42. 19 Ғ. Қазақстандағы 60-90 жж. Әкімшілік – териториялық реформалар және оның зардаптары.

1867-68ж реформалар

Хандық билікті іс жүщінде қойған 1822 ж/е 1824жғы жарғылар жаңа капиталистік қатынастар өрістей бастаған кезде өлкенің шар-қ даму талабына сай болмады.

19ғ 60ж – қазаөтардың басқару жүйесін өзгерту үшін Бутков басқарған комиссия құрылды. Қазақдаласын 2 облысқа бөлу жоспарланды: Батыс – рталығы торғай; Шығыс – Сергиополь н/е Қарқаралы

Бұл ұсыныс қабылданды

1865 ж Ішкі істер министрлігі кеңесінің мүшесі Гирс басқарған Дала комиссиясы құрылды.

1865ж 5маусым – IIАлександр бұйрығымен қазақ жерін зерттеу сұрақтары дайындалды: жерді иелену түрлері сот ісі, ағарту ісі, салық, діни мәселе т.т

Әкімшілік басқару жүйесін құру ісіне Ш.Уәлиханов өз пікірлерін ұсынды:

-халықтың өзін-өзі басқару негізінде құру

-әлеуметтік-экономикалық жаңалықтар енгізу

Бірақ Уәлиханов ұсыныстары қабылданбай, комиссия мүшелері феодалдармен: ірі бай Мұса Шорманұлы, сұлтан Шыңғыс Уілиханұлы, сұлтан Сейдәдіұлымен ақылдасып,мәліметтреді солардан жинады.

-1867ж 11 шілде – «Сырдария мен Жетісу облыстарын басқару туралы уақытша ереже» бекітілді.

-1868ж 21қазан – «Торғай, Орал, Ақмола,Семей облыстраын басқару туралы уақытша ереже» бекітілді.

I. Әкімшілік басқару құрылымы

1)Генерал-губернаторлық – басқарушысы генерал

Орынбор орт. Орынбор, Батыс-Сібір орт. Омбы, Түркістан орт. Ташкент

2)Облыстар – басқарушысы әскери-губернатор, атаман

Орынбор, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария.

3) Уездер – уезд бастықтары

4)Болыстар – болыс сұлтаны

5) Ауылдар

5 сатылы басқару жүйесі құрылды. Бұл реформаның қазақтардың рулық құрылымына кері әсер еткен буыны – әкімшілік ауылдар. Реформа бойынша Жетісу облысы ашылды.

Полиция әскери бөлімдер уездегі мекемелер, бекіністер уезд бастығына бағынды. Уезд бастықтырның қолына әкімшілік ж/е полициялық билік шоғырландырылды. Уезд бастықтарын әскери губернаторларының ұсынуы бойынша ген.-губернаторлар тағайындалды. Ген-губернаторлар барлық әскери ж/е азаматтық билікті өз қолына алды.

1870ж Маңғыстау приставтығы Кавказ әскери округіне, кейін Закаспий обл-на енгізілді. 1872ж Бөкей хандығы Астрахань губерниясына бағындырылды. Түркістан ген-губернаторына Қытай, Иранмен дипломатиялық келіссөз жүргізуген рұқсат берілді.

Әскери губернаторлар жанында іс жүргізумен айналысатын облыстық басқармалар ұйымдастырылып, оны вице-губернатор қадағалады. Басқарма 3 бөлімнен тұрады: шаруашылық сот, жарлықты іске асыру.

Шыңғыстың тұқымдары – сұлтандар салықтан босатылды. Сырдарияда полициялық басқару билігі ақсақалдарға берілді. Облыстық әскери губернатор бекіткен ақсақалдар 3жылға сайланды.

Әкімшілік басқару әскери сипатта болды.

-Обл басқарушы әскери ж/е азхаматтық билікті қатар жүргізді.

-Болыс басқарушысы полицейлік ж/е тәртіп орнататын билікті иеленді.

-Реформаның басты қағидасы. әскери ж/е азаматтық биліктің ажыратылмауы.

II. Сот ісін басқару құрылымы

-Әскери - сот комиссиялары

-Уездік соттар

-билер мен қазылар соты

Сот мекемелері патша үкіметінің отаршылдық саясатын жүргізу құралы болды. Сырдария облыснда қазылар соты сақталғанымен, әскери уездік соттардың ролі басым болды. Әскери-губернаторлар бекіткен билер мен қазылар соты – отаршылдық сот жүйесінің төмегі буыны. Сот ісіндегі басты өзгеріс – ескі шариғаттық салықтардың шектелуі.

Реформа нәтижесі:

-өлкенің табиғи байлығын игеруге қолайлы жағдайлар қалыптасты

- капиталдистік құбылыстар ене бастады

-жатақтар қалыптаса бастады

-отарлық басқару күшейді

-қазақ жері ресей үкіметінің меншігі боды.

-орыс шаруаларын жаппай қоныстанлдыру басталды.

1867-68ж реформалар екі жылға уақытша енгізілгенімен, бұл «тәжірибе» 20жылға созылды. 1868ж «Жетісуда шаруаларды қоныстандыру»

-жан басына 30десятина жер берілді

-15 жылға салық төлеуден босатылды

-әскери міндеткерліктен босатылды

1880ж «Шығыс Түркістаннан Жетісуға қоныс аударған ұйғырлар мен дүнгендерді орналыастыру»

-жан басына 10десятина жер беру, 1885 ж-дан 4-5 десятина

-3жға салық төлеуден ж/е әскери міндеткерліктен босату.

Нәтижесі:

Қоныс аудару қазақтардың жерін тартып алу есебінен жүргізілді.

-Ақмола облысында 251779 десятина жер тартып алынды

-қоныс аударудың басты аймағы – жетісу

-Сырдария облысында түгелге жуық жер қоныстандырылды.

1889ж 13 шілде «Село тұрғындары мен мишандарының қазыналық жерлерге өз еркімен қоныс аударуы ж/е бұрынғы қоныс аударғандардың жағдайын қарастыру»

-жан басына 15 десятина жер беру

-қоныстанушылардың арнайы рұқсат алуы

-қоныс аударатын басты аймақтар – Жетісу, Ақмола,Семей, Тобыл, Том губерниялары

-бұл ереже 1891-92ж Торғай мен Орал облыстарына тарады.

Нәтижесі:

-Шымкент, Ташкент, Әулиеата уездерінде 37 қоныс құрылды.

-Қаз-нға қоныс аударғандар – 328мың

1886ж 2 маусым «Түркістан өлкесін басқару ж/е жер, салық өзгерістерін енгізу»

-Ресейлік үлгідегі жаңа соттар құрылды

-Соттардың төтенше съезі әскери-губернатор рұқсатымен шақырылды ж/е өкілідік құқығы берілген орыс шенеунігінң қатысуымен өткізілді.

-төменгі сот буыны – халықтық сот

Нәтижесі:

-халықтық сот – империялық сотқа қосалқы, өз бетінші мәселені шеше алмайтын тәуелді буын.

1891ж 25 наурыз «Ақмола,Семей, Жетісу, Орал, Торғай облыстарын басқару»

-Түркістан өлкесі, орт – Ташкент. Облыстары: Сырдария, Ферғана, Самарқанд

-Дала өлкесі, орт-Омбы. Обл-тары: Ақмола, Семей, Жетісу

-Ірі облыстық орталықтарда(Верный, Орал, Петропавл, Семей) полиция басқармасы құралды.

-уездік қалаларда полицейлік пристав құрылды.

Болыстық басқарушылар мен ауыл старшындарын бекіту әскери-губернатор құзырында болды.

Нәтижесі:

-Қазақ өлкесінің жер байлығы мемлекеттік меншік болып жарияланды.

-жайлымдық жерді пайдалану дәстүрін ережелермен шектеді.