14.Қыпшақ хандығы: саяси тарихы, шаруашылығы, қоғамдық құрылысы,шарушылығы

Атауы ең бірінші рет 760ж. ежелгі түріктің руникалық ескерткіштерде. Қимек, қыпшақ және қуман тайпалары бұрын жайлаған жерді әскери саяси жетекшілік қыпшақ хандары алады. Ақсуйектер әулеті оңтүстік және батыс бағытта белсенді қимыл әрекеттерге кіріседі. Орта азия және Оңт.Шығыс Еуропа мем. Байланыста болады. Олар өз құрамына түрік тілді кимек, қуман, ежелгі башқыр, оғыз тайпаларымен бірге, иран тілді этникалық қауымдарды. Қыпшақтардың мем. Құру ісіне қаңлылардың көптеген тайпалары қатысқан. Олар Қазіргі Қаз. Шығ.Алтай мен Ертістен бастап, Еділ мен Оңт. Оралға дейін, Балқашқа дейін кең терт. Өкімет билігі мұра болып әкеден балаға қалдырылып отырған. Хандар шығатын әулеттік у ел-бөрілі екен.Қоғамы әлеуметтік және жіктік жағынан да тең болмаған. Мүліктің теңсіздіктің негізі малға жеке меншік болып табылады. Негізгі байлық жылқының саны. Кейбіреулердің байдардың жылқысының саны оң мыңға жеткен және одан да көп болған. Ал тікелей мал бағып, бар ризықты өндіріп жүрген малшылар безбеннің екінші басында тұрған. Қоғамның қатардағы мүшелерінің басым көпшілігі еркін де ерікті болған. Бірақ өзі де, дүние мүлкі де өзінен әлдеқайда әлуетті туысқаннын қарауына өткендіктен, сол дәулетті жақынына тәуелді болған.Сөйтіп, қыпшақ хандығы қалыптасқан, ертефеодалдық мемлекет болды, ол көнетүрік мемл. Дәстүрін дамытып, жалғастырды.

15. 10-13Ғ мәдениет

10ғ орт.-нда Қарахан мемлекетінің құрылуы ж\е олардың орта азияны басып алуы онымен оңт.қазақстан н\е жетісу регионын жақындатты. Қалалардың көтерілуі жалғасты, қолөнер ж\е сауда, ғылым мен мәдениет дамыды. Қарахандардың Қаз-н мен оңт. Азиядағы үстемдіші қалалардың дамуындағы маңызды кезең болады. Қалалардың дамуындағы маңызды кезең болды. Қалалардың өсуі негізінен көшпенділердің отырықшылыққа көшуінен болды. 9-10ғ Іле өқғырында бегінген елді мекендер пайда болды олардың кейбіреулері қалаларға, қолөнер н\е сауда орт-на айналды. Отырықшылық н\е қала мәдениеті Ш.Қазақстанға, ертіс бойына, орт-қ,батыс қаз-ға таралды. Одан әрі қалалық қолөнер дамыды. Суару ыдыстарын өндіру басталды. 10-12 ғда Қаз-н жеріндегі халықтардың ғылымы мен мәдениеті көрші елдерге қарағанда едәуір жоғарғы дәрежеде өркендеген. Бұған феодалдық қатынастардың нығаюы, мемлекеттік құр-ныі шығуы, отырықшы-егіншілік шаруашылық пен қалалардың өсуі, шоғырланып топтасқан этникалық процестердің күшеюі сияқты тарихи жағдайлар әсерін тигізді. Орта Азия, алдыңғы шығыс ж\е шығ еуропа хал-мен шар-қ, сауда ж\е мәдени байл.жасау – осы елдердің халықтары мен тайпаларының рух.мәдениетінің өсіп-өркендеуіне ықпал тигізді.

16. Әл – Фарабидің ғылыми мұралары.

Әбу Наср әл-Фараби ,Әбу Наср Мұхаммад ибн Тархан ибн Узлағ әл-Фараби (870,Отырар каласы-950,Сирия, шам)- қыпшақ даласынан шыққан ұлы энциклопедист ғалым , ойшыл , философ ,математик, астролог, музыка теоретигі. Әскербасының отбасында дүниеге келген.Отырар медресесінде, Шаш, Самарқан, Бұхара, кейін Харрхан, Мысыр, Халеб, Бағдад шаһарларында білім алған. Әбу Наср әл-Фараби – түркі ойшылдарының ең атақтысы, ең мәшһүр, «Әлемнің екінші ұстазы» атанған ғұлама. Оның заманы «Жібек жолы» бойынша қалалардың, оның ішінде Отырардың экономикасы мен мәдениетінің дамуы кезіне дәл келді. Әл-фараби Орта Азия, Парсы, Ирак, араб елдері қалаларына жиһанкездік сапарлар жасап, тез есейді. Ол жерлерде көптеген ғұламалармен, ойшыл ақындармен, қайраткерлермен танысып, сұхбаттасты. Тарихи деректерге сүйеніп айтқанда, 70-ке жуық тіл білген деседі. Өздігінен көп оқып, көп ізденген ойшыл философия , логика, этика, метофизика, тіл білімі, жаратылыстану, география, матиматика, медищина, музыка салаларынан 164 трактат жазып қалдырды. Шығармаларында көне грек оқымыстарының, әсресе Аристотельдің еңбектеріне талдау жасады (Аристотельдің « Метафизика» , «Катигория», «Бірінші және екінші аналитика» сияқты басты еңбектеріне түсіндірмелер жазған) . Арабтың атақты ғалымы ибн Хаукалдің «Китаб әл-масалик уәлмамалик» атты еңбегінде және XIII ғасырда өмір сүртен ибн Халиканның өзінің «Уфиат әл-аианфи әз –заман» атты еңбегінде Әл- Фарабидің арғы таталарының аттары таза түркі тілінде келтірілген. Болашақ ғалым алғашқы сауатын туған жерінде өз тілімен ашса да, 12-16 жас шамасында керунге ілесіп, білім іздеп, Бағдадға кетеді. Әл - Фараби дүниеге келгенге деін 126 жыл бұрын түркілердің үлкен мәдени орталығы болған Фараб қаласы бейбіт жолмен Ислам дінін қабылдған . Отырарда ол кездегі санасы ашық әрбір мұсылман Ислам діні ғылымымен шұғылдануды парыз еткен. Әл Фарабидің араб тілді ғалымдар санатына қосылуы осы кезден бастау алады. Қасиетті Құран Кәрим тек діни қағидалар жинағы ғана емес , сонымен қатар талай ілімнің құпия кілтін бойына бүккен ғаламдық кітап болғандықтан , Әл -Фараби бүкіл Ислам ғылымдарына парыз болған иджтихад (ойлау қабілетінің шыңына жету үшін беріле еңбек ету) және муджтахид (иджтихадпен шұғылданған адамның өз жаңалықтарын Құран Кәрим мен Хадис Шариф –парыз Сүннет амалдарына негіздеуі)жолына түскен . Кеңес өкіметі тұсында атеистік идеолоияның ықпалымен Әл-Фараби діннен тас ғалым ретінде көрсетіледі. Әйтсе де, оның ислам бірлігін сақтауға қосқан зор үлесі туралы мындай дерек сақталған.