Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистрская дисс.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
668 Кб
Скачать
☆

Zaxiralarning tarkibiy qismlari bo‘yicha iqtisodchi olimlarning qarashlari

Zaxiralarning

tarkibiy qismlari

Kitaev A.V.

Kerimov V.E

Ergasheva Sh.

Lыtneva N.A.

Bogachenko V.M.

Kuli-kova L.I. i dr

Alixander D.

BXXS

Xom-ashyo va materiallar (raw materials)

+

+

+

+

+

+

+

+

Yarim fabrikatlar

+

+

Yordamchi materillar

+

+

Butlovchi buyumlar

+

+

Yoqilg‘i

+

Ehtiyot qismlari

+

+

+

Tugallanmagan ishlab chiqarish (work-in-progress)

+

+

Sotib olingan mahsulotlar

+

Tayyor mahsulotlar (finished goods)

+

+

+

+

+

+

Tovarlar

+

+

+

+

O‘z ishlab chiqarish yarim fabrikatlari

+

Qurilish materiallari

+

Xo‘jalik inventarlari va buyumlari

+

+

+

+

+

Qaytarilgan otxodlar va foydali qoldiqlar

+

+

+

Tara va tara materiallari

+

+

Boshqa materiallar

+

Upakovka materiallari (Packing materials)

Texnik xizmat ko‘rsatish materiallari (MRO materials)

Yuqoridagi jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, Rossiyalik iqtisodchi olimlar, xususan A.V.Kitayev va V.E.Kerimovlar «Moddiy-ishlab chiqarish zaxiralari” atamasidan foydalanishgan. Shuningdek ana shu olimlar «Moddiy-ishlab chiqarish zaxiralari” bo‘limida Buxgalteriya hisobining xalqaro standartlarida hisobga olinadigan Tugallanmagan ishlab chiqarish (work-in-progress), “Yarim fabrikatlar” hamda “Butlovchi qismlar”ni hisobga olishni nazarda tutishmagan. Respublikamiz iqtisodchi olimlaridan Sh.Ergasheva tovar-moddiy zaxiralar tarkibini asosan 21-son BHMSga muvofiq holda bayon etgan.

Xorijlik adabiyotlarda zaxiralar xalqaro standartlarda e’tirof etilgan to‘rtta kategoriyaga: xom-ashyo va materiallar, tugallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulotlar hamda tovarlarga (jadval) ajratilgan.

1.3.1-jadvaldagi taqqoslash zaxiralar tarkibini tasniflash bo‘yicha mualliflar va standartlarda ayrim farqlar borligini ko‘rsatadi. Bunday tafovut faqat nomlanish bilan cheklanmaydi: u tugallanmagan ishlab chiqarish, yarim tayyor mahsulotlar va biologik obyektlarning hisobi, tannarxni shakllantirish hamda hisobotda taqdim etilishiga ta’sir qiladi. Shuning uchun tasnifni takomillashtirishda har bir guruhning iqtisodiy vazifasi va qo‘llaniladigan standart doirasi birgalikda ko‘rib chiqilishi kerak.

Muallif fikricha, tovar-moddiy zaxiralar tasnifini xalqaro standartlarda qo‘llanadigan guruhlar bilan solishtirish va hisob siyosatida aniq aks ettirish strategik boshqaruv hisobining zarur shartlaridan biridir. Bunda milliy hisobda uchraydigan har bir toifani avtomatik ravishda yangi guruhga ko‘chirish emas, balki uning iqtisodiy mazmuni, foydalanish maqsadi va amaldagi normativ talablarga mosligi asosida tasniflash lozim.

Zaxiralarning strategik boshqaruv hisobi vazifalari faqat ularning qoldig‘ini aniqlash va harakatini qayd etish bilan cheklanmasligi kerak. Ular korxonaning uzoq muddatli hamda taktik maqsadlarini resurslar bilan bog‘lash, ichki va tashqi omillarni tahlil qilish, zaxiralar aylanishi hamda saqlash xarajatlarini nazorat etish, rahbariyatga o‘z vaqtida ma’lumot berishni ham qamrab olishi lozim.

  • xo‘jalik yurituvchi subyektning strategik va unga muvofiq tarzda taktik maqsadlarini belgilash hamda ularni amalga oshirish uchun xizmat qiladi;

  • xo‘jalik yurituvchi subyektning strategik va taktik maqsadlariga erishish uchun ichki hamda tashqi muhit omillarini (buxgalteriya hisobining boshqa turlaridagi kabi faqat ichki omillarni emas) kompleks hisobga oladi;

  • xo‘jalik yurituvchi subyektning kelajagini ta’minlash uchun zarur ma’lumotlar bazasini shallantiradi, rahbariyatni joriy aktivlar bilan bog‘liq bo‘lgan strategik boshqaruv qarorlarini qabul qilishlari uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar bilan uzluksiz hamda tezkor tarzda ta’minlaydi;

  • xo‘jalik yurituvchi subyekt rahbariyati uchun “Oldindan ko‘rish, hisobga olish va yo‘naltirish” vositasi bo‘lib xizmat qiladi.