33.Хүііі ғ. Қазақстандағы Ресей империясының отарлау саясаты.

40. Жанқожа нұрмұхамедұлы,Есет көтеріліс

Сыр қазақтарының хиуа хандығына қарсы шығуының себептері: Әскери күшпен салық жинауы, бекіністер салуға арал қазақтарын күштеп өатыстыруы. Жетекшісі – нұрмұххамедұлы. 1836ж – Амудария мен сырдария арасында орн-н хиуа әскеріне қарсы күрес бастайды. 1842 – хиуа бекінісі Бесқаланы қиратты. 1843ж – Ж.Нұрмұхамедұлының бастауымен Төменгі Сыр қазақтары хиуалықтардың Қуаңдария бойындағы бекінісін талқандауды. 1845ж көктем – Жанқожа тобы хиуалық 20001 әскерді жойып жіб ерді. 1853-орыс әскерлері Ақмешітті алып Сырдария әскери шебін құрды.Райым – Ақмешіт аралығы патша үкіметінің аралығында еөшті. Орыс үкіметінң жаңабекіністер салуға қазақтарды күшпен тартуы 1856-57 дары Сыр қазақатарының көртеріліске шына себеп болды. Жасы 902-нан асқан Жанқожа батыр Жаңақаланы көтеріліс тірегңіне айналдырып 22000сарбазымен патша әскерімен соғысты. 1857ж 9қаңтар – Арықбалық шайқасында Жанқожа батыр әскрі Фитинговтың іскерініен жеңілді.

Патша үкіметінің отаршылдық саясатына, бекіністердің көптеп салынуына қарсы наразылық басқа аймақтарда да күшейді.

-1847жғы 18маусым – Жем бойында Есет батыр Орынбор жазалаушы тобымен шайқасып, жеңілсе де, күресін тоқтатпады.

-1858 жғы күз – Есет батр Орынборға барп, патша билігін лажсыздан мойындады.

19ғдың 50жлдары Қоқан хандығынан тәуелді қазақ жерлері: Оңт. Қаз-н,Сырдың орта ағысы – Ақмешіт, Ташкент – Жетісу. Қоқан ханд-ның езгісіне қарсы қазақ, қырғыз шаруалары күресінің басталуының негізгі себептері:

-Ташкент билеушісі Мырза Ахметтің Қазақ қырғыз жерлерін күшпен тартып алып, өз жақындарына беруі

-салықтың көбеюі ж/е тұрмыс құрмаған әйелдерге арнап қосымша салық салуы

-жергілікті тұрғындардың балаларын Орта Азия базарларында құлдққа сатуы

Ең ірі көтеріліс 1858ж Әулиеата маңында болды.

Нег.қозғ күші – қазақ,қырғыз шаруалары

Көтерілісшілер Әулиеата, Тоқпақ,Шымкенттегі қоқұан горнизондарын қоршап,Пішпек түбінде қоқандфқтарға соққы берді. 3мыңдық қолы бар мырза ахмет қоқан ханынан көмек сұрап, көмекке келген топтың бірін Кенесарының ұлы Тайшық сұлтан басқарды. Қоқандықтар шабуылы қазақ ауылдарының Ресей бақылауындағы өңірлерге көшуін тездетті: Сарысуға-12мң шаңырақ, перовскқа – 470шаңрақ көшті.

-1858жғы мамыр – көтерілісшілер созақ мерке шалаққорғанды алып жаңақоған мен түркістанды қоршады.

Қазақ феодалдары опасыздық жасап. Қоқан ханы Худьярмен ымырластық келісімге келді:

-Ташкент билеушісі болып Мырза Ахмет орнына,інісі Мұрат Аталық сайланды.

-Көтеріліс талқандалды.

Жеңілу себептері:

-күрестің стихиялылығы

-ұйымдастырудың әлсіздігі

Феодалдардың опасыздығы

Тарихи маңызы:

-қазақ, қырғыз халықтарының біріккен қозғалысы

-Оңт.Қаз-ды Қоқан тепкісінен босатып, Рсей құрамына кіруіне алғышарт жасады.

41. Хiх ғ. 60 – жж. Ортасында қазақ жерлерін Ресей империясының жаулап алуының аяқталуы және оның зардаптары.

18ғ-дың аяғы – 19 ғ-дың басында Кіші ж/е Орта жүз аймағының Ресей құрамына өтуі аяқталғанымен, бірқатар қазақ жерлері Орта Азия хандықтарына тәуелді болды.

19ғ 20ж-ры Ұлы жүздің бір бөлігі Орта ж/е Кіші жүздердің оңт.аймақтары Хиуа ж/е Қоқан хандықтырының иелігінде болды.

1859 ж Ұлы жүзде тұрғызылған Қастек бекінісі Ресей тірегі саналып, Қоқан ханының шабуылдарына тосқауыл болды. Шу алқабынан Циммерман тобы шабуылдап, 1860ж 26 тамызда Тоқмақты, 4 қыркүйекте Пішпекті алды. Қоқан ханы Верный бекінісіне 22 мыңдық әскер жіберді. Қазақ феодалдары 2-ге бөлінді:

-Кенесарының баласы сөлтан Садық тобы Ресейге қарсы шықты

-Феодалдардың көпшілігі Қоқан ханына қарсы шықты.

1860ж-ғы 19-21 қазанда Алатау округінің билеушісі Г.А.Колпаковский әскері Ұзынағаш шайқасында қоқандықтарды жеңді. Ұзынағаш шайқасының маңызы: Жетісудың Қоқан озырлығынан құтылуынан зор ықпал етті.

Патша үкіметінің жеңістері:

-1862 жғы 5 қазан – Пішпектің 2-ші рет алынуы Қоқан билігіне қарсы қазақ, қырғыздардың қарсылығын ұлғайтты.

-1863ж – Ресей құрамына 4мың шаңырақ Қоңырат, 5мың шаңырақ Бестаңбалы рулары кірді.

-1864жғы көктем – Қоқан хандығына қарсы жіберілген патша әскері Шу алқабын, Мерке, Әулиеата, Түркістан бекіністерін алды.

-1864жғы 22қыркүйек – Түркістан жағынан Черняев тобы, Әулиеата жағынан Ларке тобы шабуылдап Шымкент алынды.

-1865ж-ғы шілде – Ташкентті 3 күндік шайқастан кейін алды.

-1866ж – Бұхар хандығын орыс әскерлері жаулап, 1867ж хандық иеліктері Түркістан генерал-губернаторлығының құрамына кірді.

-1868жғы қаңтар – Қоқан хандығына тәуелді қазақ жерлері Ресей құрамына еніп, Түркістан генерал-губернаторлығына бағындырылды.

-1873ж – Хиуа хандығының жеңілістері Хиуа хандығы билігінен толық бөлініп шығуын тездетті.

Қазақ елінің ресей құрамына қосылу процесі 18ғ-дың 30 жылдарынан басталып, 1,5 ғ-ға созылды.

Бұл оқиғаның прогресті жағы:

-Шаруашылық, саяси, қоғамдық қатынаста феодалдық-патриархалдық белгінің жойылуына жол ашты

-Патшалық билік қысымының күшеюі ұлттық сананың оянуына әсер етті.