11. VI – х ғғ. Қазақстанның мәдениеті.

Қаз. Ұланбайтақ жерінде ежелгі замандардан бері отырықшылық, ал орта ғасырдан бастап қалалық өмір тіршілігі дамыған ірі тарихи мәдени аймақтар бөлініп көзге түседі. Солардың бірі Оңт. Қаз. Мен Жетісу болады. Оңт. Қаз. Сырдария алқабы айрықша орын алады. Ежелгі атын гректер Яксарт деп жазған, ол VII ғ. Дейін сақталады. Сосын Сойқан, Қанғар, Гүл Зариун аталады. Бірқатар зерттеушілер Жетісу жерінде егіншілік мәдениеті соғдылардың отарлауы арқасында пайда болған дейді. Жетісу қала мәдениетінің шығуының бұған қарама қарсы, осы жердің өзінде пайда болды деген моделі бар. Соғдының мәдени кешені түсінігінен қаланың қолөнер мен сауда, ауылшаруашылық орталығы ретіндегі қызметі айқын көрінеді. Жетісудың оңт. Батысында археологиялық мәліметтерге қарағанда, 27 қалажұрты бар деп есептеледі, олардың көпшілігі шежіреге енген Тараз, Құлан, Атлах, Джамуқат, Мерке қалалары болар, дейді.Қалалардың қамалдарында билеушілердің сарайлары болған, ол сарайлар іші әшекей өрнектермен, оюлы ағаш, бедерлі қыш бетіндегі көркем суреттермен әсемделеді екен. Қалалар күллі қолөнер мен сауда саттықтың орталығы болып табылған.

12.Қарахан әулетінің мемлекеті. Саяси тарихы, шаруашылығы, қоғамдық құрылысы, шаруашылығы.

942-1210 жж. Қарахан әулетінің негізін салушы-Сатұқ Боғра хан(Білге Құл Қадыр ханның немересі,915-955жж).Ол ислам дінін қабылдаған билеуші саманилерден қолдау тауып,туысы Оғұлшақты жеңіп,Тараз бен Қашғарды бағындырды. Нәт-де,бірыңғай бір орталыққа бағынған Қарахан мемл.құрылды(942ж).Қарлұқ қағ-ң ыдырауына байл.Жетісу мен Қашғар аралығы Қарахан мемл-не қарады.Тер-сы(11-12):Жетісу,Шығыс Түркістан(Мәуереннахр-Қашғар аралығы).Астаналары: Қашғар-Мұса хан билігінің орталығы.Баласағұн-Сүлеймен хан(Мұсаның інісі)орталығы.Қарахан мемл-ң саяси тарихы екі әулеттің арасындағы өзара күреске толы: 1.Әли Арслан хан(Мұса хан-ң баласы) 2.Хасан (Харун) Боғра хан (Сүлеймен хан-ң баласы).11ғ.30-ж-ры мемл.2-ге бөлінді:Батыс хандық.Тер-сы-Мәуереннахр.Астанасы-Бұхар,кейін Самарқанд.Билеушісі-Ибрахим Тамғаш Боғра хан. Шығыс хандық.Тер-сы-Жетісу,Шығыс Түркістан.Астанасы-Баласағұн.Билеушісі-Арслан хан Сүлеймен.Мемл-ті шігіл ж/е яғма тайп-ры басқарды.Арслан хан атағын шігілдердің билеушісі;Боғра хан атағын-яғма көсемі алды.Тамғаш хан «хан-ң ханы» атанып,бүкіл мемл-ті биледі.Билеуші титулы-хан.Ұсақ аймақтардың басшылары-илақ,тегін.Қарахандықтар кезеңі-саяси-экономикалық,әлеуметтік,мәдени өмір жоғарғы деңгейде дамыған жаңа кезең.

13. Найман,Керейттер,Жалайырлар ұлыстары.

Найман,керейт(10-13) тайп-ң негізгі мек-ген жерлері-Монғолия аймағы.13ғ бастап бұл тайп-р Қз-ға қоныстана бастады. Найман тайп-қ одағы 8ғ-ң ортасында жоғ.Ертіс пен Орхон өзендері бойында п.б.Одақ құр-да 8тайпа болған.(найман-монғолша сегіз)Найман-р бат-та-қаңлы мен қарлұқтар,солт-те-Енисей қырғыздары,оңт-те-ұйғыр-р,шығ-та керейлермен шектеседі.Тер-сы:Батыс Хангай-Тарбағатай,13ғЖетісу.Билеушісі-хан,салық жинаушы-герби.Наймандар кейін қазақтың Орта жүзінің құрамына енді. Керейлер туралы жазба деректер 10ғ-да кездеседі.К-лер бат-да-найман-н,солт-де-меркіттермен,шығ-да-татарлармен,оңт-де-таңғұттармен көрші тұрды.Керей ханд-ң екі астанасы болды:солт-те-Орхон өзені бой-ғы Қатынбалық қаласы;Оңт-те-Хуанхэ өз.бой-да.12ғ-ң 2-ші жарт-ғы тер-сы:Селенга-Хуанхэ өз-рі,Хангай тауы-Халкын көлі аралығы.Кер-р билеушісі Тұғырыл хан(Еуропада Иоганн король атанған)орда-да болашақ билеушілер мен көсемдер саяси ж/е елшілік істерге тәрбиеленген(Тимучин,Жамұқа т.б)Керейттер туралы мәліметті «Монғолдың құпия шежіресі»атты дерек береді.Керейттер қара керей,абақ керей атанып,қазақтың Орта жүзінің тармағына енді.