9. Қимақ (үііі-хі ғ.Ғ)

Қарлұқтар тур.алғ.деректер «бұлақ» деген атпен мәлмі. Қарлұқ тайпаларының көсемі Елтебер деген атпне аталған. Моңғолияда Шығыс Түрік қағанатаы құлағаннан кейін қарлұқтар оған тәуелді болып жүрді.

8ғ-дың ортасы қарлұқтар үйғырлардың қысымымен Жетісуға көшті. 756ж-қардұқ қағанаты құрылды: Астаналары:Суяб,Тараз,Қарлұқ тайпалары Қазақстанның Жоңғар Алатауынан бастап, Сырдарияның орта ағысына дейінгі кеі кесіліп жатқан ауцмақты қоныс еткен.Қарлұқтар 791ж ұығырлардан, 812ж арабтардан жеңіліп, Ұйғыр қағанатының тәуелділігін қайта мойындады.. 840ж Ұйғыр қағанаты Енисей қырғыздарының соққысынан кейін Білге Құл Қадырханн өзін қаған деп жариялап, қарлұқтар бостандығын мәлімдеді. Қарлұқтардың мемлекеттік құрылысы үлестік тайпалық жүйенің дамыған түрлерінің боуымен сипатталады. Қарлұқтарлдың жабғуының билігі сөз жүзінде ғана боды. Жікіл, тухси, Ягма сияқты ірі тайпаларды басқарып отырған үлестік ьилеушілер өздерінің жартылай дербес ж\е іс жүзінде тәуелсіз иеліктерін нығайтудға құмтылды. Қ.Қ-ның үлестік тайпалық одағы, бір орталықты мойындамай, билік жолындағы күрестің күшеюіне себепші болды. 940 ж Қашқардың түрік билеушісі Баласағұнды басып алады да содан кейін Қарлұқ мемлекеті құлайды.

Оғыз мемлекеті. 9-10ғ-да Сырдарияда Оғыз мемлекеті қалыптасты. Оғыздардың құрамында үнді-еуропа және финн-угор тектес ежлгі этникалық компоненттер, сонымен бірге халаджулар, жагарла, чуруктер, қарлұқтар сияқты көшпелі ж\е жартылай көшпелі тайпалар болды. Астанасы – Янгикент. Басшысы- жабғу. 10ғ Әли жабғудың тұсында алм-салықтың жиілей түсуіне оғыз тайпалары наразылық білдіріп, көтеріліс жиілей түсті, оны селжұқтар пайдаланды. Әли жабғудың мұрагерері Шахмәлік өз өкіметін күшейтіп, көтерілістерді басып, 1041 ж Хорезмді жаулады. 1043ж оғыздардың соңғы билеушісі Шахмәлік селжұқтардың қолынан қаза тапты.

Оғыз м-нің әлсіреу себептері:

-селжұқтармен ұзаққа созылған соғыстар

-ішкі тартыстар

-қыпшақтардың шабуылдары

Оғыз бірнеше бөліктерге бөлінді.

Шығ. Еуропа мен Кіші Азияға көшті. Қарахан, селжұқ мемлекетінің құрамына енді. Дешті қыпшақ тайпаларына сіңісіп кетті. 11ғ басында оғыс мемлекеті ыдырап, қыпшақ мемлекетінің құрамына енді.

Қимақтар туралы алғ.мәліметтер Қытай дер-де кездеседі.Қытайлар қим-ды «яньмо» деп атайды.Олар 7ғ-ң басында Монғолияның солт-бат мекендеп,7ғ-ң ортасында Алтайдың солт-нен Ертіс бойына қоныс аударды.8ғ-ң 2жарт-9ғ-ң басында қимақтар 3бағ-та көшті:Оңт.Оралға,Сырдария мен Оңт.Қз-ға,Солт-Шығ Жетісуға.Қимақтар тер-сы(8-9):Орта Ертіс-Жоңғар қақпасы,Оңт.Орал-Сырдария өңірі.Қимақтар Қз-ң Солт-Шығ-ын мек-ген.Астаналары:Қимақия(Ертіс бойында),Карантия(Алакөл жағасы).Билеушісі-жабғу(байгу),10ғ бастап-қаған.Қим-ар жылжи отырып оғыздардың жерін басып алды.Қим-р тегінің шығ-уы жайлы дерек парсы тарихшысы Гардизи еңбегінде(11ғ)кездеседі.Оның айтуы б/ша қим-р татар-дан тараған.840ж-Ұйғыр қағанаты құлап,кейін оның құр-ғы тайпалар қимақ бірлестігіне қосылды.Қимақ қағ-ң құрамын 7тайпа құрады:эймур,имақ,қыпшақ,татар,баяндур,ланиказ

Ажлар.

10. Оңтүстік Қазақстанды арабтардың жаулауы және Қазақстанда ислам дінінің тарала басталуы.

Араб қолбасшысы Кутейб ибн Мүслім әскері Қазақстанның оңтүстігіне 714 ж. ҮІІІ ғ. Басып кірді. Қазақстан тұрғындарының исламдануы осы кезден басталады. Осы кезде Мауереннахрдағы бауырластарына үнемі қол ұшын беріп отыратын Түргеш қағанаты Орта Азиядағы арабтардың жаулап алған жерлеріне үлкен қауіп төндірді, себебі олар Шаш (Ташкент) пен Ферғананың, Самарқант пен Бұхараның автохтонды тұрғындарын қолдап отыру үшін әскер жіберіп отырды. Арабтардың Испижджабқа (Сайрам) жоғарғы түргештердің Орта Азиядағы шекара маңына шоғырлануға бастау болды. Түргеніштердің қолдасшысы Әбу Мырзақым (Сүзеген) қаған араб экспенциясына сәтті тойтарыс берді. Басында арабтар Оңтүстік Қазақстаннан кетуге мәжбүр болды. 737 ж. Қарай түргеш атты әскерінің көмегімен Мауереннахр әскері жерлерін шетелдіктерден тазартты. Бірақ таққа талас барысында Сүзегеннің өлтірілуі түргеш мемлекетін әлсіретті, сол себепті арабтың аймақ бастығы Наср ибн Сейяр осы жылдан бастап Орта Азиядағы араб билігін қалпына келтіре бастады.Б. Ғафуров: „714 ж. Кутейб Шашқа қайтадан шабуыл жасады. Ол шашты өз ордасына айналдырып, Испиджаб бағытында жорыққа аттанды. Кутейбті бұл қаланың сауда орталығы екендігі емес, оның стратегиялық маңызы қызықтырады: Испиджабты алып, Кутейб Орта Азиялық одақтастарына көмекке ұмтылған түркі әскерінің жолын қиып тастауға талпынды” /4/,- деп жазды. Жорыққа сарбаздарымен бірге миссионерлерде қатысты, алайда арабтардың шегінуі дін уағыздаушыларына жаңа дінді таратуға мүмкіндік бермеді. Бұл аймақта көптеген конфессиялардың болғаны белгілі. Әсіресе, зәртүстілік қомақты орын алды. Бірақ исламның таралуына байланысты зәрдүстілік қудалауға ұшырады.Оның жазба әдебиеттері жойылды. Басқа манихейлік, будда, христиан діндері де осындай жағдайға душар болды./5/Ұзақ дәуірлер бойына қазақ тайпалары арасында әдет - ғұрып заң нормалары қоғамның бірден - бір заң реттегіші ролін атқарды. Оның да себебі бар еді. Әуелі, қазақ қоғамы әлеуметтік - экономикалық жағдайына байланысты басқалардан томаға - тұйық өмір сүрді. Сол себепті де тек қазақи, өзіндік идеологияны өз ішіне алды. Екіншіден, әдет – ғұрып заң нормалары тек үстем тапқа ғана емес, жалпы қазақ қоғамына тиістілік сипатына ие болды. Өйткені туыс - туыстарымен ру - ру болып көшіп - қонған қазақтарда «ру намысы» күштірек еді. Бұл төменгі таптың «өз туыстастары» үстем тапқа қарсылығын тежеп отырды.Арабтар Мауараннаһрді Әбдімәлік ибн Маруан (685 - 705) тұсында ғана жаулап алуға қолы жетті. Хорасан билеушісі Кутайб ибн Муслим ішкі қырқыстардан әбден әлсіреген Орта Азияға қоныстанған түркі тайпаларын басып алды. Сөйтіп, 705 жылдың өзінде - ақ бүкіл Орта Азияны уысында ұстады. Балхты басып алған Кутайба ибн Муслим Бұхарға ұмтылды. Соғдылар мен түркі тайпалары арасына от салу нәтижесінде Бұхарды алды. Ауыр шайқастардан соң соғдылықтар астанасы Самарқан қолға түсті.