Человек и его смыслы образовательные заметки

масці, вучыцца ставіць мэты. Каб пабудаваць уласную траекторыю, калі няма дакладных арыенціраў, трэба абапірацца на свой патэнцыял, але для гэта-

га яго трэба раскрыць.

Патрэбны не «кладаўшчыкі»,

астваральнікі

–Як вы лічыце: лекцыйная форма заняткаў

сябе яшчэ не зжыла? Наколькі правільна падаваць веды на сподачку ў гатовым выглядзе? Можа, трэба пераходзіць да дыялогу?

–А чаму мы лічым, што лекцыя павінна абавязкова праходзіць у форме маналогу? Маналагічнасць адмаўляе перш за ўсё самастойны, творчы характар спасціжэння навучэнцамі навакольнага свету. Звычайная трансляцыя інфармацыі працуе на «склад», на падрыхтоўку «кладаўшчыка», а не на выхаванне

стваральніка свайго поспеху. Вельмі цяжка навучыць мысліць нестандартна, калі адукацыйны пра-

цэс звесці да паведамлення шаблоннай інфармацыі

ўвыглядзе правіл, схем, класіфікацый, тэарэм і заканамернасцей. Перадатачны характар адукацыі, заснаваны на інфармацыйным падыходзе, прыво-

дзіць да таго, што студэнт на занятках іграе пасіўную ролю, кіруючыся логікай выкладчыка.

І тут ужо ўзнікае шэраг пытанняў. Ці заўсёды тое,

211

што нам даюць, мы бяром? Ці заўсёды тое, што ўзялі, становіцца нашым? І калі мы бяром, ці заўсёды прымнажаем?

У нашай рэчаіснасці быць экіпіраваным ведамі яшчэ не азначае ўмення іх прымяніць. Атрыманае ад іншых, як правіла, страчваецца.

Чаму студэнты часта кажуць: «Зразумеў я

многае, але нічаму не навучыўся»? Каштоўнасць ведаў залежыць ад спосабу атрымання, але студэнтаў і навучэнцаў пазбаўляюць маг-

чымасці ўдзельнічаць у кухні па іх «прыгата-

ванні». Сістэма трансляцыі загадзя правільнай інфармацыі не развівае творчы пачатак,

які ёсць у кожным з нас...

Вядома, лекцыйная форма заняткаў будзе

трансфармавацца, і ў нашым універсітэце ўжо многія выкладчыкі адмаўляюцца ад маналогу. Ёсць выкладчык і ёсць студэнт, настаўнік і вучань – і ад

таго, як арганізаваны паміж імі дыялог, у вялікай ступені залежыць канчатковы вынік.

–У мінулым годзе ў БДУ быў створаны міжуніверсітэцкі партал «Крэатыўная адукацыя: метадалогія, змест, практыка». Ці стаў ён пун-

ктам росту для сістэмы крэатыўнай адукацыі?

–Мы стваралі адкрытую інтэрактыўную інтэр- нэт-пляцоўку з магчымасцю дыстанцыйнага ўдзе-

212

лу ў яе рабоце ўсіх ахвотных і наладжвання дыялогу. Як я ўжо казаў, для падрыхтоўкі сучасных спецыялістаў, якія будуць запатрабаваныя наймальнікамі, патрабуецца пераход ад маналагічнага характару навучання да дыялогу, іншая метадалогія навучання, калі студэнта вучаць не браць «чужое», а ствараць уласны адукацыйны прадукт па кожнай канкрэтнай тэме. Я не магу сказаць, што кінутае ў зямлю зерне вырасла за год у буйное дрэва, было б

наіўна меркаваць, што змяненні будуць адбывацца

з такой хуткасцю, але пэўная частка педагогаў паглядзела на сваю дзейнасць пад іншым вуглом.

Эўрыстычнае навучанне, на якое мы робім стаўку, – гэта навучанне на аснове дыялогу, якое раскрывае вучня. Студэнту прапануецца не ўзяць напрамую і засвоіць дасягненні чалавецтва, а вывучаць аб’екты рэчаіснасці (прыроды, тэхнікі, культуры, навукі) самастойна, па прапанаваным педагогам алгарытме. Найважнейшым элементам эўрыстычнага навучання выступае адкрытае заданне, на якое

ўкожнага можа быць свой адказ і якое раскрывае ўнутраны патэнцыял навучэнца, матывуе яго на пошукі. Функцыі выкладчыка / настаўніка пры гэ-

тым таксама змяняюцца: ён не дае веды, а арганізоўвае іх пошук. На другім этапе «сваё» супастаўля-

ецца з «чужым» – назапашанымі чалавецтвам ведамі

ўрамках пэўнай вучэбнай тэмы. У выніку студэнт

213

здзяйсняе ўласныя адкрыцці, спазнае сябе... У дыялагічнасці навучання закладзена магчымасць асабістага росту для студэнта ці школьніка: ён вучыц-

ца ставіць уласныя мэты, супастаўляць, аналізаваць,

дыскутаваць, развівае свае крэатыўныя якасці, стварае ўласны адукацыйны прадукт... І пытанні ён задае ўжо не інфармацыйнага плана, а аб’ёмныя, якія выходзяць за межы аднаго прадмета, у яго фар-

міруецца цэласнасць свету.

Партал – гэта люстэрка дзейнасці нашых педа-

гогаў. На ім размяшчаюцца і праводзяцца ў ан-

лайн-рэжыме тэматычныя вебінары, круглыя сталы,

семінары і канферэнцыі, дыскусіі, абмяркоўваюцца

адукацыйныя стандарты, вучэбныя праграмы, тэхналогіі навучання.

Усе распрацоўкі выкладчыкаў БДУ ў сферы крэатыўнай адукацыі рэалізуюцца ў навучальным працэсе. Праведзена ўжо звыш 80 эўрыстычных заняткаў і каля 60 інтэр- нэт-заняткаў, якія арыентаваныя на фарміра-

ванне асобы студэнта, вучаць яго правільна ставіць мэты, супастаўляць, аналізаваць і ствараюць умовы для самарэалізацыі. На партале можна знайсці метадычныя распрацоўкі выкладчыкаў БДУ, апісанне іх май- стар-класаў, відэапрэзентацыі перадавога

214

педагагічнага вопыту, навукова-метадычныя артыкулы выкладчыкаў па актуальных праблемах развіцця ўніверсітэцкай адукацыі.

У БДУ распачаўся выпуск серыі «Крэатыўная адукацыя»: выдадзены шэсць практыкумаў адкрытых эўрыстычных заданняў для гуманітарных і пры- родазнаўча-навуковых дысцыплін. Іх выкананне не мае на ўвазе адзіна правільны адказ. Серыя змяшчае заданні выкладчыкаў БДУ і Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы, апрабаваныя ў працэсе падрыхтоўкі будучых філолагаў, журналістаў, эканамістаў, юрыстаў, палітолагаў, матэматыкаў, біёлагаў, фізікаў, хімікаў і іншых спецыялістаў.

У БДУ распачаўся выпуск серыі «Крэатыўная адукацыя»: выдадзены шэсць практыкумаў адкрытых эўрыстычных заданняў для гуманітарных і прыродазнаўча-навуковых дысцыплін.

Надзея Нікалаева Звязда: [сайт]. 22 сакавіка 2019 г.

URL: http://zviazda.by/be/news/20190321/1553185350- andrey-karol-studentau-treba-zadzeynichac-u-kuhni-pa- prygatavanni-vedau

215

Тезаурус1

Диалогичность мышления – это диалогич-

ность, в основе которой лежит сравнение своего

продукта с продуктами других учащихся, культур- но-историческим аналогом, определение своего «Я» на основе принципа ксенологии: «Мы можем познать себя настолько, насколько узнаем, кем мы не

являемся».

Диалогический характер системы образова-

ния ориентирован на создание учеником соб-

ственных смыслов, целей, содержания образова-

ния, основан на обучении через открытие. На

первом этапе ученик самостоятельно познает объекты действительности и только на втором этапе

сопоставляет свой созданный продукт с его куль-

турно-историческим аналогом. В результате диа-

лога «своего» с «чужим» ученик создает свой обоб-

щенный образовательный продукт, который состоит из внешней материализованной части

(сформулированная гипотеза, выполненный план, составленный гимн, символ и пр.) и внутренней (изменения личностных качеств ученика).

1 Инновации введены в теорию и практику Научной школой человекосообразного образования.

216

Реализация данного принципа позволяет ученику определять свою миссию, предназначение, цели обучения, проводить рефлексию собственной деятельности.

Знание включает два вида знаний. Культур- но-историческое знание – достижения человечества, их сумма, представленная в виде законов, определений, закономерностей и пр. Личностное

знание ученика – знание, сформированное самим

учеником в ходе его творческой деятельности и самореализации, в диалоге «своего» с «чужим» –

культурно-историческим наследием (см.: Диалоги-

ческий характер системы образования). Личностное знание включает не только достижения человечества по данной теме, но и опыт ученика, мотивацию к деятельности.

Два вида знаний являются доминантами двух

методологических подходов к проектированию системы образования: ученик как «чистый лист» и как «семя неизвестного растения». Реализация первого подхода определяет монологичный характер образования (смыслов, целей, содержания, критериев оценивания) – передать монокультурному ученику

поликультурный опыт человечества в виде готовых

достижений. Но все ученики разные, у них различные способности, интересы, предназначения. Опыт,

217

как и знания, передать невозможно, поэтому по-

добная трансляция информации ведет к росту стереотипов и шаблонов, учит ученика смотреть на

объекты окружающего мира чужими глазами, а не своими, снижает мотивацию к познанию. Человек – это «семя неизвестного растения», которое нельзя

вылепить, подобно тому как вылепить что-либо из

глины, или заполнить чьими-то письменами. Нужно создать условия для произрастания «семени».

Индивидуальная образовательная траекто-

рия – траектория самоизменения ученика (приращения его эвристических качеств личности), обес-

печивающая реализацию его миссии и внутреннего потенциала в образовании через осуществление соответствующих видов деятельности; путь ученика

к самому себе через создание им внешних образовательных продуктов в диалоге «своего» с «чужим» – культурно-историческим аналогом.

Интериоризация (в психологии) – формирова-

ние внутренних структур психики посредством усвоения структур внешней социальной деятель-

ности человека.

Информатизация образования – средство, вторичное по отношению к смыслам и целям об-

разования. Если ученик – «чистый лист», тогда ин-

форматизация выступает «ускорителем» объемов

218

передачи информации. Если смыслы и цели образования – «вырастить», а не «дать», то информати-

зация – средство для демонстрации и сравнения

образовательных проектов учеников, сопоставления «своего» с «чужим», средство для самореализации ученика. В этом случае техника и ученик

имеют общий путь.

Культурно-исторический аналог – отражение

объектов действительности в достижениях челове-

чества в рамках темы занятия; «зеркало» достижений человечества, позволяющее ученику сравнить свой продукт с достижениями человечества. Заключает в себе основы изучаемых наук, искусств, отечественных и мировых традиций, технологий, других сфер человеческой деятельности, получив-

ших отражение в учебных предметах и образовательных областях. Выражается в форме понятий,

законов, принципов, методов, гипотез, теорий, считающихся фундаментальными достижениями человечества.

Личностно-ориентированное образование

обеспечивает развитие и саморазвитие личности ученика исходя из его индивидуальных особенно-

стей как субъекта познания и предметной деятельности.

219

Личностный смысл образования зависит от мотива, которым руководствуется ученик. Если

значение является средством связи человека с ре-

альностью, то смысл связывает его с реальностью собственной индивидуальной жизни в этом мире.

Монолог в образовании состоит в следующем.

Образование, основанное на информационном подходе, имеет подражательный и передаточный характер: содержание образования рассматривается в качестве педагогически адаптированного социального опыта, передаваемого ученику. По сути, речь идет о передаче поликультурной, общей, а поэтому «ничейной» информации без учета культурных, психофизиологических особенностей уче-

ника, следовательно, образование имеет характер монолога.

Монологичность подобной системы образования отрицает прежде всего самостоятельный, творческий характер познания учеником окружающего мира, развитие его качеств личности-творца, способной к самопознанию и самоизменению. Трудно

научить ученика мыслить нестандартно, если образовательный процесс свести к сообщению шаб-

лонной информации в виде правил, схем, класси-

фикаций, теорем, закономерностей. А вопрос развития нравственности, толерантности ученика

220