45. 20 Ғ. Бас кезіндегі Қазақстанның әлеуметтік – экономикалық ж/е саяси жағдайы.

Әлеуметтік-экономикалық жағдай

20ғ баснда қазақ өлкесі 6 облыстан тұрды: Түркістан ген-губ, орт-Ташкент Сырдария обл,Жетісу обл

Дала ген-губ – орт-Омбы. Ақмола,Семей,Орал, Торғай.

Халық өсімі Столыпиннің аграрлық реформасынан кейін қоныс аударушылардың жаппай келуінен арта түсті. 20ғ басында қазақ өлкесінде құрылған «қоныстандыру қоры» қазақтардың жерін тартып алып, қоныстандырушыларға берумен айналысты. Қаладағы ірі әлеуметтік топ-сауда буржуазиясы одан кейін жұмысшылар мен қызметкерлер

19ғ соңы-20ғда басында өлкеде 19 жаңа қала болды. Ақмола обл-ндағы ұсақ қалалар саны – 20

1897 ж тұңғыш халық санағы б-ша: Оралда 76445, Верныйда-2274, Семейде – 20216, Қостанайда – 14175 адам тұрған

Қазақ халқының көбею жолдары:

-қоныстандырушылардың көптеп келуі

-жатақтар санының артуы

-ішкі демографиялық өсімі

-сауда қатынасының дамуы

20ғдың бас кезінде Қ-н Ресей империясының капитализмге дейінгі өндірістік қатынастар басым боолған аграрлы-отарлық шет аймағы болды.

Отарлаушылар қазақ халқының жері мен оның табиғи байлығының көп бөлігін иелік етіп қана қоймай, сонымен бірге қазақтарды рухани жағынан отарлады. Халықты тілінен, дінінен, жерінен айыру шараларын жүзеге асыра бастады.

Бұл жөнінде М.Дулатов 1907ж жазылған «Қарағым менің, елім менің» атты мақаласында былай жазған: «Ең алдымен қазақ халқы Россияға тәуелді халық, оның ешқандай правасының жоқтығы кек тудырады. Халықтан жиналған салық қаражатының көп бөлігі халыққа тіпті керек емес нәрселерге жұмсалады. Енді патша чиновниктері біздің дінімізге атадан мұра болып келе жатқан әдет ғұрыптарымзға тиісе бастады. Діни кітаптарды тұтқанға алды»

20ғ бас кезінде Ресейде таптық күрес шиеленісті. Осы күресті шешу мақсатында Ресей үкіметі орыс шаруаларын жаппай Қаз-нға қоныс аудара бастады. Бұл әсіресе Столыпиннің аграрлық реформасы кезінде қатты жүргізілді. 20ғ бас кезінде Қаз-нға 1,5млн.адам қоныс аударған. Оларға қазақтардың ең шұрайлы жерлері берілді. Мысалы, 1919ж қазақтардан 17млн десятина жер, 1860-1917ж 45млн десятина жер тартып алынды.

20ғ бас кезінде Қаз-нда капиталистік қатынастар өркендей бастады. Орталық қаз-нда, Ш.Қаз-нда түсті металлургия, тау-кен саласы өркендеді.

Қаз-ндағы табиғат байлықтарының барлығы орыс капиталистерінің ж/е шетел капиталистерінің қолында болды.

20ғ бас кезіндегі қазақтың ұлттық интеллегенциясының саяси оянуына 1905-1907 ж аралығында болған I орыс революциясы үлкен әсер етті.бірінші революция 1905ж «Қанды жексенбі» оқиғасымен басталған еді. Міне осы оқиғадан кейін Шымкентте, Әулиеатада, Перовскіде жаппай жұмысшылардың ереуілдері болып өтті ж/е қазақтың зиялылары белсене қатысты. Сонымен қатар 1905ж Орал қаласында Қаз-нның 5обл-нан қатысқан делегаттардың құрылтайы болды. Осында «Алаш» ұйымы құралды. Ұйымының мақсаты: Орыс шаруаларын тоқтату, дін еркіндігін бері, ана тіліндегі мектептер салу н/е т.б.

20ғ қазақ халқының саяси оянуына 1-ші, 2-ші Мемлекеттік Думаға депутаттар сайлауы өтті. Қазақтар арасынан I ж/е II мемл-к Думаға Ә.Бөкейханов,А.Қалменов,А.Бірімжанов, Б.Қаратаев ж/е т.б.депутат болып сайланды. 1907ж Б.Қаратанв Мемл-к Думада сөз сөйлеп, орыс шаруаларын Қаз-нға қоныс аударуын тоқтатуға шақырды.