43. Орал, Торғай, Маңғыстау көтерілісі

1867-68ж-дағы реформалар отаршылдық езігіні тереңдетті.

-жерді патша үкіметінің мемлекеттік меншігі етіп жариялады.

-жаңа бекіністерді көптеп салды

-салықтар көбейтілді. Осы ауыртпалықтар қазақ шаруаларын азаттық күреске көтерді. 1868ж-дың желтоқсаны мен 1869ж-дың қазаны аралығы – Орал мен Торғайдағы көтеріліс отарлдыққа қарсы ж\е антифеодалжық сипатта болды. Көтеріліс жетекшілері – Сейіл Түркібайұлы ж\е Беркін Оспанұлы. Көтерілісті басқаруға артықшылықтарынан айрылған ру басылары қатысып, кейін көтерілістің бұқаралық, таптық бағытыан сескеніп ауытқыды.көтерілісшілер талаптары:

-еркін көшіп-қонуды сақтау

-Жер сатуды тоқтату

-Уезд бастықтарын бекіту шарттырын жою

-салықты жою.

1869жғы 6мамыр – жамансай көлі маңында 20000көтерілісті фон Штемпель тобын 7күн бойы қоршап, жазалаушылар шайқаспай әскери шепке қайтып кетті. 1869жғы наурыз-маусым 30000шаруа феодалдарға қарсы 41 рет шабуылдады. Көтерілісшілерге қарсы подполковник Рукиннің, граф Комаровскийдің, генерал-губернатор Веревкиннің жазалаушылар тобы жіберіліді. Ақсүйектер опасыздығынан көтеріліс талқандалды. Жеңілу себептері:

-қарудың аздығы;

-ауыз бірліктің болмауы, ақсүйектрге опасыздығы;

-шаруалардың түпкі мақсаттары жете түсінбеуі.

1870ж – Маңғыстаудағы шаруалар көтерілісі. Көтеріліс жетекшілері – Д.Тәжіұлы, Иса Тіленбайұлы. Көтерілістің себебі: - 40мыңдық шағһңырақтап тұратын Адай руы екі жылда 160000сом салық төлеуге тиіс болды.

1870ж 16наурызда Маң,ыстау приставы подполковник Рукин тобы Ережелерге қарсылық білдіріп көшуге бел байлаған адайлықтарды күшпен тоқтатуға тырысты. Бозащы түбіңнде 200 көтерілісші жазалаушыларды қоршап алып талқандады. Рукин атылып өлді. Қозғалыс бүкіл маңғыстауға таралып, николоевск станциясы мен Александровск фортының балық аулау кәсіпшіліктеріндегі жұмысшылыар қосылып, көтерілісшілер тобы 10000-ға жетті. 1870ж-ғы 5 сәуір – көтерілісшілер Александровск фортына шабуылдады. 1870жғы мамыр Маңғыстауға Кавказдан әскери топ жеткізіліп көтерілдіс талқандалды. Әскери министр Милютиннің «бұларды келістіріп жазалау керек» деген нұсқауына сәйкес көтерілісшілерді 3 ай бойықудалады. 1870жғы желтоқсан – И.Тіленбайұлы, Тәжіұлы бастаған 3000 шаңырақ хиуа хандығына өтіп кетті. Салдары:1.маңғыстау қазақтарынан 57,901 сом салық жиналды.2.Адайлықтар соғыс шығыны ретінде 90мың қой өткізді. Тарихи маңызы –тұңғыш рет қазақ жұмысшыларының күреске қатысуы.-19ғ-дың 70-80 ж-ндағы Ресейдегі азаттық қозғалыстың құрамдас бөлігі.

44. 19 Ғ. Іі жарт 20 ғ. Басындағы патша өкіметінің Қазақстандағы қоныс аудару саясаты .

Патша үкіметінің орыс шаруаларын қазақ жеріне қоныс аудартудағы көздеген мақсаттары:

-Ішкі губерниялардағы революциялық толқуларды әлсірету

-жер тапшылығын шешу

-ұлттық аймақтарда әлеуметтік тірек жасау

19ғ 60ж-дарының ортасынан Ресейдің орталық аудандарынан шаруларды қазақ өлкесіне қоныс аударту басталды.

19ғдың 70-80ж-нан жаппай қоныстандыру жүзеге асырылды.

20 ғ бас кезінде Ресейден, Украйнадан Қазақстанға 1,5 милионға жуық адам келді. 1897 ж бүкіл ресейлік халық санағы бойынша қазақтар өз жеріндегі халықтың 81 проц құрса , 1914 ж олардың сан 65 төмендеді. Ресейден қоныс аударған шаруалар салықтан, әскерден босатылды. Оларға алғашқы кезде қшалай жәрдем берді. Бұл Қазақстанға қоныс аударғанорыс шаруалары ресей империясының Қазақстанды отарлауының тірегі болды.