Добавил:
096555144
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Լալայան Ե․, Գեղարքունիք, 2026
.pdf
Մազրայի գյղական հասարակթյն
71
Ի թվին Հա յոց ՌԻԷ (1578) կա մաւն Աս տ ծոյ ﬔք հինգ եղ բարքս, ես, պա րոն Մէլիք - Շահ նա զարս, Մա յիլ պկս, Տաթ լ պկս, Միր զայ պկս, Մել քմ պկս և մայր ﬔր Խա նմ
Ա ղէս կանգ նե ցաք զխաչս բա րե խոս հաւրն ﬔ րոյ Մէ լիք է լիկ64 պկին:
65
Ս րա մոտ կա ﬕ խաչ քա րի պատ վան դան, իսկ խաչ քա րը չկա: Գեր. Սմ բատ յա նի ա սե լով,
սա ե ղել է ﬔ լիք Շահ նա զա րի նը, գյ ղա ցի նե րը վերց րել, ով գի տե ինչ բա նի վրա իբր քար գործա ծել են. ես շատ հարց փորձ ա րի, շատ ո րո նե ցի, բայց չգտա: Գեր. Սմ բատ յա նի ա սե լով սա
կրել է հետև յալ տա պա նա գի րը.
Այս է հան գիստ պա րոն Մէ լիք Շահ նա զա րին. որ էր սա տէր և իշ խան երկ րիս Գե ղա մայ.
ﬔ ծա շք և աս տ ա ծա սէր իշ խան էր սա. բար ւոք ծե ր թեամբ փո խե ցաւ առ Ք րիս տոս ի թագա ւո ր թեան Շա հա պա սին. թվին ՌԾԷ (1608):
Ս րա մոտ ﬕ րիշ գե րեզ մա նա քար կա` որ հայտ նմ է.
Այս է հան գիստ պա րոն Եաւ րի պէ կին որ դի պա րոն Մէ լիք Շահ նա զա րին, որ ա նո ղորմ
մա հ ամբ փո խե ցաւ առ Քս. և ե թող դառն սգ:
Ս րա մոտ.
Այս է հան գիստ մէ լիք Քա մալ պկին, որ դի մէլ. Շա հան զա րին. թվ. ՌՀ (1621):
Ս րան կից կա ﬕ րիշ գե րեզ մա նա քար` հետև յալ տա պա նագ րով.
Այս է հան գիստ Գի ջի խա նին, կո ղա կից Աւ րի պկին, հարս մէ լիք Շահ նա զա րին ՌՀ թվին
(1621 թ.):
Մեծ Մազ րա յի այժմ յան բնա կիչ նե րը շիա և ս յն նի թր քեր են, մոտ հար յր տա րի ա ռաջ
Ղա զա խի և Ղա րա բա ղի գյ ղե րից գաղ թած. ըն դա ﬔ նը` 205 տն, 938 ար., 904 իգ. ﬕա սին`
1842 հո գի: Այս տեղ է բնակ վմ այս գա վա ռի շիա նե րի ղա զին, ո րի ջան քե րով այժմ շին վմ է
մզկիթ: Ութ տա րց ի վեր էլ այս տեղ բաց ված է պե տա կան ﬕ դաս յան դպրոց: Բ նա կիչ նե րը պարա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պ հթ յամբ: Գով ված է այս տե ղի ցո րե նը: Ու նեն 2365
դ. 536 ք.ս. վա րե լա հող, 199 դ. 795 ք.ս. խո տա տե ղի և 827 դ. 1460 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Այս տե ղի կա նայք ևս գոր ծմ են կար պետ ներ և գոր գեր:
Փոքր Մազ րա (630 25’ 8”՜ – 400 15’ 40”). Տե ղա վոր ված է ﬕ հար թթ յան վրա, ո րի ﬕ ջով
անց նմ է Գ յոգ - ս ( կա պյտ ջր) գե տա կը: Բռ նմ է 29 դ. 400 ք. սա ժեն տա րա ծթ յն: Գ յղմ կա ﬕ կի սա վեր, անս յն եկե ղե ցի ա ռանց ﬕ որ ևէ ար ձա նա գրթ յան: Այժմ յան բնա կիչ նե րը
շիա թր քեր են, Բոր չա լ ից ե կած, 147 տն, 947 ար., 711 իգ., ﬕա սին` 1658 հո գի: Պա րա պմ
են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 1366 դ. 1372 ք.ս. վա րե լա հող, 310 դ. 480
ք.ս. խո տա տե ղի և 1161 դ. 1368 ք.ս. ա րո տա տե ղի: 3 դ. 2140 ք. սա ժեն էլ բռնմ են ջրանցք նե րը:
Սլ թան - Ա լի - Ղըշ լա ղի կամ Ղըշ լաղ (63030’5” – 40016’23”). Մի անն շան, թրքա բնակ գյղ
է, որ բռնմ է 4 դ. 1740 ք.ս. տա րա ծթ յն: Ու նի 77 տն բնա կիչ, 213 ար., 209 իգ. և ﬕա սին`
422 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 1026 դ. 1400 ք. վա րե լա հող և 779 դ. 1240 ք.ս. ա րո տատե ղի: Զար գա ցած է, մա նա վանդ ա նաս նա պա հ թյ նը:
Շիշ - Կա յա. Ղա րա - Դաղ, Շիշ - Կա յա, Մա ռալ - Դա ղի և Ղո ճա - Դաղ սա րե րը կի սա շրջան են
կազ մմ և ընդգր կմ Շիշ - Կա յա գյ ղը, ո րի ﬕ ջով հո սմ է ﬕ գե տակ, սկիզբ առ նե լով Շիշ - Կայա սա րից: Գ յ ղմ կա նաև ﬕ հորդ աղբ յր: Գ յղն իր ա ննն ստա ցել է մո տա կա սա րից,
իսկ սա այս պես է կոչ վել, ո րով հետև գա գա թին բարձ րա նմ է ﬕ սր, շշի նմա նթ յամբ ժայռ:
Գ յ ղի ﬔջ կա ﬕ ﬔծ բլր, ո րի վրա նկա տե լի են շի նթ յան հետ քեր, տե ղա ցի նե րը դրան «ղարալ - ե րի»` պա հա կա տն են կո չմ: Գ յ ղի առջև, մոտ երեք կիլոﬔտր տա րա ծթ յամբ, ﬕնչև
լճա փը ձգվմ է ﬕ գե ղե ցիկ դաշ տա վայր, ր կա ﬕ կի սա վեր փոք րիկ ե կե ղե ցի: Ս րա ﬔջ կա ﬕ
ﬔծ խաչ քար եղծ ված տա պա նագ րով, ո րից ո րո շե ցի ﬕայն Չ (1251) թվա կա նը: Մի ﬔծ ե կե ղե ց
64
Նկատելի է, որ աննը ջնջված է, և նրա տեղը էլիկ փորագրված:
65
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 339:
72
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
հիﬓ ա պա տեր էլ ﬓա ցել են գյ ղի ﬔջ, սրա շր ջը դեռևս կանգ նած են ﬕ քա նի խաչ քա րեր` ԺԶ
դա րից:
Գ յ ղի գրե թե կենտ րո նմ, հրա պա րա կի ﬔջ տե ղմ բարձ րա նմ է ﬕ սյն, ո րի վրա
գտնվմ է եր կ դաս տակ, ﬔ կը դե պի հա րավ` մյ սը դե պի հյ սիս դարձ րած, սրանց ներքև ծածան վմ է ﬕ դրո շակ: Սա Ա լիի ձեռ քի նշա նակն է հա մար վմ և այս տեղ են խմբվմ գյ ղա ցինե րը ﬕա սին ա ղո թե լ, ո րով հետև մզկիթ չ նին: Բ նա կիչ նե րը շիա այ րմ են, հայտ նի չէ թե երբ
են գաղ թել այս տեղ. ըն դա ﬔ նը 140 տն են, 520 ար., 521 իգ., ﬕա սին` 1041 հո գի: Պա րա պմ
են ա նաս նա պա հթ յամբ և երկ րա գոր ծթ յամբ:
Ք յա սա ման (63023’50” – 40017’25”). Ըն կած է Գ յոյ - ս լե ռան ստո րո տմ, հա մա նն գե-
տի ա փին: Մի փոք րիկ, անն շան գյղ է, որ բռնմ է 11 դ. 1250 ք.ս. տա րա ծթ յն: Բ նա կիչ նե րը
շիա թր քեր են Ղա զա խի հա մա նն գյ ղից գաղ թած. ըն դա ﬔ նը 85 տն, 359 ար., 354 իգ. և
ﬕա սին` 713 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 680 դ. 1450 ք.ս. վա րե լա հող և 471 դ. 1150 ք.ս.
ա րո տա տե ղի:
Գ յոյ - ս. Քր դաբ նակ ﬕ փոք րիկ գյղ է Շիշ - Կա յա լե ռան ստո րո տմ, հա մա նն գե տակի ա փին, հիﬓ ված է մո տա վո րա պես 15 տա րի ա ռաջ: Բնա կիչ նե րը գաղ թել են Եր ևա նի գա վա ռի
Ղա րա - ս գյ ղից. ըն դա ﬔ նը 23 տն են, 121 ար., 112 իգ., ﬕա սին` 233 հո գի: Պա րա պմ են
երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ:
Օղ ր ջա (63026’40” – 40017’10”). Տե ղա վոր ված է հա մա նն լե ռան ստո րո տմ, ո րից և
ս տա ցել է իր ա ն նը. իսկ վեր ջինս այդ պես է կոչ վմ, որով հետև նրա վրա շատ «օղ րի»` գո ղեր
են ա պաս տա նմ: Գ յ ղի ﬕ ջով անց նմ է ﬕ գե տակ` Օղ ր ջա լե ռից սկիզբ առ նե լով: Գ յ ղը
բռնմ է 7 դ. 1632 ք.ս. տա րա ծթ յն: Գ յ ղ մ դեռևս ﬓմ են հայ կա կան ﬕ ե կե ղե ց հիﬓ ապա տեր և ﬕ քա նի խա չար ձան ներ: Բ նա կիչ նե րը շիա թր քեր են. 134 տն, 522 ար., 511 իգ. և
ﬕա սին` 1033 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ու նեն 1594 դ. 123 ք.ս. վա րե լա հող և 221 դ. 211 ք.ս.
ա րո տա տե ղի:
Ի նակ (63031’ – 40014’25”). Տե ղա վոր ված է հա մա նն լե ռան լան ջին և բռ նմ է 6 դ. 256 ք.ս.
տա րա ծթ յն: Գ յղն այս պես է կոչ վել, ո րով հետև այդ լե ռան վրա ի նակ մա ռալ, էգ (կով) եղջե ր շատ է ե ղել: Գ յ ղի ﬕ ջով անց նմ է ﬕ փոք րիկ վտակ: Գ յ ղմ կա ﬕ ա վեր, հայ կա կան
եկե ղե ցի: Բ նա կիչ նե րը շիա թր քեր են, 84 տն, 261 ար., 259 իգ., ﬕա սին` 520 հո գի: Պա րապմն քը նյնն է: Ու նեն 1249 դ. 1472 ք.ս. վա րե լա հող և 1369 դ. 1510 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Զոդ (63031’40” – 40012’5”). Հ նմ կոչ վմ էր Սոտ կամ Սոթք, հա վա նո րեն «սակս հա նա-
պա զոր դեան բքոց և դառ նա շնչ օ դոցն», ըստ Օր բել յա նի: Սա այս վի ճա կի գլխա վոր և ան վանա տ ա վանն է ե ղել և ﬕնչև ան գամ ԺԶ դա րի (1578 թ.) ﬕ հի շա տա կա րա նմ «մայ րա քա ղաք»
կոչ վել: Այս տեղ բնա կող Սո դա ցի տոհ մը ազ գա յին բա նա կին ﬕայն 50 մարդ է տվել, հետ ևա պես
և փոքր տոհմ է ե ղել: Վի ճա կը այս տոհ ﬕ ան վամբ Սո դեից գա վառ է կոչ վել, ինչ պես նաև «Ար տից
գա վառ», գ ցե բազ մա թիվ ար տեր նե նա լ պատ ճա ռով, ո րով հետև ﬕ ըն դար ձակ, գե ղե ցիկ
դաշ տա վայր է ներ կա յաց նմ:
Զոդ գյ ղը, 20 դ. 1179 ք.ս. տա րա ծթ յամբ, փռված է ﬕ դաշ տա վայ րի վրա և ե րեք կող ﬕց
շրջա պատ ված է լեռ նե րով, ո րոն ցից շա ր նակ փչմ է քա ﬕ: Գ յ ղի ﬕ ջով հո սմ է ﬕ գե տակ,
որ սկիզբ է առ նմ Ռմ բա սար լե ռից: Գ յ ղի ﬔջ կա ﬕ բլր, հարթ գա գա թով, ո րի վրա այժմ
կանգ նած է ﬕայն ﬕ խաչ քար, հետև յալ տա պա նագ րով.
Ես Ա զիբս կանգ նե ցի զխաչս յի շա տակ ինձ և ա մս նս Ա ղաւ նիս. թվին ՉԻԳ (1274):
Գ յ ղի կենտ րո նմ գտնվմ է ﬕ հայ կա կան կի սա վեր ե կե ղե ցի և ս րա նից փոքր - ինչ արևմտք` ﬕ ըն դար ձակ գե րեզ մա նա տն:
Ե կե ղե ցին սրբա տաշ քա րով շին ված օ րո րո ցաձև ﬕ շենք է, չորս սյ նե րով և ռո մա նա կան
կա մար նե րով: Ու նի եր կ խո րան: Շին ված է 1276 թ., վկա յմ է հա րա վա յին պա տի վրա յի ար ձանա գի րը.
Մազրայի գյղական հասարակթյն
73
Ի թա գա ւո ր թեան Ա պա ղին, կա թո ղի կո ս թեան Տէր Ս տե փան նո սի, և պա րոն թեան
Հա սա նայ, աւգ նա կա ն թեամբ ա մս նոյն ի մոյ Մամ քա նայ, ես ա նար ժան Ա ռա քելս շի նե ցի
զե կե ղե ցիս յի շա տակ ինձ և ա մս նոյն ի մոյ և զա ւա կաց ﬔ րոց և ծ նո ղաց ﬔ րոց:
66
Ե կե ղե ց ﬔջ, հյ սի սա յին պա տմ, ա վա զա նի մոտ կա ﬕ կա մա րա կապ, բո լո ր աձև ներսանկ վածք, ր դրված ﬕ քա ռանկ յ նի գե րեզ մա նի վրա կար դաց վմ է.
Այս է հան գիստ Ղ կաս վրդպե տին. Գան ձա սա ր ա ռաջ նորդ թվին ՌՂԶ. (1647):
Այս գե րեզ մա նի մոտ, պա տին կից կանգ նեց րած են ե րեք խաչ քա րեր, որոնց վրա գրված է.
Ա. - ի վրա. Աս տ ած ո ղոր ﬕ Տէր Սա հա կին:
Բ. - ի վրա. Աս տ ած ո ղոր ﬕ Ա ﬕր Սլ թա նին:
Գ. - ի վրա. Աս տ ած ո ղոր ﬕ Ռս տա կէ սին:
Ե կե ղե ց հա րա վա յին պա տին կից դրված են ﬕ քա նի հին խաչ քա րեր` ո րոն ցից եր կ սի
վրա կան հետև յալ տա պա նագ րե րը.
Աս տ ած ո ղոր ﬕ Թէո դո րո սին: Կա մաւն Աս տ ծոյ ﬔք Տէ րնս եղ բարքս իմ Վար դանէսն վաս տա կե ցաք խա չերս բա րե խաւս ծնո ղաց ﬔ րոց թվ. ՋՂԶ (1547):
67
Աս տ ած ո ղոր ﬕ Շահ զա դին թվ. ՋՂԹ (1550):
Գե րեզ մա նա տա նը ե ղած տա պա նա քա րե րից շագ րավ են ե րեք կո թող նե րը` ի րենց գե ղեցիկ շեն քով և երկ խաչ քար` ի րենց ﬔ ծթ յամբ:
Այս ե րեք կո թող նե րից եր կ սը այժմ տե ղա փոխ ված են Կով կաս յան թան գա րան, իսկ ﬔ կը
այդ տե ղա փոխ ման ﬕ ջո ցին կոտր վել է:
Ս րան ցից ա ռա ջին խաչ քա րի վրա գրված է.
Կա մաւն Աստ ծոյ ես Յա կոբս կնկցի զսրբ խաչս բրխս ծ նո ղացն իմ Ի պա յին Ան հա յին.
թվ. ՌՁԷ (1638).
Բ. խաչ քա րի վրա.
Շ նոր հօքն Աս տ ծոյ ես այ տին Պա լա սանս Դաւ լաթ բէկս ած պաւս ծա ռայք Աս տ ծոյ
կնկց ցաք սրբ խաչս բա րե խաւս ծնո ղաց ﬔրց Քա մա լին եւ Փա րին, Սոլ տա նին, Ման պ բին.
թվին ՌՃԲ (1653).
Գ. խաչ քա րի վրա.
Յա նն Աս տ ծոյ ես Ու լ խանս, ես Սալ քտս, ես Գաս պարս որ դի տր Մե լիք սէ թին
կանկ նե ց ցաք սրբ խաչս բա րեխս տր Մե լիք սէ թին, կո ղակ ցին Իլ բ ﬕն Պա պին Ղա ս ﬕն
թվ. ՌՃԲ (1653).
Դ. խաչ քա րի վրա.
Ես ﬔ ղա պարտս չա րա գործ Զոհ րապս կանգ նե ցի զխա չերս. ով կար դէք ﬔզ ո ղոր մած
լե րք. եւ հարս նե րն իւ րեան Եփ րոյ սի ﬕն և Խաս լա րին դին:
Չորս ար շին բարձ րթ յան և եր կ ար շին լայ նթ յան ﬕ խաչ քա րի վրա.
Կա մաւն ա ﬔ նա կա լին Աս տ ծոյ ես Մի րան նէս (?) կանգ նե ցի զխաչս իշա տակ հաւր
ի մոյ Աս նա ւո րին. իշ ցէք ի Քրստ. թվին ՌՃԼԳ (1684).
Մի վայր ըն կած խաչ քա րի վրա.
Հա յոց թ ին ՌԺԷ (1568). Փաթ շա հ թեան Շահ թահ մա զին կանգ նե ցաք խա չերս
փրկ թեան հոգ ւոյն Ու լ բէ կին իւր աւրհ նեալ ննջե ցե լոցն ձե ռամբ պա րոն տր Գ րի գո րէս
ե պիս կո պո սին եղ բաւր որ դի Մէ լիք Ա ղայ բէ կին:
Մի րիշ վայր ըն կած խաչ քա րի թի կն քին.
66
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 328 - 329:
67
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 329:
74
Նոր - Բայազետի գավառ կամ Գեղարքնիք
Շ նոր հօքն Աս տ ծոյ ես Պետ րոս վար դա պետ, Գ րի գոր ե պիս կո պոս, Մե լիք Միր զախանս որ դիք պա րոն Մէ լիք բէ կին, թոռն Մէ լիք Պա լա սա նին կանգ նե ցաք սրբ խաչս փրկթեան հոգ ւոյ Ս տե փան նոս Ար հի ե պիս կո պո սին հօր եղ բօր հա ւն ﬔ րոյ, ով ըն թեռ նոյք յաղաւթս յի շե ցէք. թվ. ՌՃԾ (1701):
Գ յ ղի ար ևել յան կող մը ձգվող ձո րա կմ ևս ն կա տե լի է ﬕ ըն դար ձակ գե րեզ մա նա տն,
ﬕայն այժմ ﬓմ են ﬕ քա նի գե րեզ մա նա քա րեր` ար տե րի ﬔջ ըն կած:
Զո դի աժմ յան բնա կիչ նե րը շիա և ս յն նի թր քեր են, ըն դա ﬔ նը 199 տն, 863 ար., 854
իգ., ﬕա սին` 1717 հո գի:
Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 2049 դ. 388 ք.ս. վա րելա հող, 1370 դ. 1627 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Զար զի բիր (63033’45”–40011”). Տե ղա վոր ված է Մեծ Գ յ նեյ լե ռան լան ջին` Գ յլ լի գե տի
վտակ նե րից ﬔ կի ա փին, ո րի վրա ﬕ լավ կա մրջ է ձգված նյն գյ ղա ցի ﬕ թր քի ծախ սով,
սա կայն այժմ քանդ ված է: Գյ ղը բռնմ է 9 դ. 1200 ք.ս. տա րա ծթ յն, ո րից 8 դ. 1200 ք.ս.
գտնվմ է շի նթ յն նե րի տակ: Գ յ ղմ ե ղել է ﬕ հայ կա կան ե կե ղե ցի, որ այժմ քան դել են և
տե ղը կալ դարձ րել. սրա մոտ կան 3 խաչ քար, ո րոն ցից ﬔ կի վրա գրված է.
Կանգ նե ցաւ սրբ խաչս Ա ւա նէ սին. թվին ՋԿԳ (1514):
Ու րիշ շագ րավ բան չկա գյ ղմ: Այժմ յան բնա կիչ նե րը շիա թր քեր են Նոր - Բա յա զե տի
Ղ լա լի գյ ղից գաղ թած. 96 տն. 487 ար., 476 իգ. ﬕա սին` 963 հո գի: Պա րա պմ են երկ րագոր ծթ յամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ: Ու նեն 596 դ. 1492 ք.ս. վա րե լա հող, 300 դ. 1088 ք.ս. ա րոտա տե ղի: Եվ ո րով հետև ցրտի պատ ճա ռով այս տե ղի հա ցա հա տիկ նե րը շատ չեն բարձ րա նմ,
և շատ տե ղեր էլ քար քա րոտ լի նել ով ա ռա վե լա պես ոչ թե գե րան դիով են հնձմ` այլ ման գա ղով
քա ղմ, այս պատ ճա ռով էլ տղա մար դիկ չեն կա րո ղա նմ հասց նել և կա նանց էլ են քա ղել տալիս: Մեծ մա սամբ գա րի են ցա նմ: Բ նա կիչ նե րից շա տե րը գնմ են զա նա զան կող ﬔր մշա կթյն ա նե լ:
Աղ - քի լի սա (63032’5”–40010’51”). Տե ղա վոր ված է ﬕ դաշ տի ﬔջ, նի ﬕայն ﬔկ աղբ-
յր. գար նա նը և աշ նա նը ﬕ բա րակ վտակ հո սմ է Քար վան սա րա կոչ ված բլրից, ﬕ ջրանցք էլ
Զար զի բիր գյ ղից ջր էր բե րմ, սա կայն այժմ զար զի բիր ցի նե րը թյլ չեն տա լիս, այն պես որ
գյ ղա ցի նե րը ջրի ﬔծ նե ղթ յն են կրմ:
Գ յղն իր ա ննն ստա ցել է ﬕ սպի տա կա վն հայ կա կան հին ե կե ղե ցց, որ գտնվմ է
նրա ար ևել յան կող մմ: Ե կե ղե ցին սա կա շեն է, ան սյն, ե րեք ա րա բա կան կա մար նե րով, թաղա կապ: Խո րան ներ չ նի: Արև մտ յան պա տը և այս կող ﬕց ﬕնչև ա ռա ջին կա մարն ամ բո ջո վին
քանդ ված են: Ե կե ղե ց հա րա վա յին դռան կա մա րա կալ քա րի վրա ար ձա նագր ված է.
Ի թա գա ւո ր թեան Ա բազ շա հին` ի պա րո ն թեան Ա ﬕր խան սլ թա նին ի կա թ ղի կոս թեան յղﬖից տէր Յո հան նի սի. կա մաւն Աս տ ծոյ ես Յո հան նէս ն աստ վրդպտս շի նե ցի
զե կե ղե ցիս ի փրկ թիւն հգյ ի մոյ և կրկ նա կի ծնո ղաց ի մոց որք երկր պա գէք յղթս յի շե ցէք առ
Ք րիս տոս:
68
Դռ նից փոքր - ինչ ար ևելք, բարձ րմ, ե ղել են ե րեք քար, ար ձա նա գրթ յամբ ծածկ ված, որ
այժմ պոկ վել, ըն կել են վայր, ﬕ քիչ ժա մա նակ ևս, և ս րանք էլ կգոր ծած վեն գյ ղա ցի նե րի շինթ յն նե րի ﬔջ: Ար ձա նագ րթ յ նը թվա կան չ նի և հետև յալն է.
Կա մաւք և ո ղոր մ թեամբ Հաւր և Որդ ւոյ և Հոգ ւոյն սրբոյ, արդ ես Յո հան նէս վար դապետ որ դի Մել քո նին` որդ ւոյ Միր զա ջա նին որդ ւոյ Ջան շա հի, յորդ ւոյ Պ ռո շոյ` յորդ ւոյ Հա սանայ որդ ւոյ ﬔծ Շահն շա հի` որդ ւոյ Սարգ սի, թոռ նեայն Դո փայ, քո յը ﬔ ծին Ի ւա նէի և ս պասա լար Զա քա րէի. հան դերձ հա րա զատ եղ բաւր որդ ւովք ի մովք Ա թա նաս ե պիս կո պո սիւ և
Գրի գոր ե պիս կո պո սիւ յոյժ ջա նիւ և ﬔծ յ սով և բա զմ փա փա գա նաւք շի նե ցաք զսրբ Աստ ա ծա ծինս բա րե խաւս և փր կ թիւն հոգ ւոց ﬔ րոց և ծ նո ղաց ի մոց Մել քո նին և Փիան դին
68
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 369:
Մազրայի գյղական հասարակթյն
75
և բազ ﬔ րախտ ս ցա նո ղին ի մոյ Յո հան նէս րա բ նա պե տին, ո րոց ո ղոր ﬕ ա սա ցէք. որք
հան դի պէք ա ղա չեմ. Աս տ ած ո ղոր ﬕ ա ﬔ նայն հա ւա տա ցե լոց և ﬔզ և ծ նո ղաց ﬔ րոց. Ա մէն:
Ե կե ղե ց կտ րին ﬕ ﬔծ գե րեզ մա նա քար է ձգված, վրան ﬕ մար դ պատ կեր քան դակված. այս քա րի վրա ﬕ ծակ է ա րած և վ րան ﬕ ﬔծ, 2 ﬔտ րա նոց սև, քա ռանկ յ նի խաչ քար
ամ րաց րած, գե ղե ցիկ խա չե րով զար դար ված և շր ջը գրված.
Թվ. ՌՂԲ (1643). Սրբ. Ն շանս բա րե խաւս Յա թա նաս եպ սին և Գ րի գոր եպ սին:
Ե կե ղե ց ար ևել յան կող մը, փոքր ինչ հե ռ կա ﬕ ըն դար ձակ գե րեզ մա նա տն, ր կանգնած խաչ քա րե րի վրա կար դաց վմ են.
2,5 մ բարձրթյան և 1 մ լայնթյան ﬕ խաչ քա րի վրա.
Կա մաւն Աս տ ծոյ. ես Յ սէն կանգ նե ցի սրբ Ն շանս ի փրկ թիւն հոգ ւոյ եղ բաւր իմ
Հա սի կա և այ լոցն...ծնո ղաց ի մոց. որք եր կիր պա գէք խա չիս ի սրբ յա ղաւթս յի շե ցէք. ի թվ.
ՉԽԴ (1295):
Մի օ րո րո ցաձև տա պա նա քա րի ﬕ ե րե սին քան դակ ված է ﬕ ձիա վոր, ﬕ քիչ հե ռ ﬕ եղջե ր` կանգ նած ﬕ վի շա պի վրա, ինչ պես նաև ﬕ մարդ` կանգ նած ﬕ րիշ վի շա պի վրա: Երկրորդ ե րե սի վրա ﬕ մարդ` թառ ա ծե լիս, կող քե րին հա ցեր և գավ: Շր ջը գրված է.
Այս է հան գիստ Քաս պա րին որ դի պա րոն Ա ﬕր ջէ ճա նին, թոռն ﬔ ծին Գրճ հան շին. թվ.
ՋՁԳ (1534) էր փխց Ք. որք հան դի պիք յի շե ցէք ի Քս:
Այս ար ձան ներ կեալ յա րեամբ փրկչա կան վասն Ռըս տա կէս քհնին հո գոյն փրկ թեան.
Յա նար ժան Բաղ դասար Մէ լիկ պէկ կազ մող:
Այս խաչ քա րի մո տի վրա.
Սրբ խաչս բա րե խաւս Ղ զը լին. կանգ նե ցաւ Ռս տա կէս քհնին եւ դստերց Խոբ նին եւ
Խ նաոր ﬕն (՞) թվին ՌՃԷ ին (1658)
Մի խաչ քա րի վրա.
Թ վին ՌՃԷ (1658) էր. ի կա մակ ց թեամբ Աս տ ծոյ և հո գե բար ձթն Գրի գո րի. քաջ
րա բ նոյ հօր եղ բօր ﬔ րոյ ես ն սատ Ներ սէս է րեցս և եղ բայրս իմ Պա ղի որ դիք Ա րիս տա կէս
քհնին որ դոյ Թ մա քհնյին որ դոյ պրն Մել քո նին թո ռին ﬔ ծին Ջահն շին յ սով ﬔ ծաւ կանգնե ցաք զսրբ խաչս ի փրկ թիւն հո գոյ հօրն ﬔ րոյ:
69
Գ յ ղի հա րա վա յին կող մմ ևս կա ﬕ գե րեզ մա նա տն, որ տե ղի խաչ քա րե րը և տա պա նաքա րերն ար դեն գյ ղա ցի նե րը տա րել շի նթ յն նե րի վրա գոր ծա ծել են:
Գ յ ղի այժմ յան բնա կիչ նե րը շիա թր քեր են, ﬕ մա սը Նոր - Բա յա զե տի Բաշ քյ անտ, մյ սը
Գո մա ձո րից 1830 թ ին գաղ թած: Ըն դա ﬔ նը 69 տն են, 89 ար., 84 իգ. և ﬕա սին` 173 հո գի:
69
Տե՛ս ԴՀՎ IV, էջ 370 - 371:
ՋԻԼԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
իլ (6207” – 40027’17”). Տե ղա վոր ված է Շահ - դաղ լե ռան և ս րա ճյղ Տա նա և Հա-
ճի - Մա լիք կոչ ված սա րե րով կազմ ված հով տմ, լճից մոտ ե րեք կի լո ﬔտր հե ռ:
Ջ
ստո րո տից: Գ յ ղմ կա հայ կա կան չորս ա վեր ե կե ղե ցի, ո րոն ցից ﬔ կը բա վա կան ﬔծ է, և ﬕայն
պա տե րի կեսն է ﬓա ցել. նի ﬕ, ա ջա կողմ յան խո րան. սե ղա նի եր կ կող մը կան ﬕ - ﬕ ﬔծ, սև
խաչ քար, ո րոն ցից ﬔ կի վրա դեռևս կար դաց վմ է.
Կանգ նե ցաւ սրբ խաչս յի շա տակ պա րոն Շա հէ - որ դի:
Այս ե կե ղե ցին այժմ ծա ռա յմ է իբր ոչ խա րա նոց: Մ յս եր կ ե կե ղե ցին հիﬓ ո վին ա վե րել
են, իսկ եր րոր դի քա րե րի կեսն են տա րել` ո րով հետև իբր խո տա տե ղի կա րո ղա նմ են գոր ծա ծել:
Տ նե րը գետ նա փոր, շատ ո ղոր ﬔ լի են, բնա կիչ նե րը շ իա թր քեր են Ղա զա խի Ին ճա գյ ղից գաղթած նախ Նո րա դզ և ա պա` հա յոց 1830 թ. գաղ թա կա նթ յան ժա մա նակ` այս տեղ:
Պա րապ մն քը նյն է. այս տեղ ևս գոր ծմ են գորգ կար պետ:
Ջի լից փոքր - ինչ հե ռ, Հա ճի Մա լիք լե ռան լան ջին կա ﬕ ըն դար ձակ գե րեզ մա նա տն,
ո րի գրե թե բո լոր տա պա նա քա րե րը հա սա րակ, ﬔծ, ժայռ քա րեր են, ա ռանց տա պա նա գիր և
նյ նիսկ ա ռանց խա չի:
Ա րտա նիշ (6201’30” – 40031’4”). Շահ - դա ղի ճյ ղե րից եր կ սը դե պի ծոﬖ ղ ղ վե լով,
ե ռանկ յ նաձև կտրմ են ﬕմ յանց` ﬕ գե ղե ցիկ հո վիտ կազ ﬔ լով, ո րի առջև, լճա փին, ձգվմ է
Ա դա - Թա փա թե րակղ զին: Լ ճա փը, որ ﬕնչև այս տեղ չա փա զանց նեղ է, փոքր - ինչ լայ նա նմ է
և գե ղե ցիկ գյ ղա տե ղի կազ մմ:
Գ յ ղի ﬕ ջով հո սմ է Աղ - ս գե տա կը` Շահ - դա ղից սկիզբ առ նե լով: Գ յ ղի ﬔջ, ինչ պես
և ն րա ար ևել յան կող մմ ձգվող բլր նե րից ﬔ կի վրա, կա ﬕ ե կե ղե ցի և ﬕ քա նի տա պա նա քարեր, ա ռանց գրթ յան:
Ար տա նի շի բնա կիչ նե րը Ղա զա խի և Ղա րա բա ղի զա նա զան գյ ղե րից են, նախ Նո րա դզ
և Ծակ քար գաղ թած և ա պա` հա յե րի 1830 թ. գաղ թած ﬕ ջո ցին` այս տեղ վե րաբ նակ ված: Ըն դաﬔ նը 156 տն են, 528 ար., 472 իգ., ﬕ ա սին` 1000 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է: Ս րանք ևս
ձկ նոր ս թյամբ չեն պա րա պմ: Մա լա կան նե րից սո վո րել են ձ իեր լծել կա ﬕն: Դաշ տա յին աշ խատանք նե րին` հնձե լն, փոց խե լն կա նայք էլ են մաս նակ ցմ:
Գ յ ղի ﬕ ջով հո սմ է ﬕ գե տակ` Աղ - ս ա ն նով, որ բխմ է Շահ - դաղ լե ռան
Կա րա վան սա րայ. Սա տա նա խաչ և Ղշ չի - դա րա սի գյ ղե րի ﬕջև 1488 դ. 1800 ք.ս. տեղ
պատ կա նմ է զո դե ցի ﬕ թր քի (Սա մանդ - ա ղա Ք եա սա մանս կն), որ իր հա մար բնա կա րան
և ա նա սն նե րի հա մար գո ﬔր է կա ռ ցել և պա րա պմ է ա նաս նա պա հթ յամբ: Ա հա այս տե ղը
կոչ վմ է Կա րա վան սա րայ և հա մար վմ է լավ ձﬔ ռա նոց, ո րով հետև ձﬔռն այս տե ղի լեռ նե րի
ար ևե լա հա յաց լան ջե րը կա պա լով են տրվմ շրջա կա գյ ղա ցի նե րին` հո տերն ա րա ծաց նե լ:
Ղշ չի - դա րա ս բնա կիչ նե րը շատ ան գամ գան գատ վել են, որ վե րո հիշ յալ կալ վա ծա տե րը խլել է
ի րենց ա րո տա տե ղից և վա րե լա հո ղից, սա կայն ﬕշտ էլ սրանց գան գա տը ան հետ ևանք է ﬓա ցել:
Ղշ չի - դա րա սի (62011’40” – 40023’5”). Տե ղա վոր ված է Կը սըր կոչ ված լերկ գա գաթ նե րի
ստո րո տմ, Ս ևա նա լճի ան ﬕ ջա պես ա փին: Գ յ ղի ﬕ ջով հո սմ է ﬕ գե տակ, որ բխմ է Կըսըր լեռ նե րից: Տ նե րը չա փա զանց ո ղոր ﬔ լի են, բո լորն էլ գետ նա փոր, գրե թե որ ջեր: Կան ﬕ քա նի
Ջիլի գյղական հասարակթյն
77
պար տեզ, ր նոր - նոր սկսել են կար տո ֆիլ ցա նել, ﬕ քա նի էլ ռի ծա ռեր են տնկել: Բ նա կիչ նե րը
շ իա այ րﬓ եր են, 1850 թ. Ա ղեք սանդ րա պո լի գա վա ռի Փամ բա կի շրջա նի Վար դան լ գյ ղից
գաղ թած: Ըն դա ﬔ նը 66 տն են, 188 ար., 164 իգ., ﬕ ա սին` 352 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է:
Ղշ չի - Դա րա սց փոքր - ինչ բարձր, Խա թա բա լա կոչ ված ﬕ բլրա կի վրա, կա հայ կա կան
ﬕ ըն դար ձակ գե րեզ մա նա տն, ր ձգված են ﬔծ - ﬔծ հա սա րակ գե րեզ մա նա քա րեր, ﬔծ մա սը
ա ռանց տա պա նագ րի: Մի քա ռան կյ նի տա պա նա քա րի վրա գրված է.
Այս է հան գիստ Ո հան նի սին. թվին ՌՃԱ. ին (1652):
Գե րեզ մա նատ նից փոքր - ինչ հե ռ, ձո րա կի ﬔջ ﬓմ են հայ կա կան ﬕ ﬔծ ե կե ղե ց հիմնա պա տեր:
Բա բա ջան - դա րա սի (6308’25” – 40024’47”). Տե ղա վոր ված է Շահ - դաղ լեռ նաշ ղ թա յի ճյ-
ղե րից կազմ ված ﬕ ձո րա կմ, ո րի ﬕ ջից հո սմ է ﬕ գե տակ, սկիզբ առ նե լով Շահ - դաղ լեռնաշղ թա յից:
Գ յ ղը զար դար ված է ﬕ քա նի ռե նի նե րով: Գ յ ղի ﬔջ կան ﬕ հայ կա կան ա վեր ե կե ղե ցի
և ﬕ քա նի խաչ քար, ա ռանց գրթ յան: Տ նե րը գետ նա փոր, խղճա լի շի ն թյն ներ են: Բ նա կիչնե րը շ իա այ րﬓ եր են, կես դար ա ռաջ Շիշ - Կա յա գյ ղից գաղ թած` Բա բա ջա նի ա ռաջ նոր դթյամբ, ո րի ա ն նով էլ գյղն է կոչ վել: Ըն դա ﬔ նը 51 տն են. 131 ար., 128 իգ., ﬕ ա սին` 259 հո գի:
Պա րա պմ են երկ րա գոր ծ թյամբ և ա նաս նա պա հ թյամբ:
Բ նա կիչ նե րի տնտե սա կան դրթ յ նը շատ վատ է, ո րով հետև վա րե լա հողն ընդ հան րապես քար քա րոտ է, և բա ցի դրա նից` ﬔծ մա սամբ լեռ նե րի լան ջե րին լի նել ով` անձր ևա յին տարի նե րմ ցանք սը սա հմ` թափ վմ է լի ճը, իսկ ե րաշտ ժա մա նակ հասկն այր վմ է, ո րով հետև
շատ շոգ է լի նմ: Բա ցի ցո րե նից և գա րց այս տա րի ﬕ այն սկսել են նաև կար տո ֆիլ ցա նել,
այն էլ մո տա կա մա լա կան ռս նե րի ազ դե ց թյամբ: Ա նաս նա պա հթ յնն էլ շատ չի զար գա ցած,
ո րով հետև շատ աղ քատ են. ա ﬔ նա հա րս տը ﬕ այն 26 ոչ խար նի: Ձկ նոր սթ յամբ չեն պարա պմ, ո րով հետև ոչ նրանց նյ թա կան դրթ յ նը և ոչ նե ցած շնորհ քը այդ թյլ է տա լիս:
Ամ բողջ եր կա րատև ձﬔռն ան գործ ﬓմ են տնե րմ և ﬕայն շատ քչե րը գնմ են Գանձա կի գա վա ռի Գե տա բե կի պղնձի հան քմ մշա կ թյն ա նե լ: Կա նայք գոր ծմ են գոր գեր և
կար պետ ներ:
Սա տա նա խաչ կամ Սե դա նա խաչ և կամ Հա ճի Գա րիբ (63016’25” – 40020’25”). Քար քի
բաշ, Կո ճա - դաղ և Գ յ նեյ սա րե րը ﬕ փոք րիկ, բայց հարթ հո վիտ են կազ մմ, ո րի ﬔջ տե ղավոր ված է Սա տա նա խաչ, բայց ա վե լի ճիշտ` Սե դա նա խաչ գյ ղը, որ այդ պես է կոչ վմ, ո րով հետև
այս տեղ ե ղել է սէդ (քրդե րեն` ե րեք խաչ): Կոչ վմ է նաև Հա ճի - Գա րիբ այն մար դ ա ն նով, որ
1868 թ. այժմ յան բնա կիչ նե րին բե րել է այս տեղ Գան լի Ալ լահ վեր դի գյ ղից: Գե ղա ծի ծաղ լի ճը
տա րած վե լով գյ ղի ա ռաջ` սքան չե լի տե սա րան է ըն ծա յմ, ինքն էլ զար դար ված է ռե նի նե րով
և նի ﬕ կար կա չն վտակ, որ իջ նմ է Մա ռալ - բ լա ղից:
Գ յ ղի արևմտ յան կող մմ ե ղել է ﬕ ե կե ղե ցի, որ այժմ քան դել են և տե ղը պար տեզ դարձրել, քա րերն էլ պատ նե շի հա մար գոր ծա ծել. մո տի ե րեք խաչ քա րե րը, ո րոնք ա ռանց գրթ յան
են, ձգված են մո տա կա գյ ղա ցի նե րի տնե րի առջև` ոչ խար ներ ին աղ տա լ հա մար գոր ծա ծե լ
նպա տա կով:
Եվ ո րով հետև այս կող ﬔ րմ ա վա զա կթ յ նը սաս տիկ տա րած ված է, այս պատ ճա ռով էլ
15 տա րց ի վեր այս տեղ պա հա կա տն կա: Բ նա կիչ նե րը շ իա թր քեր են. 52 տն, 181 ար., 162
իգ. և ﬕա սին` 343 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է:
Նա դեժ դի նո կամ Շոր ժա (62056’14” – 40030’50”). Զե տեղ ված է լճի ան ﬕ ջա պես ա փին,
ե րեք կող ﬕց շրջա պատ ված բլր նե րով, ո րոնք պաշտ պա նմ են նրան սաս տիկ հող ﬔ րից: Գ յղի առջև բաց վմ է լճի չա փա զանց գե ղե ցիկ տե սա րա նը. ար ևել յան կող մմ ձգվմ է Ա դա - թափա թե րակղ զին, ո րի գա գա թից տե սա րա նը ա վե լի ևս ս քան չե լի է: Գ յ ղի ար ևել յան կող մը, բլրի
լան ջին կա հայ կա կան ﬕ սա գա շեն, փոք րիկ ե կե ղե ցի, շր ջը գե րեզ մա նա տն, ր ﬕ տա պանա քա րի վրա կար դաց վմ է.
78
Նոր - Բայազետի Գավառ կամ Գեղարքնիք
Աս տ ած ո ղոր ﬕ Ա ւե տիս ա ղին:
Փոքր - ինչ բարձր, նյն բլրի գա գա թին ևս կա ﬕ րիշ, փոք րիկ սա գա շեն ե կե ղե ցի, պարսպա պատ: Բլ րի շրջն էլ նկա տե լի են պարս պի հետ քեր: Այս բլրից փոքր - ինչ ար ևելք ձգվմ է
Ա դա - թա փա թե րակղ զին, ո րի գա գա թին դեռևս ﬓմ են ﬕ հին ամ րո ցի պա րիսպ նե րը: Մի նեղ
շա վիղ` ժայ ռա պատ գա գա թից իջ նմ է ար ևել յան սաս տիկ նեղ ա փը, ր կանգ նած է ﬕ փոք րիկ,
հա սա րակ ե կե ղե ցի, դե պի հա րավ` հարթ տե ղմ` ﬕ քա նի տնե րի ա վե րակ ներ, որ հայտ նի են
Ալ թի - սա րայ ա ն նով:
Նա դեժ նի նո գյ ղը նի կա նո նա վոր, լայն փո ղոց ներ և քա րե տներ` հարթ, հո ղա ծածկ
կտր նե րով: Բ նա կիչ նե րը ռս ա ղան դա վոր ներ են` մա լա կան, պրի գն և սբ բոտ նիկ: Գաղ թել
են այս տեղ 1851 թ. Սա մա րա յի նա հան գի հա մա նն գա վա ռի Կա բիլ նա և այլ գյ ղե րից. ըն դա ﬔնը 59 տն են. 211 ար., 218 իգ., ﬕ ա սին` 429 հո գի: Պա րա պմ են ինչ պես երկ րա գոր ծթ յամբ
և ա նաս նա պա հթ յամբ, այն պես և ձկ նոր ս թյամբ:
Աղ բ լաղ (61056’40” – 40031’55”). Թր քաբ նակ ﬕ ﬔծ գյղ է, զրկ որ ևէ շա գ րավ բա-
նից: Բ նա կիչ նե րը 148 տն են, 481 ար., 459 իգ. ﬕ ա սին` 940 հո գի: Պա րապ մն քը նյնն է:
Հո ղե րը չափ ված և ց ցա կագր ված են Ջի լի հո ղե րի հետ:
Թոխ լ ջա, հնմ` Դ րախ տիկ (62054’57” – 40033’55”). Տե ղա վոր ված լի նե լով Ս ևա նա լճի
հյ սի սա յին ա փին, հա մա նն գե տա կի շր ջը` շատ գե ղե ցիկ տեսք նի: Բռ նմ է 9 դ. 1800 ք.ս.
տա րա ծթ յն: Գ յ ղմ կան ﬕ հին ե կե ղե ց հիﬓ ա պա տեր և ﬕ քա նի խա չար ձան ներ` ա ռանց
գրթ յան: Բ նա կիչ նե րը շ իա թր քեր են, 155 տն, 609 ար., 561 իգ., ﬕ ա սին` 1170 հո գի: Պարապ մն քը նյնն է. նեն 400 դ. 1800 ք.ս. վա րե լա հող, 355 դ. 1200 ք.ս. խո տա տե ղի, 1647 դ.
720 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Ա. ՈՍՏԻԿԱՆԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆ
ՀԱՅՈՑ ՆԵՐՔԻՆ ԱԽՏԱՅԻ ԳՅՂԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿՆ
ՏԵՂԱԳՐՆ
եր քին Ախ տա հա յոց (62025’55’’ – 40029’25’’) և ռ սաց (62025’25’’ – 40092’45’’).
Ներ քին Ախ տան բաղ կա ցած է եր կ մա սից, հա յոց և ռ սաց: Հայ կա կա նը
Ն
ք.ս. տա րա ծ թյն, իսկ ռ սա կա նը` ներք ևմ, հիﬓ ված է 1860 թ. և բռ նմ է 8 դ. 930 ք.ս. տեղ:
Թե փո ղոց նե րի կա նո նա վո րթ յամբ և թե տնե րի գե ղեց կթ յամբ ռ սա կա նը բարձր է հայ կակա նից, թե պետ և վեր ջի նմս էլ կան ռ սա կա նի նման գե ղե ցիկ, երկ հար կա նի տներ: Հայ կա կան
մա սի զար դը ս. Խաչ ե կե ղե ցին է, որ որ պես գյ ղա կան ﬕ աղ ո թա տն, բա վա կան գե ղե ցիկ
է` նե նա լով սրբա տաշ քա րով շին ված ﬕ զան գա կա տն: Կան նաև եր կ հին մա տռ ներ ս.
Աստ վա ծա ծին և ս. Խաչ ա նն նե րով: Ռ սա կան մա սը բաղ կա ցած է ե րեք կա նո նա վոր և եր կար
փո ղոց նե րից, բա վա կան գե ղե ցիկ, երկ հար կա նի տնե րով, ր ա ռա վե լա պես բնակ վմ են այս
ոս տի կա նա կան շրջա նի պաշ տո նյա նե րը, ինչ պես` ոս տի կա նը, հաշ տա րար դա տա վո րը և ﬕջնոր դը, բ ժա րա նի բժիշ կը, ան տա ռա պե տը, փոս տա յին գրա սեն յա կի վե րա կա ցն և այլն: Եր կ
մա սմ կա 19 խա նթ, ո րոնք բա ցա ռա պես հա յե րին են պատ կա նմ:
Հա յե րը գաղ թել են 1829 թ. Մա կ ի խա նթ յան Մա ռան և Ղըրխ բ լաղ գյ ղե րից, հե տո
ﬕ քա նի տն էլ ե կել են Վա նի Հայ կա ձո րի գյ ղե րից: Ռս նե րը, որ մա լա կան ա ղան դա վոր ներ
են, ե կած են 1866 թ. Տամ բո վի նա հան գից: Թե հա յե րը և թե ռս նե րը նեն ա ռան ձին - ա ռան ձին
տար րա կան դպրոց, հայ կա կա նը ե կե ղե ցա կան է, երկ սեռ և ﬕ դաս յան, այժմ շին վմ է դպրո ցական գե ղե ցիկ շենք:
Հա յե րը և մա լա կան նե րը ﬕմ յանց հետ շատ չեն շփվմ, ﬕմ յանց հար սա նի քի կամ րախթ յան չեն մաս նակ ցմ, ս տի և այն քան ﬔծ ազ դե ցթ յն չ նեն ﬕմ յանց վրա: Հա յե րից
քչե րը սո վո րել են ռս նե րից ռ սե րեն, իսկ նրան ցից ﬕ այն ﬕ քա նի սը հաս կա նմ են հա յե րեն:
Հա յե րը նրան ցից սո վո րել են ֆր գոն ներ պա հել, նրանց ձևի սայ լեր գոր ծա ծել, նրանց նման ձի
լծել կա ﬕն և գ թա նին, հնձի ﬔ քե նա ներ առ նել: Մա լա կան ներն էլ հա յե րից սո վո րել են պա նիր,
յղ պատ րաս տել, ﬕ քա նի կա նա չե ղե նից բռնվածք ներ դնել: Պետք է ա սել նաև, որ մա լա կան ները հա յե րից պա կաս ող ջա խոհ լի նե լով, վատ ազ դե ցթ յն են նե ցել վեր ջին նե րիս վրա:
Հա յե րի թիﬖ է` 269 տն, 1143 ար., 968 իգ., ﬕ ա սին` 2111 հո գի, ռս նե րի նը` 74 տն, 341
ար. 341 իգ., ﬕ ա սին` 682 հո գի: Թե’ հա յե րը և թե’ ռս նե րը պա րա պմ են գլխա վո րա պես երկրա գոր ծթ յամբ, ա նաս նա պա հթ յամբ և մա սամբ բեռ նա կր թ յամբ առևտ րով: Հա յե րը նեն
1676 դ. 2040 ք.ս. վա րե լա հող. 7 դ. 1630 ք.ս. խո տա տե ղի, 1379 դ. 2130 ք.ս. ա րո տա տե ղի, իսկ
ռս նե րը` 661 դ. 2070 ք.ս. վա րե լա հող, 360 դ. 1100 ք.ս. խո տա տե ղի, 475 դ. 360 ք.ս. ա րո տատե ղի:
Ռս նե րը գյ ղից փոքր - ինչ հե ռ նեն եվ րո պա կան ձևով շին ված ջրա ղաց ներ, ո րոն ցից
ﬕ քա նի սը այժմ հա յե րի ձեռքն են ան ցել:
գտնվմ է վե րին, ար ևել յան մա սմ, հիﬓ ված է 1829 թ. և բռ նմ է 17 դ. 1970
80
Նոր - Բայազետի Գավառ կամ Գեղարքնիք
Ներ քին Ախ տա յից ե րեք կի լո ﬔտր հե ռ, դե պի հա րավ գտնվմ է Չա մանդ յլ ա ն նով
ﬕ գյ ղա տե ղի:
Վե րին Ախ տա (62024’ – 40030’35’’). Տե ղա վոր ված է Չա մանդ յլ և Պետ րո սի դար բլր նե-
րի ստո րո տմ, ﬕ փոք րիկ հով տի ﬔջ և բռ նմ է 11 դ. 1930 ք.ս. տա րա ծ թյն, ո րից 9 դ. 580
ք.ս. շի նթ յն նե րի տակ է: Գ յ ղմ կա սրբա տաշ քա րով շին ված ﬕ ե կե ղե ցի ս. Աստ վա ծա ծին
ա ն նով, և ե րեք մա տռ ներ, ո րոն ցից ﬔ կը շին ված է սրբ հա մար վող ﬕ աղբ յ րի վրա:
Գ յ ղի շրջա կայ քմ կան ե րեք հորդ աղբ յր ներ, եր կ ե կե ղե ց հիﬓ ա պա տեր և բա վակա նա չափ խաչ քա րեր տնե րի հիմ քեր: Եր ևմ է, որ հնմ այս տեղ բա վա կան ﬔծ բնա կթ յն
է ե ղել. ա վան դթ յնն էլ ա վե լաց նմ է, որ Պ ռոշ իշ խա նին է պատ կա նել: Բ նա կիչ նե րը հա յեր են,
1829 թ. Պարս կաս տա նի Ալ բ լաղ գյ ղից գաղ թած. ըն դա ﬔ նը 221 տն են. 965 ար., 861 իգ.,
ﬕ ա սին` 1826 հո գի: Պա րա պմ են եր կրա գոր ծ թյամբ և ա նաս նա պա հթ յամբ, մաս նա վո րապես` խաշ նա րա ծթ յամբ: Ու նեն 1426 դ. 240 ք.ս. վա րե լա հող, 1399 դ. 1350 ք.ս. ա րո տա տե ղի:
Կոս տան տի նով կա կամ Դա րա չի չակ, հնմ` Ծաղ կա ձոր (62023’23’’ – 40032’9’’). Ըն կ ած է
ﬕ թեք տա րա ծթ յան վրա, ո րի ե րեք կող մը պա տած է ան տա ռա պատ լեռ նե րով, իսկ ար ևել յա նը
բաց է և իր առջև նի ﬕ գե ղե ցիկ տե սա րան` Ռն դա մա լի հար թ թյ նը` ո լո րապ տյտ Զան գուով: Պատ մա կան Ծաղ կո ցա ձոր կամ Դա րա չի չակ ա ննն ար դեն ցյց է տա լիս, որ այս վայ րը
փթթմ է բյ րա վոր ծա ղիկ նե րով, ո րոնց մոտ խո խո ջմ են բազ մա թիվ աղբ յր ներ: Ս րան ցից
Կաթ նաղբ յրն Թ թ աղբ յ րը ան ընդ հատ հյ րըն կա լմ են ա մա ռա նոց ե կած զվար ճա սեր
խմբե րին: Այս թեք տա րա ծթ յան ստո րին մա սմ զե տեղ ված է մա լա կան նե րի գյ ղը, Կոս տանտի նով կան, ﬕ ջին մա սմ գտնվմ է Դա րա չի չակ ա մա ռա նո ցը, իսկ վե րի նմ` Կե չա ռի սի հռչակա վոր ﬔ նաս տա նը:
Կոս տան տի նով կա գյ ղը հիﬓ ված է 1830 թ., բռնմ է 16 դ. 1910 ք.ս. տա րա ծ թյն, ո րից
4 դ. 1340 ք.ս. գտնվմ է շի նթ յն նե րի տակ: Ու նի ﬕ քա նի կա նո նա վոր փո ղոց ներ, կղﬕնդրա ծածկ քա րա շեն տներ` ըն դար ձակ բա կե րով և ﬕ պե տա կան ﬕ դաս յան դպրոց: Բ նա կիչ նե րը
ռս մա լա կան ա ղան դա վոր ներ են, ըն դա ﬔ նը 65 տն են` 252 ար., 247 իգ., ﬕ ա սին` 499 հո գի:
Պա րա պմ են երկ րա գոր ծթ յամբ, ա նաս ն ա պա հթ յամբ և բեռ նակ րթ յամբ: Ու նի 138 դ. 1060
ք.ս. վա րե լա հող 705 դ. 2180 ք.ս. ա րո տա տե ղի և 705 դ. 1460 ք.ս. տա րա ծթ յան ան տառ:
Դա րա չի չակ ա մա ռա նո ցը հիﬓ ված է 1832 թ. իշ խան Բար սեղ Բեհ բ թյա նի` այդ ﬕ ջոց ներին նվաճ ված Հայ կա կան նա հան գի կա ռա վար չի կար գադ րթ յամբ, ր այդ ժա մա նա կից ﬕնչև
այժմ ա մառ նե րը տե ղա փոխ վմ են Եր ևա նի կա ռա վար չա կան ատ յան նե րը և տե ղա կան զոր քը,
վեր ջերս նաև Եր ևա նի բնա կիչ նե րից ն ևոր նե րը: Ա մա ռա նո ցը բռնմ է 7 դ. 2010 ք.ս. տա րածթ յն, ո րից ամ բողջ 7 դ. գտնվմ է շի ն թյն նե րի տակ: Ու նի ﬕ այն ե րեք` ար ևել քից արևմտք ձգվող փո ղոց ներ, ո րոնք կտրվմ են առ շեղ րիշ փո ղոց նե րով, ո րոն ցից ﬔ կը բա վա կան
լայն է և ղիղ, կոչ վմ է Մի լ իոն յան, ծա ռա զարդ է և իբր ճե ﬔ լի է ծա ռա յմ, ո րով հետև սրա մոտ,
նա հան գա պե տի տան առջև, օ ր ﬔջ նվա գմ է զին վո րա կան նվա գա խմ բը: Տ ներն ընդ հանրա պես բա վա կան գե ղե ցիկ են, հար մա րա վոր, փոք րիկ պար տեզ նե րով: Հա րա վա յին կող մը,
ան տա ռա պարտ բլրա կի լան ջին շին ված է ﬕ փոք րիկ զբո սա վայր, եր կ ծա ռ ղի նե րով և ﬕ,
բա վա կա նին ﬔծ ռո տոն դա յով: Հի շա տա կե լի է նաև ﬕ ակ, փայ տա շեն հյ րա նո ցը, որ կա րող է
պար ծե նալ ոչ թե ﬕ որ ևէ, ա ﬔ նաչն չին հար մա րթ յ նով, այլ սար սա փե լի թան կթ յամբ: Ս րա
մոտ է փոս տա տ նը, դե ղա տ նը և բա վա կա նա չափ խա նթ ներ: Ա մա ռա նո ցը գե տա կից զրկ
է, Կե չա ռի սի վան քի հյ սի սա յին կող մմ հո սող առ վա կը բա վա կան հե ռ է, և ﬕայն զբո սա սեր
ե րի տա սարդ ներն են գնմ, նրա ﬔջ փոքր - ինչ հար մա րեց րած ա վա զան նե րմ լո ղա նմ: Գ յ ղի
մա սմ կան ռ սա կան ձևի բաղ նիք ներ:
Այս ա մա ռա նո ցը Եր ևա նից հե ռ է 54 վերստ տա րա ծթ յամբ, նյն չափ և Նոր - Բա յա զետ
քա ղա քից: Ա մառ նե րը ﬕ այն Եր ևա նից դե պի Նոր - Բա յա զետ ձգվող ճա նա պար հի Ներ քին Ախտա կա յա րա նից փոս տա յին հա ղոր դակ ցթ յն է բաց վմ դե պի այս ա մա ռա նո ցը, որ ﬕ այն 5
վերստ հե ռ է գտնվմ:
Соседние файлы в предмете Этнография Армян