս նը, նո րա հար սը սկսմ են գի րա նալ, օ գտ տալ,
եր կար ապ րել, իսկ ե թե «շե մը չի բե րմ», լղա րմ են, օ գտ չեն տա լիս և շ տով ﬔռ նմ են:
«Բե րող շե մը» հարգ վմ, սիր վմ է ոչ ﬕ այն իր տնե ցի նե րից, այլև դրկից նե րից, ո րոնք
նրա կտ րին մա տաղ են ա նմ. գառ մոր թմ են այն պես` որ ար յ նը ներքև հո սե լով ներ կմ է
դռան ճա կա տը և շե մը:
Չ բե րող շե ﬕ տակ հ ռթ ներ են թա ղմ, դռան վերև չո րաց րած փշ են աստ ղա ձև կապմ, և ե թե այս ﬕ ջոց նե րը չեն օգ նմ «բե րող» դարձ նե լ, պատ են քա շմ և ﬕ րիշ տե ղից
են դռ բաց ա նմ:
Երբ նո րապ սակ նե րը ե կե ղե ցց տն են վե րա դառ նմ, շե ﬕ ա ռաջ եր կ ափ սե են դնմ,
որ կոտ րեն, զո հեն և ա պա անց նեն: Նաև քա վո րը իր թ րը խրմ է դռան ճա կա տին և այդ պես
բռնմ, որ նո րապ սակ ներն անց նեն: Տ ղոց կա նը, ինչ պես և՛ տատ ﬔ րը, ա ռա ջին ան գամ շե ﬕց
անց նե լիս ծայ րին սոխ անց կաց րած շիշ են առ նմ ձե ռին, և անց նե լիս Հի սս Ք րիս տոս ա սմ:
Երբ ﬕ ե րե խա աչ քե րը խա ղաց նմ է, Ա վե տա րան նե ցող տան շե ﬕ եր կ ﬔխ են խփմ,
որ դա դա րի խա ղաց նե լց, ա ռող ջա նա:
Շե ﬕ վրա յից ﬕմ յանց ձեռք չեն տա լիս և բար ևմ, այ լա պես կկռվեն ﬕմ յանց հետ:
Տ ղա բեր քի ժա մա նակ ե րե խա յի ըն կեր քը թա ղմ են շեմ քի մոտ:
Երբ շ նը սատ կմ է` նրա գլ խը կտրմ են և շեմ քի տակ թա ղմ, դա հ ռթ է հա մարվմ «չա րո ցի» դեմ:
ՏԱՐՐԵՐԻ ԵՎ ՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԵՐԵՎՅԹՆԵՐԻ ՊԱՇՏԱՄՆՔ
Եր կիր. Ս րա ձևը տա փա րակ է, ան ծայր և ան վերջ: Ցա մա քը շրջա պատ ված է ջրով, որ
Մեռ յալ ծով կամ Օվ կիա նոս է կոչ վմ, ր մշտա կան խա վար է տի րմ և ո րի ﬔջ ոչ ﬕ կեն դա նի
չկա, բա ցի ﬕ ﬔծ ձկից: Այս ձ կը փա թաթ վել է ցա մա քին և ﬕ թիզ է ﬓա ցել, որ գլ խը պո չին
հաս նի, երբ հա սավ` աշ խար հը պի տի կոր ծան վի:
Եր կի րը կանգ նած է ե զան պո զե րի վրա, երբ նա Աստ ծ հրա մա նով ցնցմ է գլ խը` երկրա շարժ է ա ռա ջա նմ:
Եր կի րը եր կ աշ խարհ նե րից է բաղ կա ցած` լյս և մթ: Լյս աշ խար հը երկ րի վրա է
գտնվմ, իսկ մ թը` երկ րի ﬔջ: Պա տա հմ է, որ մար դիկ ընկ նմ են մթ աշ խար հը, այս տեղ
եր կ «ղոչ» (խոյ) կա` սև և սպի տակ, ո րոնք գա լիս ﬕմ յանց հետ կռվմ են. ե թե մթ աշ խարհ
ըն կա ծը կա րո ղա նա «ի րեն ցկել» (հեծ նել) սև ղո չի վրա` սա նրան կտա սպի տա կին և վեր ջինս
նրան կհա նի լյս աշ խարհ: Իսկ ե թե հենց սկզբից սպի տա կի վրա հեծ նի` սա կնե տի նրան սևի
վրա և վեր ջինս կի ջեց նի նրան մթ աշ խար հի խոր քե րը:
Լյս աշ խար հմ ﬕշտ էլ, Ա դա ﬕց ա ռաջ էլ, մար դիկ են ե ղել: Ս րանք թեև մար դա կերպ են
ե ղել, սա կայն ա նա ս նի պես ան լե զ և ան խելք: Ս րանց ﬕ ջից Աստ ված ընտ րել է Ա դա ﬕն, խոսե լ շնորհ և խելք տվել դրախ տմ բնա կեց րել:
Ա դա մը 50 զյգ ա ր և էգ զա վակ է նե ցել, և կրտ սեր նե րին ա մս նաց րել է ա վագ նե րի
հետ` ա սե լով. «Սա սրբ սերﬓ ա ցա նթ յն է, ﬔղք, ա նա ռա կթ յն չէ»:
Երբ Ա դա մը ﬔ ղան չել է աստ ծ դեմ, նրան ﬕ մոր թի է տվել իր ﬔր կ թյ նը ծած կե լ,
այդ տե ղից էլ նա սո վո րել է շոր հագ նել` կա րե լով ա նա սն նե րի մոր թի ներ ից:
Մի ան գամ «չա րը» ագ ռա վի ձևով վերց րել է ﬕ սա տա նի ե ղնգ (վա նա կատ) և մոր թել ﬕ
րիշ ագ ռավ: Կա յե նը այս տես նե լով ինքն էլ վերց րել է ﬕ այդ պի սի ե ղնգ և մոր թել Ա բե լին:
Մ իայն մոր թե լիս ե ղն գը փշրվել է: Այ ն հետև Կա յե նը հե տա մտ է ե ղել, որ ﬕ ա վե լի կարծր
134
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
բան գտնի, որ կտրե լիս չփշրվի, և երբ ին քը չի կա րո ղա ցել գտնել` ա վանդ է թո ղել իր որ դի նե րին,
որ նրանք գտնեն, և ս րանք եր կար ո րո նե լց հե տո գտել են եր կա թը: Այս պես րեﬓ դար բին ները Կա յե նի սերն դի ﬔջ են սկիզբ ա ռել:
Ս պան ված Ա բե լի դ իա կը հո ղը չի ըն դ նել, որ քան որ փո րել են և թա ղել, հո ղը դրս է ձգել
գետ նի ե րե սը: Այս ժա մա նակ Աստ ված հրա մա յել է ըն դ նել և ﬕև նյն ժա մա նակ օրհ նել է հո ղը`
ա սե լով. «Ա ﬔն բան քեզ նից կստեղ ծեմ, պտղ ներ, աղբ յր ներ, ոս կի և այլն. ա ﬔն ինչ քեզ նից
ծննդ կառ նե և քեզ կը վե րա դառ նա»: Այն ժա մա նակ հողն ըն դ նել է Ա բե լի դ իա կը:
Կա յե նի սերն դի ﬔջ բազ մա ցել են աղ ջիկ նե րը, իսկ Սե թի սերն դի ﬔջ` տղա նե րը: Աղ ջիկ ները հնա րել են թմբկն քնա րը, և ն վա գա ծթ յամբ, եր գով պա րով որ սա ցել Սե թի տղա նե րին:
Եվ երբ չա րթ յ նը սրանց ﬔջ տա րած վել է` Աստ ված բար կա ցել է և ջր հե ղեղ ա րել: Ջր հե ղե ցից
ա զատ վել է ﬕ այն Նո յը, և երբ սա տնկել է խա ղո ղի որ թը, նրա տակ ե րեք տե սակ կաթ է լցրել,
մար դ, առ յ ծի և շան: Այս պատ ճա ռով և գի նի խմո ղը այս ե րեք ից ﬔ կի` առ յ ծի, մար դ կամ
շան բնա վո րթ յն է ստա նմ. կամ կա տա ղմ, կամ լռ նստմ և կամ շա ր նակ հա չմ:
Աշ խար հը իր գո յթ յ նը պի տի շա ր նա կի ﬕնչև որ Ղով տի` ա ղի ար ձան դար ձած կի նը
որ դի ծնի, ո րը և կոչ վե լ է Նեռ: Այդ տա րին «ա ղեղ նակ» (ծ իա ծան) չի կապ վե լ: Նե ռը պետք է
հրաշք ներ գոր ծի, մարդ կանց հա վա տից հա նի, և իր հա վա տաց յալ նե րի ճա կատ նե րին իր կնի քը
խփի, որ պես զի վեր ջին դա տաս տա նի ﬕ ջո ցին ո րո շվեն: Նե ռին պաշտ պա նե լ է ա ջջ - մա ջջնե րի թա գա վո րթ յ նը, սա կայն շ տով Ք րիս տոս նո րից գա լ է աշ խարհ, կռվե լ է Նե ռի հետ,
նրան հաղ թե լ և վերջ դնե լ աշ խար հի գո յթ յա նը: Այն ժա մա նակ ար դեն լի նե լ է վեր ջին
դա տաս տա նը: Ս. Գ րի գոր Լ սա վոր չի խնդիր քով Նե ռի եր ևա լց ա ռաջ հա յոց ազ գը վեր ջա ցած
պի տի լի նի, որ պես զի չեն թարկ վի նրա փոր ձանք նե րին:
Բա ցի մարդ կան ցից, աշ խար հմ բնակ վմ են նաև կե սը շն, կե սը մարդ ա րա րած ներ,
ո րոնց գլ խը շան գլխի նման է, իսկ մյս մա սե րը` մար դ: Ս րանք խո սե լ փո խա րեն հա չմ
են: Ս րանք էլ մարդ կանց պես վա րմ են, ցա նմ, առ նմ, ծա խմ, նեն քա ղաք ներ, իշ խան,
թա գա վոր:
Հե ռա վոր կղզի նե րմ ապ րմ են ա ջջ - մա ջջ նե րը (թզկ ներ). ո րոնք թ տա րե կան
ե րե խա յի ﬔ ծթ յան են, ﬕ այն շատ եր կար մո րք նեն, այն պես որ քսվմ է գետ նին: Նե ռի
ծնվե լիս սրանց թա գա վո րթ յ նը ﬕ առ ժա մա նակ պետք է շատ զո րե ղա նա:
Լեռ նե րմ, քա րան ձաﬖ ե րմ և մա նա վանդ Մա սի սի կո ղե րին ապ րմ են յոթ գլխա նի
հրեշ ներ, ո րոնք չա փա զանց հաղ թան դամ են, ծան րա քայլ և ան խելք: Հա ճախ սրանք հափշ տակմ են մարդ կա յին ցե ղից սի րն աղ ջիկ ներ և կա նայք և ն րանց հետ ապ րմ:
Այս պի սի հրեշ նե րի ﬔջ կան և այն պի սին նե րը, ո րոնք ﬕ այն ﬕ աչք նեն ճա կա տի ﬔջ տեղմ: Ս րանք կոչ վմ են թա փագ յոզ կամ քալ լա գյոզ: Պատ մմ են, թե այս պի սի ﬕ թա փագ յո զի
մոտ ﬕ ան գամ ﬕ մարդ է գնա ցել, ո րին նա այ րի ﬔջ փա կել է, որ պես զի քնի, վեր կե նա և հետո նրան տի: Սա եր կա թե շամ փ րը տա քաց րել է, և խ րել այս թա փագ յո զի աչ քը` կ րաց րել:
Հե տո իր վրա է ա ռել ﬕ ոչ խա րի մոր թի և խառն վե լով ոչ խար նե րի հետ` ﬕ կերպ դրս է պրծել
այ րից, ո րի դռան ա ռաջ թա փա գյո զը նստած` ﬔկ - ﬔկ շո շա փմ էր դրս ել նող նե րին, որ բռնի
իր կ րաց նո ղին:
Ծով. Ծո վե րը ան հա տակ են և լի ձկնե րով, ծո վա յին աղ ջիկ նե րով, սա տա նա նե րով, ձ իե րով
և գո ﬔշ նե րով: Ծո վա յին աղ ջիկ նե րը «խր նիկ հրե ղեն» են կոչ վմ, սրանք չա փա զանց գե ղե ցիկ
են, և հա ճախ սրանք կի սով չափ դրս գա լով ջրի ﬕ ջից հրա պ րմ են նա վոր դ ներ ին և ﬕ որևէ ﬖաս պատ ճա ռմ:
Ծո վա յին գո ﬔշ նե րը սպի տակ են լի նմ: Ս րան ցից շատ են նկատ ված Ս ևա նա լճմ:
Ս րանք ևս հա ճախ դրս են գա լիս ծո վից և ﬔր ձե նմ երկ րի մա տակ նե րի հետ` տա լով մա զան-
դա րան ներ, ո րոնց ոտ նե րը, ա գին և ճա կա տը չալ է լի նմ: Պատ մմ են, թե ﬕ ան գամ ﬕ նո րադզ ց մա տակ ﬕ ամ բողջ ա ﬕս ան հետք կոր չե լց հե տո հան կարծ գտնվմ է ծո վի ա փին: Ինն
ամ սից հե տո այս մա տա կը ﬕ սպի տակ ձագ է ծնմ, ո րին կեն դա նի պա հե լ հա մար ստիպ ված
Հավատք
135
են լի նմ շա ր նակ ջրով լի տաշ տի ﬔջ դնել: Յոթ օ րից հե տո, երբ հա նել են տաշ տից, այլևս չի
կա րո ղա ցել ապ րել և սատ կել է:
Երկ նա կա մա րը ﬕ անս կիզբ և ան ծայր ծով է, որ կազմ վել է, երբ երկ րիս վրա Աստ ված
ջրե րը բա ժա նել է: Նա յո թը «ղաթ» (շերտ) է, և յ րա քանչ յր ղա թը ա վե լի հաստ է, քան այն
տա րա ծթ յ նը, որ գտնվմ է երկ րիս և ար ևա ցող երկ նա կա մա րի ﬕջև: Երկ նա կա մա րից վերև
գտնվմ է Աստ ծ ոս կե թախ տը (գա հը), բարձ րմ յոթ ափ ջր, ո րից Աստ ծ բար կա ցած ﬕ ջոցին ﬕ - ﬕ կա թիլ թափ վմ է նրա գլխին` բար կթ յ նը ի ջեց նե լ:
Արև և լ սին. Ս րանք քյր և եղ բայր են, քյր ար ևը սաս տիկ ա մաչ կոտ է և վախ կոտ, այս
պատ ճա ռով էլ եր կ պա հա պան հրեշ տակ նի, ո րոնք նրան ցե րե կը երկ րի ե րե սով, իսկ գի շե րը`
տա կով ման են ա ծմ:
Ա րե գակն լ սի նը ﬕ մայր նեն, ո րը ապ րմ է երկն քմ, աստ ղա տա նը: Սա ﬕ ան գամ
իր խմո րոտ ձեռ քով ﬕ լավ ապ տակ է տվել լս նի ե րե սին,
108
ո րի վրա այժմ էլ նկա տե լի են խմո րի
տե ղե րը: Գի շերն ա րե գա կը «ﬔր է մտնմ», գնմ հանգս տա նա լ իր մոր ծո ցմ:
Այժմ էլ պա ռաﬖ ե րը ա ռա վոտ նե րը ա ղո թե լիս, սրբե րին դի ﬔ լց հե տո, դառ նմ են ա րեգա կին. «Ով ﬔ րը ﬔր ա րե գակ, դ հաս նիս օգ նթ յան» և այլն:
Հա ճախ լս նին «քե ռի» են կան չմ, րեﬓ և կան չո ղը ի րեն ար ևա որ դի է հա մա րմ:
Լս նի նո րին ծնվո ղը շտ, իսկ հնա ցած ժա մա նա կը` շ կսպի տա կի:
Լս նի նո րը տես նե լիս փո ղի վրա են ան ﬕ ջա պես նա յմ, որ ﬕնչև մյս նո րը շա ր նակ
փող ստա նան, և կամ բախ տա վոր հա մար ված մար դ ե րես են նա յմ, որ պես զի ի րենք էլ բախտա վոր լի նեն:
Երբ լս նի շր ջը բակ է բռնմ` ա սմ են, որ ե ղա նա կը խառն վե լ է:
Աստ ղեր. Ս րան ցից ա ﬔն ﬔ կը ﬕ մար դ է պատ կա նմ: Ե թե վեր ջինս ար դար է լի նմ`
աստ ղը պայ ծառ է փայ լմ, իսկ ե թե ﬔ ղա վոր` խա վար:
Աստ ղե րը պետք է ի րար բռնեն, ի րար դր գան, որ պես զի սրանց մար դիկն էլ ﬕմ յանց
բռնեն, ﬕմ յանց դր գան:
Բա րի աստ ղի տակ ծնվա ծը բա րի է լի նմ, չա րի տակ ծնվա ծը` չար: Միև նյն աստ ղի տակ
ծնված նե րը ﬕմ յանց նման և ﬕմ յանց սի րող են լի նմ, այս տե ղից էլ ա ռա ջա ցել է «Մի աստ ղի
տակ են ծնվել» դարձ ված քը, ո րը նշա նա կմ է ﬕմ յանց նման են և ﬕմ յանց սի րմ են:
Երբ մար դը ﬔռ նմ է, նրա աստ ղը երկն քից վայր է ընկ նմ, իսկ երբ ծնվմ է` Աստ ված
նրա հա մար նոր աստղ է ստեղ ծմ:
Ո մանք էլ ա սմ են, թե աստ ղե րը բլոճ ներ (բո ղոճ) են: Երբ երկն քից թափ վմ են եր կիր`
«պէ ծել» են կոչ վմ, և շա ր նա կմ երկ րի վրա էլ լյս տալ: Ս րանց սպա նե լը ﬔղք է հա մար վմ:
Քար վան - ղռան աստղն այս պես է կոչ վմ, ո րով հետև շատ ան գամ նրան լ սո աստ ղի
տեղ ըն դ նե լով քա րա վա նը ճա նա պարհ է ընկ նմ և ա ռա վոտ յան ցրտից սառ չմ կամ մթթյ նից մո լոր վմ:
Հարդ - գո ղի ճա նա պար հին սա նա մոր դար մա նի ճա նա պարհ են կո չմ, և պատ մմ են,
որ սա նա մայ րը քա վո րի դար մա նից գո ղա ցել է և տա նե լիս ծակ փե շից թափ վե լով հետք թո ղել
երկն քի վրա:
Գի սա վոր աստ ղին կո չմ են «պատ ժա տ կամ պո չով աստղ» և հա վա տմ են, որ սա
եր ևա լիս հա մա ճա րակ, սով, սրա ծթ յն է լի նե լ:
Ծ իա ծա նը եր ևա լիս ա սմ են «ա ղեղ նակ է կա պել»: Սա Աստ ծ գո տին է, ո րի տա կից
անց նո ղը սե ռը կփո խի, տղան աղ ջիկ, աղ ջի կը` տղա կդառ նա:
Երբ ծ իա ծա նը կրկնա կի է լի նմ, ա սմ են՝ պայ ծա ռը հա յինն է, խա վա րը` թր քի նը:
Ծ իա ծա նը տես նե լիս խա չակնք վմ են և րա խա նմ, հա վա տա լով, որ այդ նշան է, որ
108
Սրանց մասին պատմված ավանդթյնները նյնն են, ինչ որ պատմվմ են Լոռիմ (տե՛ս Ազգ. Հանդ., գ.
X, եր. 198 - 199):
136
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Աստ ծ սիր տը մարդ կանց վրա քաղց րա ցել է, նրա ո ղոր մթ յ նը հա սել, ս տի և ա սմ են՝ օրհ նեալ ես Աստ ված և կամ ինչ պես Լո ռմ`
Կա նաչ կար ﬕ րը իմ ախ պոր գլխին,
Սևն սպի տա կը` թր քի գլխին:
Ամ պե րը սն կե րի նման բա ներ են, կամ բամ բա կի քի լա ներ (ք լա ներ): Ս րանք իջ նմ
են ծո վի վրա` ջր խմմ և ա պա բարձ րա նմ և անձ րևմ: Ամ պը ա ռա ջին ան գա ﬕն գո ռա լիս
սխտո րը փչա նմ է:
Ե թե ամ պի ա ռա ջին գո ռո ցը փետր վա րին լի նի` այդ տա րին բեր քը շատ սա կավ է լի նե լ,
իսկ ե թե մար տին` շատ ա ռատ:
Ե ղիա կա նին, այ սինքն Ե ղիա մար գա րեի տո նին ե կած անձր ևի ա ﬔն ﬕ կա թի լը ﬕ - ﬕ
մար գա րիտ է. ծո վե րի ե րե սին փոք րիկ արկ ղիկ ներ կան, դրանք բաց վմ են և լց վմ այդ մարգա րիտ անձր ևի կա թիլ նե րով և խո րա սզ վմ ծո վի ﬔջ: Ձկ նորս նե րը հա նմ են և ա ռանց բաց
ա նե լ վա ճա ռմ: Ե թե Ե ղիա կա նին հորդ անձրև գա` բեր քը շատ ա ռատ կլի նի:
Ե րաշ տը աստ վա ծա յին պա տիժ են հա մա րմ, ի րենց ﬔղ քե րի հա մար տրված, ս տի և
հա սա րա կա կան մա տաղ են ա նմ, Ս ևա նի կամ Նո րա դ զի ս. Ն շա նը բե րե լով, թա փոր են կատա րմ, ե կե ղե ցի նե րմ հսկմ ա նմ: Բա ցի սրա նից ե րե խա նե րը խշ կ ր րիկ են շի նմ, այսինքն ﬕ ցա խա վե լի վրա շո րեր են գցմ, ծայ րին ﬕ փա փախ ծած կմ, ﬕ փայտ էլ գլխի մո տից
հո րի զո նա կան ձևով անց կաց նմ, որ թևեր ձևաց նի և ա պա այս թևե րից բռնած ման են ա ծմ
դռնե դռ և եր գմ.
Խշ կ ր րիկն է կեր ա,
Շա լե շա պիկ խա գեր ա,
Ջո վե գո տիկ կա պեր ա,
Երկն քց ցող ա զմ,
Գետ նից պտղ ա զմ,
Եղ բե րեք` պոր տին քսենք,
Ձ բե րեք` թա թին դնենք:
Տա նե ցի նե րը դրս են բե րմ ﬕ ա մա նով ջր և խշ կ ր րի կի գլխին, մա սամբ էլ նրան
ման ա ծող ե րե խա նե րի վրա են ա ծմ: Ա պա ե րե խա նե րին ձ և յղ են տա լիս, որ տա նեն ձվածեղ ա նեն` տեն, զվար ճա նան:
Նաև չորս կամ հինգ որբ և այ րի կամ ա մլ կա նայք լծվմ են ա րո րին, տղա մար դ շորեր հա գած ﬕ րիշ կին մաճ կա լի ա ռաջ նոր դթ յամբ գրե թե չո րա ցած գե տա կը վա րմ է:
Ա վե լի հա ճախ ﬕ «ան հա վա տի», այ սինքն ոչ քրիս տոն յա յի հին կամ նոր գե րեզ մա նը գի շերով ծած կա բար բաց են ա նմ, գան գը վերց նմ, տա նմ գե տմ յոթ ան գամ լվա նմ, և ա պա
բե րմ կրկին իր տե ղը դնմ:
Գ յ ղա ցի նե րը սի րով նպաս տմ էին ինձ` պե ղﬓ եր կա տա րե լ, ո րով հետև հա վա տմ
էին, որ կռա պաշ տի գե րեզ մա ներ բա նա լով` անձրև էի տե ղաց նմ:
Ո մանք էլ էշ են լո ղաց նմ գե տի ﬔջ, որ անձրև գա:
Եր բեﬓ էլ ե րաշ տը ա ռա ջա նմ է նրա նից, որ հա ցա տեր մար դիկ կա ﬔ նա լով ի րենց հա ցը
թանկ գնով վա ճա ռել` եր կին քը կա պել են տա լիս, որ բեր քը ոչն չա նա:
Ս րանք գրբաց նե րին «գիր» են ա նել տա լիս, ո րը էգ օ ձի ար յ նով գրմ է որձ օ ձի գլխին:
Կամ խմո րից ե րե խա են շի նմ և խան ձա ր րմ, դնմ օ րո րո ցի ﬔջ և ﬕ ան գի տակ մարդ վարձմ, որ ամ բողջ օ րը ան դա դար օ րո րի: Ե թե սա ﬕնչև ե րե կո օ րոր մ է` եր կին քը կապ վմ է, իսկ
ե թե հե տա քրքրվմ է, թե ին չո՞ւ են լաց չլի նող ե րե խա յին այս քան եր կար օ րո րել տա լիս և բաց է
ա նմ խան ձա ր րը ե րե խա յին տես նե լ` դյ թը քանդ վմ է:
Եր կինք կա պող նե րից ճար տա րա գյն նե րը ﬕ ան տե սա նե լի էշ են շին մ, ո րը զռա լով սար
ձոր շրջմ է: Սա քա նի զռմ է` եր կին քը կապ վմ է: Մար դիկ լսմ են սրա զռո ցը, բայց ի րեն
Հավատք
137
չեն տես նմ: Սա կայն նա, ով երկս նոց (սի րի - սի րի բյ սի տեր ևը) նի ձեռ քմ, տես նմ է է շին,
նրան ջարդ փշր ա նմ և այս պի սով բաց ա նմ եր կին քը:
Կար կտ. Կարկ տի պատ ճա ռած ﬖաս նե րից ա զատ ﬓա լ հա մար ոչ թե րիշ գա վառ ների նման Զատ կից ﬕնչև Վար դա վառ ա ﬔն եր կ շաբ թի, այլ ﬕ այն ﬕ օր, ս. Թա դեոս ա ռաք յա լի
տո նին, կարկ տի կի րա կի են պա հմ: Իսկ կար կտ ե կած ﬕ ջո ցին դի մմ են հետև յալ ﬕ ջոց ների` կար կ տը կտրե լ:
1. Ճ րագ ներ են վա ռմ:
2. Խա չեր կա թը
109
դրս են ձգմ:
3. Ե կե ղե ց զան գակ նե րը զար նմ են:
4. Ա ռաջ նեկ տղա նե րը կար կ տի ﬕ հա տիկ դնմ են տան շեմ քի վրա և դա նա կով կտրմ:
109
Թոնրի վրա դրվող խաչաձև երկաթ:
ՈԳԻՆԵՐԻ ՊԱՇՏԱՄՆՔ
ԲԱՐԻ ՈԳԻՆԵՐ
Տան դել վաթ. Սա ﬕ ո գի է, որ ան տե սա նե լի կեր պով ապ րմ է տան ﬕ որ ևէ ան կյ նմ,
եր բեﬓ էլ եր ևմ տան տե րին օ ձի, մկան, մար դ, է շի և այլ կեր պա րան քով:
Ա ﬔն օր տղա մար դ (տան գլխա վո րի) ան կո ղի նը ձգե լիս վեր մա կի ﬕ ծայ րը հետ են ծալմ, որ պես զի դել վա թը գա նրա վրա նստի:
Ա ﬔն ﬕ կի րակ նամ տի, դեռ ե կե ղե ց զան գե րը չտված, տան տի կին նե րը հետ են ա նմ
ծալ քի (ան կո ղին նե րը դար սե լ տեղ) վրա ձգված ջե ջի մը` որ պես զի տան դել վա թը բարձ րա նա
նստի այդ փա փկ տե ղմ:
Երբ գի շե րը ստիպ ված են լի նմ թախ տը ավ լե լ` նախ ա վե լի ծայ րը փոքր - ինչ վա ռմ են
ճրա գի վրա և ա պա ավ լմ. աղբն էլ ﬕ անկ յ նմ կի տմ և ﬕայն ցե րե կը դրս թա փմ, ա պա
թե ոչ դել վա թը կբար կա նա և տա նից կփախ չի:
Նաև ճրագ վա ռած ﬕ ջո ցին մա զե րը չեն սան րմ, ո րով հետև թախ կ չի (սան րի ա տաﬓ երմ ﬓա ցած մա զեր) հետ դել վաթն էլ դրս կեր թա:
Կա նայք զգ շա նմ են տան ﬔջ ի րար հետ կռվե լց, ա պա թե ոչ` դել վա թը կխռո վի, կերթա:
Դել վա թի վե րա բեր մամբ պատ մմ էին հետև յա լը. ﬕ գյ ղա ցի ﬕ գի շեր դաշ տով անց նելիս հե ռ նկա տմ է եր կ ճրագ. երբ մո տե նմ է, տես նմ է ﬕ էշ` ա կանջ նե րին եր կ վա ռած
մոմ կպցրած: Էշն ա սմ է.
– Բա րա ջո ղմ:
Սա վա խե նա լով` չի պա տաս խա նմ: Է շը կրկնմ է բար ևը և ա վե լաց նմ.
– Բարև եմ տա լմ, հնչի՞ չես առ նմ:
Այս ան գամ գյ ղա ցին սիրտ է առ նմ և պա տաս խա նմ.
– Բա րով, էշ ախ պեր, էդ ո՞ւր ես է թմ:
– Ըն ձի տար ձեր տն, - ա սմ է է շը:
–Քե տա նեմ ﬔր տն ի՞նչ ա նեմ, դր վի՞ր էշն ես, - պա տաս խա նմ է գյ ղա ցին:
– Ես էշ չեմ, - բար կա նմ է է շը, - ես Օ հա նենց դել վաթն եմ, հա մա հի ﬕ խռո վեր եմ, րիշ
տեղ եմ է թմ եմ: Է թամ Ս քիա սի տն, - ա սմ է է շը և ան հայ տա նմ:
Հետև յալ ա ռա վո տը տես նմ են, որ Ս քիա սի շտե մա րան նե րը ցո րե նով լցվել են:
Մի ժա մա նակ էլ ﬕ կա րա վա նա տան սեն յակ նե րից ﬔ կմ գի շեր նե րը պա տի ﬕ ջից ﬕ ձայն
էր լսվմ, որ սպառ նա կան ձևով ա սմ էր՝ է կա հա՜: Այդ տեղ գի շե րող նե րը լե ղա պա տառ թող նմ
փախ չմ էին: Մի ան գամ էլ սրտո տի ﬔ կը ﬕև նյն սպառ նա լի քը լսե լով, փայ տով խփմ է պատին և ա սմ՝ դեհ ա րի: Ան ﬕ ջա պես պա տը բաց վմ է և այն տեղ պահ ված դել վա թը իբրև ոս կի
թափ վմ է ցած:
Ղս մաթ. Նոր - բա յա զետ ցի նե րը ևս հա վա տմ են, որ ե թե ﬕ որ ևէ բա րիք Աստ վա ծա նից
նշա նակ ված չէ ﬔ կի հա մար, ի րենց խոս քով` ղսմաթ չէ, ոչ ﬕ դեպ քմ չի կա րող օգտ վել նրա նից.
ﬕնչ դեռ ղսմա թը ինքն ի րեն կգա: Ս րա վե րա բե րթ յամբ պատ մմ են, որ ﬕ ան գամ Մով սես
մար գա րեն բարձ րա նմ էր սա րը Աստ ծ հետ խո սե լ, պա տա հմ է ﬕ աղ քատ մար դ, որ
ար յն - քրտի քը մտած ﬕ շա լակ ցախ էր տա նմ քա ղաք ծա խե լ: Մով սես մար գա րեն խղճա-
Ոգիների պաշտամնք
139
հար վե լով` ցան կա նմ է ﬕ ո ղոր մթ յն տալ, սա կայն մո տը փող չի լի նմ: Այս պատ ճա ռով էլ
հա նմ է իր մա տա նին և տա լով նրան` պատ վի րմ, որ հետև յալ օ րը այդ մա տա նիով գա իր մոտ`
ի րե նից ո ղոր մթ յն ստա նա լ: Աղ քա տը րա խա ցած վերց նմ է մա տա նին և ա վե լի ա պա հովթ յան հա մար բեր նի ﬔջ պա հմ: Սա կայն, երբ բա րակ գե րա նի վրա յով կա ﬔ նմ էր գետն
անց նել, հան կարծ սայ թա քմ է, ընկ նմ ջ րը և մա տա նին էլ կոր ցնմ: Մով սես մար գա րեն
ի մաս տն լի նե լով ի մա նմ է այս, ինչ պես և այն, որ մա տա նին ձկնե րից ﬔ կը կլ է տա լիս: Ծեր նին հետև յալ օ րը տխր - տրտմ կրկին գնմ է ցա խի, պա տա հմ է Մով սես մար գա րեին,
որ հատ կա պես սպա սմ էր նրան: Ծե ր նին վշտա ցած պատ մմ է մա տա ն կորստ յան մա սին:
Մով սես մար գա րեն ﬗի թա րմ է նրան և ﬕ թաշ կի նակ լի քը ար ծաթ փող նվի րմ: Ծե ր նին
վերց նմ է թաշ կի նա կով փո ղը, շնոր հա կալ լի նմ և ան ﬕ ջա պես վե րա դառ նմ տն, որ պես զի
ﬕ նոր փոր ձանք չպա տա հի: Սա կայն այս ան գամ էլ, երբ սաս տիկ հոգ նած նստմ է փոքր - ինչ
հանգս տա նա լ և թաշ կի նա կով փո ղը դնմ է կող քին, հան կարծ ﬕ թռչն է իջ նմ և դ րա մը
փախ ցնմ: Մով սես մար գա րեն այս ևս ի մա նա լով` դի մմ է Աստ ծն և հարց նմ, թե ի՞նչ է պատճա ռը, որ այդ խեղճ ծե ր նին չկա րո ղա ցավ օգտ վել ի րեն ար ված բա րի քից: Աստ ված տա լիս է
Մով սես մար գա րեին ﬕ փա րա և ա սմ. «Տար տր նրան այս փա րան, քո տվա ծից չկա րո ղա ցավ
օգտ վել` գ ցե իմ տվա ծից օգտ վի»: Մով սես մար գա րեն կա տա րմ է Աստ ծ պատ վե րը: Ծե րնին դժկա մթ յամբ վերց նմ է այդ ﬕ փա րա ո ղոր մթ յ նը և տն վե րա դառ նա լիս դրա նով ﬕ
ձկ գնմ: Եվ երբ նրա կի նը ճղմ է ձկան փո րը` մաք րե լ, գտնմ է Մով սես մար գա րեի` իր
ա մս նն տված մա տա նին: Զար ման քը ա վե լի ﬔծ է լի նմ, երբ ձկան փո րո տի քը դրս թափե լիս` ﬕ թռչն ﬕ թաշ կի նա կով լի քը ար ծաթ կտ ցից վայր է դնմ ձկան փո րո տի քը առնե լով թռչմ: Ծե ր նին ան ﬕ ջա պես մա տա նին և դ րաﬓ ա ռած րախ - րախ գա լիս է Մով սես
մար գա ր եի մոտ և պատ մմ ի րեն պա տա հա ծը: Սա վերց նմ է իր մա տա նին, իսկ դրա մը նրան
նվի րմ, ա սե լով. «Տար, էս էլ քո ղսմաթն է, ա ռանց ղսմա թի ոչ ﬕ բա րի քից չի կա րե լի օգտ վել»:
ՍՐԲԵՐ
Ս. Հով հան նես. Նոր - Բա յա զե տից դե պի ար ևելք, մոտ եր կ վերստ հե ռ գտնվմ է ս.
Հով հան նե սի խ տա տե ղին: Հան դի պա կաց ժայ ռից ա հա գին քա րեր գլոր վել ով թափ վել են ի րար
վրա և կազ ﬔլ ﬕ քա րայր` ե րեք փոք րիկ բա ժան մնք ներ ով: Լյ սը քա րե րի ճեղք վածք նե րից
ներս թա փան ցե լով հա զիվ ա ղոտ կեր պով լ սա վո րմ է: Դե պի այս քա րայ րը բարձ րա նա լ համար շին ված են սա դղ ներ, և ս րանց կող քե րին կան գնեց րած են բա վա կա նա չափ խաչ քա րեր,
ո րոն ցից շա տե րը ա ռանց ﬕ որ ևէ ար ձա նագ ր թյան են: Ուխ տա տե ղի քա րայ րի ﬔջ ևս կա ﬕ
խաչ քար, ո րի վրա կար դաց վմ է. «Սրբ խաչս բա րե խաւս Ծա տ րին. թվ. ՌԽԴ (1595). Քի-
րամ կազ մող»: Փոքր - ինչ ներքև և կող քին՝ Ծա տրս ե դի ի խա չի ոտն
ով ինչ մարդ որ հա նէ ի սրբոյն` խռով կե նայ սրբն. ՌՄԽ (1791):
Քա րայ րից փոքր - ինչ հե ռ ըն կած ﬕ ﬔծ քա րի ե րե սին գրված է.
ի թվին ՋՂԸ (1549) Թո մաս ծա ռայ Աս տ ծոյ ե կի ի Գա ւա ռէն ի ծա ռա յ թիւն սրբ Յովհա ն նէ սին. շատ աշ խա տե ցայ. յի շե ցէք ի Ք րիս տոս:
Ա վան դա բար պատմ վմ է, թե այս ար ձա նագ րթ յան ﬔջ հիշ ված Թով մա ճգնա վո րը
ճգնել է այս խ տա տե ղի հան դեպ գտնված քա րա ժայ ռի ﬕ ծեր պի ﬔջ, որ այժմ էլ խ տա տե ղի
է սրբ Գ ևորգ ա ն նով:
Քա րայ րից հա զիվ 100 քայլ հե ռ գտնվմ է եր կա թա - ալ կան յան ﬕ հան քա յին աղբ յր,
ո րը սրբ է հա մար վմ:
111
Քա րայ րի առջև տա րած վմ է ﬕ ըն դար ձակ, ծաղ կա լից դաշտ, ր Համ բարձ ման տո նին
ա հա գին բազ մթ յն ծա լա պա տիկ նստած վա յե լմ է հա սա րա կա կան մա տա ղը:
Ուխ տա վոր նե րը ﬔ խեր են խփմ քա րայ րի և ն րա մո տի ﬔծ քա րի վրա. ե թե ա ռանց ծռվե-
110
զապ րա նացս տասն.
110
Այսինքն` նվիրեցի սրբին:
111
Տե՛ս ջրի պաշտամնք:
140
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
լ ամ բող ջո վին մտնմ է քա րի ﬔջ, այս նշա նա կմ է, որ սրբ Հով հան նե սը կա տա րե լ է
նրանց խ տը, իսկ ե թե չի մտնմ` չի կա տա րե լ: Չա փա զանց ﬔծ է թե խփված և թե ծռված
ﬔ խե րի թի վը:
Շատ հա վա նա կան է, որ ս. Հով հան նե սի քա րայ րը կռա պաշ տա կան ժա մա նակ նե ր ից ﬓացած սրբա տե ղի լի նի, ր, ա վան դթ յան ա սե լով, ճգնել է ս. Հով հան նես ա ն նով ﬕ ճգնա վոր,
ո րի գե րեզ մա նը գտնվմ է Ե րա նոս գյ ղի հա մա նն ս. Հով հան նես խ տա տե ղմ: Ս. Հով հաննե սի խ տա տե ղի մա սին կան բազ մա թիվ ա վան դթ յն ներ, ո րոն ցից հի շենք ﬕ քա նի սը:
Մի պա ռավ պատ մմ է, թե երբ նոր էին գաղ թել այս կող ﬔ րը, և ին քը դեռևս տասն չորս
տա րե կան էր, ﬕ օր իր քրոջ հետ ե կել է այս տեղ խտ, սա կայն մո ռաց մամբ լց կի չի բե րել, որ
մո ﬔ րը վա ռի: Ա նի ծե լով իր մո ռաց կո տ թյ նը` նա դրել է մո ﬔ րը սրբի ա ռաջ և վե րա դար ձել.
բայց երբ ետ է նա յել, տե սել է, որ մո ﬔ րը վառ վմ են:
112
Մի քրդ էլ, նոր տրեխ ներ հա գած, ս. Հով հան նե սի մո տով անց նե լիս ա սել է.
– Տես, ս. Հով հան նէս, իմ այս տրեխ ներս այն քան չմա շեն, որ ﬕ տա րի հե տո նրան ցով
գամ քեզ մօտ խտ, թե չէ… սկսմ է հայ հո յել: Իս կյն սրա ոտ նե րը թ լա նմ են, և նա ընկնմ է վայր: Շա լա կմ են, տա նմ տն: Մի ամ բողջ տա րի նա ան դա մա լյծ է ﬓմ, իսկ այդ
օր վա տա րե մտին հան կարծ լա վա նմ է, և նյն տրեխ նե րը, ո րոնք բո լո րո վին նոր էին ﬓա ցել,
ո րով հետև չէր կա րո ղա ցել գոր ծա ծել, հագ նմ է և գա լիս ս. Հով հան նես խտ` բե րե լով ﬕ ոչ խար
մա տաղ:
Խա զա խաչ. Նոր - Բա յա զե տից դե պի Նո րա դզ տա նող ճա նա պար հին կա ﬕ խաչ քար,
ա ռանց տա պա նագ րի, ﬕ այն ﬕ հա սա րակ խաչ կերտ ված: Սա կոչ վմ է Խա զա խաչ: Ս րա մոտ
խտ են գա լիս նրանք, ո րոնք հա զմ են, և կա ﬔ նմ են բժշկվել: Ա վան դթ յան ա սե լով այդ
խա չի տակ թաղ ված են ﬕ տղա և ﬕ աղ ջիկ, ո րոնց մա սին դեռ այժմ էլ պատմ վմ է հետև յա լը:
Մի գե ղե ցիկ, քաջ տղա սի րա հար վել է ﬕ քա հա նա յի աղջ կա վրա և ն րա նից սիր վել: Բայց ո րովհետև այդ տղան աղ քատ է ե ղել, քա հա նան չի կա ﬔ ցել տալ: Տ ղան պատ րաստ վել է ﬕ քա նի
թր քե րի հետ գալ` աղջ կան փախ ցնել: Այս մտա դրթ յ նը ի մա նա լով` քա հա նան մտա ծել է ﬕ
հնար քով ա զատ վել նրա նից և կան չել հետև յալ ա ռա ջարկն է ա րել. Աղ ջիկս կտամ, ե թէ ﬕ օ րմ
դ ﬔ նակ կա րո ղա նաս իմ «Թա փի գլխի» ար տը քա ղել, պրծնել: Իսկ այդ ար տը չա փա զանց ﬔծ
է ե ղել: Տ ղան րա խթ յամբ հա մա ձայ նմ է, գի շե րը գե րան դին սրմ և լ սա ծե գին սկսմ խաղ
կան չե լով քա ղել: Ե րե կո յան դեմ, երբ շատ քիչ է ﬓմ, որ տղան բո լո րը քա ղեր, վեր ջաց ներ, քահա նան նոր խո րա ման կթ յան է դի մմ, ղար կմ է ﬕ պա ռա վի, որ գա լիս ա սմ է տղին, թե
ի՞նչ ես ի զր տանջ վմ, քա հա նան ի մա ցավ, որ պետք է վեր ջաց նես` խփեց աղջ կան սպա նեց,
որ քեզ չտա:
Ար յան քրտին քի ﬔջ շա ղախ ված տղան երբ լսմ է այս` ան ﬕ ջա պես հան կար ծա մահ է
լի նմ, ընկ նմ հենց այս խաչ քա րի կանգ նած տե ղը:
Գյ ժը հաս նմ է աղջ կան, թե տղան չկա րո ղա նա լով ար տը հնձել, վեր ջաց նել, ժաս պառ
ե ղավ, ﬔ ռավ: Այս լսե լն պես աղ ջի կը գնմ, ի րեն ձգմ է լի ճը, խեղ դվմ: Նոր ստրջա ցած հայրը հա նմ է նրան լճից և բե րմ, տղա յի հետ թա ղմ և այս խաչն էլ նրանց վրա կանգ նեց նմ:
Նյն գի շե րը բո լոր գյ ղա ցի նե րին եր ևմ է ս. Ն շա նը ﬕ ծե ր ն կեր պա րան քով և ա սմ,
թե ով հա զի ցավ նե նա, թող գնա այդ եր կ ջի վա նի գե րեզ մա նը համ բ րի, նրանց ո ղոր ﬕ տա,
հա զը կկտրվի:
113
Կյս Վառ վառ և Ծաղ կա վանք. Այս եր կ մա տռ նե րը գտնվմ են Ղ լա լի գյ ղմ.
սրանք քյ րեր են հա մար վմ և ﬕմ յանց հետ պայ մա նա վոր վել են, որ ա ռա ջի նը կո ծիծ ներ (бородавка) և այլ կաշ վի հի վան դ թյն ներ բ ժի, իսկ Ծաղ կա վան քը ծաղ կից կ րա ցած աչ քը:
Կյս Վառ վառ գնա ցող խ տա վո րը տա նմ է մոմ և ﬕ հավ կիթ: Մո ﬔ րը սրբի ա ռաջ վառե լց և ա ղո թե լց հե տո` ձն տա լիս են խ տա տե ղի պա հա պան պա ռա վին, ո րը ա ղո թե լով
թա ղմ է սրբի առջև:
112
Федоров, Пещера св. Оганеса, Сборник материалов для описания местностей и племен Кав каза, т. XIII.
113
Պատմված է նաև «Անբախտ Մարգարտի ﬔջ», եր. 21:
Соседние файлы в предмете Этнография Армян