22. Әбілхайыр хандығы (Көшпелі өзбектер мемлекеті).

Тер-сы-Жайық-Балқаш-Арал теңізі,Сырд-ң төменгі ағысы-Тобыл,Ертіс.Астанасы-алғашқыда Тура,1431ж Орда-Базар(Бат.Сіб),1446ж-Сығанақ.Халқы-өзб-р.Құр-да қыпшақтар,найм-р,маңғ-р,қарл-р,қоңыраттар,қаңлы-р,үйсіндер т.б болды.Әбілхайыр хан құрған мем. Атауы дәстүр бойынша Өзбек ұлысы, сондайақ Шайбани ұлысы, Әбілхайыр ұлысы дейді. Өзбектер ғана емес осы аумақта мекен еткен Әбілқайыр мем. Құрамына кірген аса үлкен этникалық топтардың бірі Қыпшақ хандығы деп айтуға болады. Әбілқайыр жаулау соғысы XV ғасырдың 30 жылдарда басталған.Тоқа Темір әулетіне қарсы жорыққа Әб. Көп әскер жиды. Төменгі Сырдария аймағына жорыққа шығуы, оның Сырдария мен Арал жағалауы қысқы жайылымдық алу қажеттілігі еді. 1431 ж. Екітүреп деген жерде шайқас, ол Түркістан қалаларына жол ашатын. 1446ж. келесі жеңісі Атбасар маңында болды. Мұстафа ханды тас талқан еткен.1430 ж. қысқа мерзімге Хорезмді басып алды, Үргенішті тонады. Әбілқайыр Дешті Қыпшақтағы өз жақтастарының қыруар күшіне, далаға жиырма жыл бойы үстемдігін жүргізген өз қуатына сүйенгендіктен де Сырдария қалаларын тез басып алды. Шайбани ұлысы мен Орда ұлысы тайпаларының арасындағы қырғи қабақ қатынастарды бұрынғыдан бетер шиеленістірді. 1456-1457 жыл.Сығанақ түбінде қалмақтардан күйрей жеңілген Әбілқайыр Түркістанның талан-таражыға түскен қалаларын тастап шығып, Д.Қыпшаққа кетуге мәжбүр болды. Жеңілудің басты себебі оның мем. Ішкі әлсіздігі. Шыңғыс әулеті арасындағы қырқыстар, рулар мен тайпалардың көшпелі ақсүйектердің оқшаулыққа ұмтылуы, ішкі және сыртқы соғыстар кезінде Әбілқайыр қаза тапты.

23. Хіү-хү ғғ. Қазақстан экономикасы мен мәдениеті

14-15ғ-да Қз жеріндегі халықтардың өмірінде бір хандықтар тарап,екінші хандықтар құрылып,шексіз өзгерістер болып жатқанына қарамастан,халық ертеден келе жатқанына қарамастан,халық ертеден келе жатқан ата кәсібі-мал шаруашылығымен дәйекті шұғылданған.Оның отырықшы,көшпелі ж/е жартылай көшпелі түрлері болды.Көп жерлерде қой мен жылқы өсіру басты орын алса,оңт пен оңт-шығ-ғы отырықшылық жерлерде табындап мүйізді ірі қара өсірілді.Малдан түсетін өнімдер көшп-ң киім мен тұрмыс заттарына сұранымын қанағаттандырып отырды. Кейбір жекелеген қол өнер шеб-лері аса күрделі бұйымдарды-аттың ер-тоқымыныңметалл әшекейлерін,қару-жарақ:семсер,сүнгі,садақ,оқ,арба ж/е т.б келістіріп жасады.

Қз саяси орталығының елдің оңт-не ауысуы егіншіліктің дамуына жол ашқанын айту керек.Бұл жерлерде ел билеушілер егіншілік ошақтарын қалпына келтіруге күш салды.Егіншілік,әсіресе қала маңдарына қатты дамыды.14ғ-да Сырдарияның орта ағысындағы егіншіліктің күшті дамыған жері-Сығанақ қаласы.Қала тұрғындары суармалы учаскелерде бау-бақша мен көкөніс өсірді,дәнді дақылдар егілетін суармалы ж/е тәлімі жерлер олардан алысырақ орналастырылды.

14-15ғ-да өндіргіш күштердің дамуы Қз-ның оңт-де ескі қала-ң қалпына келтіріліп,жаңа қала-ң пайда болуына,мәдениеттің өркендеуіне жол ашты.Оңт-гі ірі қала-ң бірі-Тараз,елдің экономикалық мәдени тұрмыс тіршілігіне елеулі ықпал жасады.Онда күмістен теңге құйылып,әшекейлі бұйымдар,өрнектелген ыдыс-аяқтар жасалды,әдемі мазарлар бой көтерді.

14ғ-да қалпына келтірілген Отырарда көптеген жаңа үйлер салынып,алтын,күмістен ақша құятын сарай жұмыс істей бастады.

14-15ғ-да Қз-да сауда-саттық кеңінен дамыды.Мұнда Орта Азиядан Жетісу арқылы Алтайға ж/е Моңғолияға баратын сауда жолы маңызды рөл атқарды.

13-14ғ-да Алтын Орда да(Дешті Қыпшақта),Мамлюктік Египетте қыпшақ тілінде көптеген шығармалар туды.Дешті Қыпшақ тіл-де жазылып,ертеден бізге жеткен мұра 1245ж құрастырылған түрік-араб сөздігі.13-14ғ-да түрік тілінде жазылған,Орта Азия мен Қз-н шыққан белгілі жазба ескерткіштер де жоқ емес.Мәселен,13ғ-ң басында Мұхаммед ибн Қайс түрік тілі туралы грамматикалық шығарма жазды.(«Үлкен кітап»).Ғалым Хусам ад-дин Хамиди әл-Асими Баршанлығидың есімі әйгілі болды.Ол өз шығ-ын 3тілде(араб,түрік,парсы)жазды.

13-15ғ-да халықтың ауызекі шығармашылығы күшті дамыды.Қыпшақтар мен басқа да түрік тайп-ң өркен жайған ауызша поэзиясы болды.

Бұл кезде Қз-ң Оңт.айм-да отырықшы халықтар арасында ислам басты дінге айналды, «Яссауйя», «Нахшбандия» сопылық ағымдарының әсері күшейді.Сонымен бірге,көшпелі халықтар ішінде ескі шамандық пен ата-бабалар рухына табыну қалдықтары да сақталып қалды.