§ 2. Грамадска-палітычны лад Рэчы Паспалітай. Дзяржаўна-прававое становішча Вялікага княства Літоўскага ў складзе Рэчы Паспалітай

Рэч Паспалітая была канстытуцыйнай, саслоўнай манархіяй, на чале з выбарным каралем. Заканадаўчым органам у ёй быў двухпалатны агульны (вальны) сейм, які складаўся з сената (рады) і пасольскай ізбы. У сенат уваходзілі найбольш знатныя феадалы ў колькасці каля 150 чалавек. Ніжэйшай палатай сейма была пасольская ізба, якая складалася з дэпутатаў ад шляхецкіх павятовых сеймікаў. Яны склікаліся за шэсць тыдняў да агульнадзяржаўнага сейма і не толькі выбіралі паслоў на апошні, але і выпрацоўвалі інструкцыі, якія паслы павінны былі праводзіць на вальным сейме. Колькасць дэпутатаў пасольскай ізбы перавышала 200 чалавек.

Вальныя (агульныя) сеймы разглядалі і прымалі пастановы на асобных пасяджэннях сената і пасольскай ізбы. На агульных пасяджэннях у выпадку супадзення пастаноў яны прымаліся і пасля зацвярджэння каралём набывалі сілу закона. Пастановы прымаліся аднагалосна. Група дэпутатаў альбо адзін дэпутат мог сказаць “не дазваляю” і пастанова прыпынялася. Гэта права liberum veto (свабоднае вета) разглядалася як адна з важнейшых “залатых шляхецкіх вольнасцей”.

На чале выканаўчай улады стаяў кароль, пры абранні якога таксама захоўвалася права вета. Кароль узначальваў сенат, “паспалітае рушанне”, склікаў сеймы, прызначаў на вышэйшыя ўрадавыя пасады. Улада караля была абмежавана “залатымі шляхецкімі вольнасцямі”. З кожным прэтэндэнтам на трон заключаўся “Pacta conventa” – дагавор, згодна з якім кароль ускладаў на сябе шэраг абавязкаў па вырашэнні некаторых унутраных і знешніх праблем. У 1573 г., у час абрання Генрыха Валуа, былі распрацаваны “Генрыхавы артыкулы”, згодна з якімі кароль траціў права без згоды сейма ўстанаўліваць новыя падаткі і пошліны, склікаць агульнае апалчэнне, абавязваўся мець пры сабе пастаянную раду з 16 сенатараў, якая ажыццяўляла фактычнае кіраўніцтва дзяржавай. і г.д. Калі кароль дзейнічаў насуперак праву і сваім абавязкам, то шляхта мела права склікаць канфедэрацыі (саюзы ўзброенай шляхты) і пачаць “рокаш” – узброенае паўстанне супраць караля. Свабоднае вета і канфедэрацыі былі легальнай формай феадальнай анархіі.

У часы бескаралеўя існавала асобая пасада інтэррэкса, якую звычайна займаў прымас польскай каталіцкай царквы. Ён склікаў сеймы для абрання новага караля: канвакацыйны, элекцыйны і каранацыйны.

Рэч Паспалітая з’яўлялася феадальна-прыгонніцкай дзяржавай. Пануючым класам былі землеўладальнікі: магнаты (паны), сярэдняя і дробная шляхта.

Толькі паны і шляхта мелі права валодаць зямлёй. Шляхціца мог судзіць толькі шляхецкі суд. Шляхта была свабодная ад пабораў. Адзінай павіннасцю яе з’яўлялася вайсковая служба.

У склад пануючага класа ўваходзіла і духавенства, якое валодала велізарнай зямельнай маёмасцю. Духавенства збірала дзесяціну з каралеўскіх і шляхецкіх маёнткаў. Прадстаўнікі вышэйшага кліру ўваходзілі ў склад сената.

Польская праграма Люблінскай уніі мела на мэце стварэнне унітарнай дзяржавы і ў ёй ВКЛ адводзілася роля польскай правінцыяльнай ускраіны. Аднак дасягнуць гэтага ў поўнай меры так і не ўдалося, бо ў Люблінскім акце былі закладзены супярэчнасці, якія дапускалі магчымасць будавання як унітарнай, так і федэратыўнай ці канфедэратыўнай дзяржавы. Так і пасля Люблінскай уніі ВКЛ мела сваё войска, асобнае ад Польшчы заканадаўства і судовую арганізацыю, захоўвала стары адміністрацыйны апарат і сваю пячатку. Польшча і ВКЛ захоўвалі самастойныя назвы і да канца ХVІІ ст. мелі розныя дзяржаўныя мовы. У ХVІ – першай палове ХVІІ ст. грошы ў Кароне і Княстве таксама былі асобныя.

Але ўсё ж у складзе новай дзяржавы ВКЛ адыгрывала залежную ролю. Польшча, якая падчас падпісання Люблінскай уніі знаходзілася ў больш выгадным палітычным і эканамічным становішчы і таму валодала ўнутрыпалітычнай ініцыятывай у Рэчы Паспалітай, магла ажыццяўляць вялікадзяржаўную палітыку ў адносінах да насельніцтва ВКЛ.

Такая сітуацыя стала магчымай яшчэ і таму, што сейм у ВКЛ юрыдычна спыніў сваю дзейнасць, а са 180 дэпутатаў у агульным сейме Рэчы Паспалітай ад ВКЛ прысутнічала толькі 46 (у т. л. 34 з беларускіх паветаў). Пры існаваўшай сістэме адзінагалоснага прыняцця рашэнняў, такі склад сойма істотнага значэння пры вырашэнні пытанняў не меў. Аднак усё ж уплыў ліцвінскага боку ў ім быў нязначным. Гэта дазволіла кіруючым колам Польшчы ажыццяўляць у адносінах Вялікага княства на толькі палітычную, але і эканамічную дыскрымінацыю.

Усё гэта выклікала ў большай часткі феадалаў ВКЛ антыпольскія настроі. Мэтай утвараўшагася антыпольскага фронта была змена дзяржаўна-прававога становішча ВКЛ у складзе Рэчы Паспалітай. Спачатку, каб разарваць унію, літоўскі бок паспрабаваў заручыцца падтрымкай пляменніка Жыгімонта Аўгуста Яна Зыгмунта Запольі, былога венгерскага караля. Але той памёр у 1571 г. і план не здзейсніўся. Выбары новага караля пасля смерці Жыгімонта Аўгуста ў 1572 г. давалі магчымасць ліцвінскім магнатам паўплываць на вырашэнне пытання аб сваёй незалежнасці і яны актыўна ўключыліся ў кампанію.

Першае бескаралеўе было выкарыстана для склікання галоўнага (генеральнага) з’езда ВКЛ, прататыпа вальнага сейма ВКЛ, што супярэчыла ўмовам Люблінскай уніі. На ім ўхвалілі інструкцыю для ліцвінскай дэлегацыі на канвакацыйны сейм у Варшаве. Абранне каралём Генрыха Валуа было выкарыстана ліцвінскім бокам для зацвярджэння за сабой права існавання генеральнага сейміка ВКЛ, які склікаўся напярэдадні вальнага сейма Рэчы Паспалітай. Аднак канчаткова юрыдычнае афармленне існавання генеральнага сейміка адбылося ў 1576 г. пры абранні каралём Стэфана Баторыя. З цягам часу генеральны сеймік пачаў набываць рысы заканадаўчага органа ВКЛ. Адраджэнню яго заканадаўчай кампетэнцыі спрыялі наступныя абставіны. Па-першае, сеймік складаўся з сенатараў і паслоў ад усіх зямель княства, што надавала яго пастановам агульнадзяржаўнае значэнне. Па-другое, у час бескаралеўя ўсе сеймікі Рэчы Паспалітай бралі ў свае рукі і заканадаўчую, і адміністрацыйную, і судовую ўладу. Па-трэцяе, агульны сейм з-за сваёй слабай згуртаванасці і “liberum veto” паціху ператвараўся ў кангрэс, дзе пытанні не вырашаліся, а абмяркоўваліся. У далейшым уплывовымі коламі ВКЛ неаднаразова рабіліся захады адасобіцца ад Польшчы. Урад Рэчы Паспалітай вымушаны быў пайсці на некаторыя саступкі ў адносінах да ВКЛ. У 1673 г. было прынята рашэнне аб правядзенні кожнага трэцяга сойма Рэчы Паспалітай на тэрыторыі Княства, у Гродне, пад старшынствам аднаго з мясцовых дэпутатаў.

Узмацненню суверэнітэта ВКЛ садзейнічала і стварэнне ў 1581 г. Галоўнага Літоўскага Трыбунала – вышэйшага апеляцыйнага суда ВКЛ. Яго пастановы мелі сілу пастаноў сейма. Трыбунал ВКЛ складаўся з 46 суддзяў-дэпутатаў, якія выбіраліся на сейміках з мясцовай шляхты, па два ад кожнага павета, тэрмінам на адзін год. Выбранымі маглі быць толькі шляхцічы, ураджэнцы ВКЛ, якія мелі ўласныя маёнткі, дасведчаныя ў праве і мясцовых звычаях.

Аднак самым магутным усплёскам барацьбы за незалежнасць ВКЛ было прыняцце Статута ВКЛ 1588 г., які, па сутнасці, скасоўваў шэраг пастаноў Люблінскай уніі. Характэрна тое, што для зацвярджэння новага Статута зноў было выкарыстана бескаралеўе і складанае становішча Жыгімонта ІІІ Вазы, які прэтэндаваў на пасаду караля Рэчы Паспалітай. Артыкул 1 раздзела ІV Статута зацвярджаў дзяржаўны статус старабеларускай мовы. У трэцім раздзеле абвяшчалася самастойнасць ВКЛ, недатыкальнасць яго межаў, тэрытарыяльная цэласнасць княства. Статут ВКЛ І588 г. забараняў іншаземцам набываць у ВКЛ землі, маёнткі, пасады. А палякі – уладальнікі падараваных у княстве маёнткаў – павінны былі несці земскую службу, у адваротным выпадку яны трацілі правы на ўладанні. Такім чынам, Статут ВКЛ 1588 г. падвёў заканадаўчую аснову пад новыя ўзаемаадносіны паміж ВКЛ і Польшчай.