27. Хyiі ғ. Қазақ хандығы.Есім,Жәңгір,Тәуке хандар

Есім хан(Шығайдың баласы,1598-1628ж).Есім ханд-ң астанасы-Түркістан қаласы.Есім хан ойраттардан ханд-ң шекарасын қорғай жүріп,Тұрсын-Мұхаммедтің әрекеттеріне шыдамдылықпен қарады.Бұхардың ханы Иманкули екі хан-ң өзара жауластығын пайд,Ташкентті тартып алуға тырысты.Қазақ хан-ы арасында алауыздық күшейіп,1627ж Есім хан Тұрсын-Мұхаммедті өлтіреді.1628-Есім хан қайтыс болып,Ахмет Йассауи кесенесіне жерленді. Сыртқы саяси жағдай өте ауыр кезеңде хан тағына Жәңгір(Есімнің ұлы,1629-1652ж)отырды.Халық оның ерлігіне риза болып «Салқам Жәңгір»атаған.1643ж-Орбұлақ щайқасы.50мың әскермен келген Батыр қоңтайшыға 600сарбазымен Жәңгір хан қарсы тұрды.Қосқолаң тауының арасында бекінген Жәңгір сарбаздары жоңғардың 10мың әскерін талқандады.Көмекке Самарқанның әмірі,қолбасшы Алшын Жалаңтөс батыр (1576-1656)20мың әскермен келп,жоңғ-ң ту сыртынан шабуылдады.Бұл соғ-та күйрей жеңілген жоңғ-р көпке дейін қазақ даласына шабулдамады. Тәуке хан (Жәңгірдің ұлы,1680-1718/1713) мақсаты:билер-ң көм-мен хан билігін нығ-у.Билер кеңесін ішкі ж/е сыртқы саясаттағы аса маңызды мәс-ді шешетін басқару жүйесіне айналдырды.Т.хан ықпалды билерді мемл-ік істерге тартуға бағ-ған саясат ұстанды.

28.Хyi – хyii ғғ қазақтардың шаруашылығы; қоғамдық құрылысы мен мәдениеті.

29. Жеті – Жарғы – Қазақ халқының әдет – ғұрпы заңдар жинағы.

1680ж Қз жеріндегі хандықтардың билігі Жәңгірдің баласы Тәуке ханға(1680-1717ж)көшті.Ол өзін жақтайтын феод-ң,ел силаған билердің қолдауына сүйене отырып,халықтың,елдің бірлігінің туын жоғары ұстады.

Тәуке хан өкіметтің беделін көтеруге ж/е оған үш жүздің руларын бағындыруға бағытталған шаралар қолданды.Оның тұсында «Жеті жарғы» деген атаумен қазақ қоғамындағы әдеттегі құқық өлшемдерінің жинағы құрастырылды.Мұнда феод-қ құқық тәртібі мен мемл-ік құрылымның негізгі шарттары белгіленді.Тәуке хан елдің бірлігін,ынтымағын ойлап,халықты ру-руға,жүзге бөліну саясатын ж/е бет-бетімен әрекет жасауды шектеу үшін аянбай күресті.Осы мақсатта ол қазақ мемл-ң саяси-құқық жүйесін белгілеп,халықты бірлікке,ынтымаққа шақырды.Тәуке хан өз төңірегіне Ұлы жүзден Төле биді,Орта жүзден Қаз дауысты Қазбекті,Кіші жүзден Әйтеке биді кеңесші ретінде қызметке тартты.Сөйтіп,қазақ халқының тарихына ірі құқықтық өзгерістер енгізді.Бұл оның халыққа кең тараған «Жеті жарғысымен» байланысты еді.Ол тек сол заманға сай құқықтық құжат емес,сонымен қатар көшпелі қазақ хал-ң этникалық,шаруашылықты ұйымдастыру ж/е жағрафиялық ерекшеліктеріне сай келетін аса құнды ескерткіш.Бұл заңдарда сондай-ақ феодалдық меншіті қорғауға ж/е меншік жөніндегі дау шараларды шешуге баса мән берілген. «Жеті жарғы»көшпелі қазақтардың ел билеу заңы болып табылады.

30. ХyiiIғ басындағы Қазақстанның әлеуметтік – экономикалық және саяси жағдайы.

18ғ-ң 30-40ж-ры қазақ халқының саяси дамуындағы күрделі кезең.

1741-42ж-ры Орта жүз қазақтары Ор бекінісіне дейін ығыстырылып,қалмақтардың билігін мойындауы ж/е қоңтайшы белгілеп берген жерлерде ғанғ көшіп-қонуы талап етілді.1742ж20мамырда Ресей Сенаты қазақтарды ж/е шекаралық бекіністерді қорғау жөнінде жарлық шығарды.1742ж2қыркүйекте Орынбор комиссиясының бастығы И.Неплюев Галдан Цэренге хат жолдап,Ресейдің қарамағындағы қазақтарға қысым жасамауды талап етті.Жоңғар билеушілері бұл талапқа құлақ аспады.Ресей үкіметі қазақтарды қорғау деген желеумен зеңбірек пен әскери бөлімдерді Ертіс,Алтай өңіріндегі бекіністерге орналастырды.Олар экономикалық мүдделерін 1-ші орынға қойып,кенге бай Алтай өңірін отарлауды тезірек аяқтауға тырысты.

Кіші жүз ханы Әбілхайырдың беделі өсіп,Орта жүздің Арғын,Керей,Уақ,Қыпшақ рулары оны аға хан ретінде мойындады.Орта жүз ханы Әбілмәмбет(1734-1771ж)Түркістанға,Әбілхайырдың жауы Барақ сұлтан оңт-шығ аймаққа ығыстырылды.Осылай,Кіші жүз ханы ауыр жағдайға қарамастан,қазақ жерін өз қолына біріктіруге тырысты.

Ресей үкіметі Әбілхайырдың дара билігінің күшеюіне қарсы болды.Патша үкіметінің Нәдіршахтан Хиуа хандығының солт-н жер бөліп беруді сұрағанын білген Әбілхайыр Ресей құрамынан қайтадан шығуды ойластырды.Кіші жүз старшындары,хан балалары оның бұл әрекетін қоштамады.1747ж Хиуа тағына (Нәдіршахтың қазасынан кейін)Батыр сұлтанның баласы Қайыптың отыруы қазақ ханының бұл өңірдегі ықпалын әлсіретті.1748ж Ор бекінісі маңында Әбілхайыр мен Ресей дипломаттары кездесіп,екі арадағы салқындықты жойғандай болды.