Раздзел III. Беларусь у складзе рэчы паспалітай: пачатак новага часу у айчыннай гісторыі (1569 – 1795 гг.) § 1. Люблінская унія. Утварэнне Рэчы Паспалітай

З моманту заключэння Крэўскай уніі 1385 г. польскі бок пачаў рабіць захады па ператварэнню яе з дынастычнай і персанальнай у рэальную. І вось у сярэдзіне XVI ст. склаліся тры групы прычын, якія прывялі да заключэння рэальнай уніі: знешнепалітычныя, унутрыпалітычныя, дынастычныя. Спрыяльныя знешнія абставіны складаў няўдалы пачатак Лівонскай вайны 1558 – 1582 гг., які прывёў да чарговых тэрытарыяльных страт (у 1563 г. быў страчаны Полацк), паставіў дзяржаву на мяжу магчымага і выцягнуў са скарбу ўсе сродкі. Тэрмінова патрабаваўся саюзнік. І ў першую чаргу погляд быў звернуты на захад, бо ВКЛ мела значны вопыт сумеснага існавання з Польшчай. Да таго ж Польшча сама імкнулася да уніі з ВКЛ. Важнейшай перадумовай з’яўляўся востры ўнутрыпалітычны крызіс у ВКЛ у 60-я гг. ХVІ ст. Ён быў выкліканы адкрытым супрацьстаяннем паміж магнатамі і шляхтай. Магнаты сканцэнтравалі ў сваіх руках амаль неабмежаваную ўладу і непадзельна панавалі ў сойме. Шляхта імкнулася да ліквідацыі адзінаўладдзя буйных феадалаў. У гэтым сэнсе для яе асабліва прывабным быў прыклад суседняй Польшчы з больш значнымі, чым у ВКЛ, шляхецкімі вольнасцямі. Дынастычную прычыну складала боязь за спыненне асабістай уніі, якая злучала дзве краіны, пасля смерці апошняга з дынастыі Ягелонаў Жыгімонта Аўгуста.

Чарговая спроба заключыць унію прызначалася на сейм у Любліне, які пачаўся 10 студзеня 1569 г. і працягваўся амаль 6 месяцаў. Падчас абмеркавання праблемы кожны з бакоў адстойваў свой праект дамовы, які не прымаўся апанентам. Палякі выстаўлялі розныя ўмовы, аж да ліквідацыі дзяржаўнасці ВКЛ. Ліцвінскія ж паслы жадалі захаваць сувязі з Польшчай у форме ваенна-палітычнага саюза, і не страціць самастойнасць і незалежнасць свайго гаспадарства. Ніхто не саступаў. Калі паслы ВКЛ убачылі пагрозу гвалтоўнага заключэння уніі на непрымальных для іх умовах, яны 1 сакавіка 1569 г. пакінулі Люблін. Тады польскі бок пайшоў на дэманстрацыю сілы. Скарыстаўшы цяжкае знешнепалітычнае становішча ВКЛ, польскія феадалы дабіліся ад Жыгімонта Аўгуста выдання ўказаў аб далучэнні да каралеўства Польскага Падляшша, Валыні, Падолля і Кіеўшчыны. На працягу сакавіка – чэрвеня 1569 г. гэтыя землі былі ўключаны ў склад Польшчы, што аслабіла і без таго падарваную Лівонскай вайной эканоміку ВКЛ. Яго тэрыторыя звузілася ў асноўным да літоўскіх і беларускіх зямель. Прычым на значнай частцы апошніх гаспадарыла маскоўскае войска. У такіх умовах ліцвінскія прадстаўнікі вымушаны былі зноў сесці за стол перамоў.

1 ліпеня 1569 г. быў падпісаны акт Люблінскай уніі. Згодна з ёй, ВКЛ і Польшча злучаліся ў адзін дзяржаўны арганізм – Рэч Паспалітую на чале з адным выбарным гаспадаром. Абранне павінна было адбывацца ў Варшаве, а каранацыя – у Кракаве. Абранне вялікага князя літоўскага спынялася, хаця тытул “вялікі князь літоўскі і рускі” і назва “Вялікае княства Літоўскае” захоўваліся. Спадчыннае права на княства перадавалася Польшчы. Асобныя сеймы для ВКЛ і Польшчы скасоўваліся. Агульныя сеймы павінны былі склікацца толькі ў Польшчы. Пастановы, супрацьлеглыя уніі, скасоўваліся, ліквідавалася мытня паміж краінамі. Унія абвясціла ўвядзенне адзінай манеты, дазвол усім жыхарам дзяржавы набываць маёнткі, зямлю ў любой частцы Рэчы Паспалітай. Павінна была стаць агульнай знешняя палітыка. Такім чынам, вынікам Люблінскай уніі была інкарпарацыя княства ў Польскае каралеўства.