24. Қазақ халқының қалыптасуы. «Қазақ» этнонимі.Қазақ жүздері

Қазақ хал-ң қалып-у процесі көне заманнан б.з.б 2-1мыңжылдықтан баст-ды.Қз жер-де этникалық процестің шешуші кезеңі-б.з.б 1мыңж-ң ортасы,түрік-ң жаппай көшіп кел-не байл.Еж.сақ,сармат,үйсін,қаңлы-ң ұрпағымен араласқан түріктер этно-демограф-қ жағдайды өзгертті.15ғ-да Қазақ ханд-ң құр-ы қазақ хал-ң қалыптасуы процесінің аяқталуын тездетті.Қазақ хал-ң қалыптасу процесі14-15аяқталды. «Қазақ»терминінің шығу тар-ң бірнеше болжамы:-М.Ақынжанов: «қас-сақ,нағыз сақ деген атаудан қазақ шыққан». -12-15ғ-да түркі тілінде жазылған дер-де: «еркіндік аңсаушы,батыл»мағ.білд. –Түркологтардың пікірінше,«қазақ»терм-ң бастапқы таралған жері-Шығыс Дешті Қыпшақ. Қазақ халқы үш жүзге бөлінеді: Ұлы жүз: Тер-сы-Жетісу мен Оңт. Қз. Рулары-үйсін,дулат,албан,суан,жалайыр,шапырашты,қаңлы,сіргелі,ысты,ошақты т.б. Орта жүз:Тер-сы-Орт ж/е Солт-Шығ.Қз.Рулары-қыпшақ,арғын,найман,керей,қоңырат,уақ т.б. Кіші жүз:Тер-сы-Бат.Қз.Рулары-алшын,адай,төртқара,жағалбайлы,табын,тама,байбақты,қараесек т.б.Кіші ж-ді үш негізгі рулық одақтар құрайды:Жетісу,Әлімұлы,Байұлы.

25.Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы.Керей мен Жәнібек,Бүрындық хандар

Қазақ ханд-ң құр-ы жөнінде Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Тарихи-и-Рашиди»еңб.де былай деп жазды: Шайбанилік Әбілхайыр хан билік үшін таласта Жошының өзге ұрпағына күн көрсетпеді.Әбілхайыр ойрат-н соғ-та жеңілгеннен кейін өзінің бар беделінен айырылды.Осыны пайд.Керей мен Жәнібек сұлтандар Әбілхайыр ханд-н бөл-іп Моғолстан ханд-на көшіп кетеді.Моғ.ханы Есен Бұға оларды қуана қарсы алып,Шу мен Талас өз-ң бойынан жер берді.Кейіннен Әбілхайырға наразы тайп-р бірінен соң бірі көшіп Керей мен Жәнібектердің санын арттыра түсті.Сөйтіп Хижраның 870ж Керей мен Жәнібек сұлт-р өз алдына жеке мемл.құрған.XIIIғ.ортасына таман қала өмірінің жандануы етек алды, оның ауқымы соның алдындағымен салыстыруға келмесе де, әйтеуір қалаларды, отырықшылықты қалпына келтіру ісі жүріп жатты, аудандардың экономикалық байланыстары қайтадан өрбіді. Сауда мен дипломатиялық байланыстар. XIII ғ.орта шенінде Отырардың теңге сарайы қарқынды жұмыс істей бастады. Онда ең алдымен, алтын динарлар, онан соң күмістелген дирхемдер, сондай ақ мыс бақырлар соғылған. Отырардан басқа Кенжіт және Жент қалалары шығара бастады. Халықаралық керуен жолдарында Жайық өзеңіндегі Сарайшық сияқты жаңа қалалар пайда болып,өркендеді. Күйдірілген қыштан XV-XVI ғғ. Отырардың күмбезді мешіті салынған болатын. Оның бас есік тік бұрышты бедерлер мен өрнектеліп, мешіттің биік мұнарасы тұрған бұрышқа қарай жылжытылған. Екінші жарт. Қалаларда негізгі магистральды көшелер сақтала, ондағы кварталдардың жоспарлануы түгелімен өзгертілген. Отырарда шеберханалар ашылған. Мысты қолдану ісі дамыған еді. Отырар қола айналар өндірудің орталығы болды. Зергерлік кәсіптің өркен күміс пен қоладан жасалған, сақина, білезік, сырға, алқа сияқты көптеген әшекей бұйымдар. Шыны жасау, шыны құмыралар, жіңішке мойынды шөлмектер, шыны аяқтар, дәріханалық ыдыстар шығару өріс алды. Қалалардың қиратылса да сауда жолдары жұмыс істей берді. Жаңа бағыттары пайда болды. Еуропа мен Азияны, Орал, повольже, керуен жолдары дипломатиялық жолдар.

26. ХYI ғ. Қазақ хандығы.Қасым,Хақназар,Тәуекел хандар.

16ғ басы-Қазақ ханд-ы Ақ Орда мен Моғ-ң біраз бөлігін иеленді.Жошы ұрпағы Астрахань,Сібір,Қазан ханд-на кетті.

Қазақ х-ғы ең жоғ.қуаттылығына 16ғ 1-ші шир-де, Қасым хан тұсында жетті(1511-1521ж).Қасым Әз Жәнібектің ұлы,анасы Жағанбегім-Мұхаммед Шайбани х-ң інісі Махмуд сұлт-ң ана-ң сіңлісі.Қасым ханд-на Ақ Орда иеліктері,көшпелі ноғайлықтар,шығ-ғы түрік тайп,дулат,үйсін,қаңлы ж/е Моғ-ң бат-ғы тайп.енді.Қас.хан ел бірлігі ж/е қазақ ханд-ң тәу-гі үшін белсене күресті.Тер-сы-Жайық өз,Сырд,Ұлытау,Балқаш көлі,Жетісудың бір бөлігі.Қас.х-ң басты мақсаты:Сыр бой-ы қала-ы қайтадан өз иелігіне қосып алу. Қасым хан-н кейінгі тартыстан әлсіреп қалған хандықты қайтадан нығ-ып,біріктіруде Хақназар хан(Қас-ң баласы,1538-1580ж)әрекет жасады.Негізгі мақсаты:Қасым хан кез-гі иелікті қалпына келтіру.Тер-сы-Сырд,Арал маңы,Жетісу,Жайық-ң сол жағ-ы.Деректерде Хақназарды:«қазақтар мен қырғ-ң ханы»деп атайды. Шығай қайтыс болған соң хан тағ-на Тәуекел отырады(1582-1592ж)Бұл кезде Сыр бой-ғы Сауран,Түркістан,Отырар,Сайрам қал-ры 2Абдаллахтың билігінде болатын.1583ж Тәу.хан Өзбек ханымен жасасқан шартты бұзды.Бұған себеп-Абдаллахтың қазақтарға Түркстан айм-нан 4қала беруге уәде етіп,бақталасын жойғаннан кейн уәдесн орндамауы.Тәу-л өзін қазақ пен қалмақ-ң ханы деп санаған.Жаңа әулет пен қазақ ханд-ры арасында қазақ ханд-на қосылған жер-і заңдастыру шарты жас-ды.