- •Iqtisodiy tahlil
- •Iqtisodiy axborotlar -muqobil xarajatlar
- •Ishlab chiqarish va mahsulot turlari bo‘yicha
- •Ishlab chiqarish yozuvlari
- •Boshkaruv hisobi va ishlab
- •Chiqarish hamda axborot
- •Tizimlari mujassamlashuvi
- •1.1. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda strategik boshqaruv hisobini tashkil etish zaruriyati va ahamiyati
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining moliyaviy ko‘rsatkichlari dinamikasi6
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyati faoliyatining 2017-2023 yillardagi asosiy ko‘rsatkichlari dinamikasi7
- •Chet el investitsiyasi ishtirokidagi “Toshkentvino kombinati” aksiyadorlik jamiyatining daromad va xarajatlari to‘g‘risidagi ma’lumot9
- •Strategik boshqaruv hisobining mohiyatini yoritishga bo‘lgan ilmiy yondoshuvlar
- •Strategik boshqaruv hisobi mohiyatini belgilovchi yo‘nalishlar tahlili
- •Ish muhiti tahlili
- •Innovatsion salohiyat tahlili
- •Strategik boshqaruv hisobining metodlari
- •1.2. Strategik boshqaruv hisobini tashkil etishning nazariy va tashkiliy asoslari.
- •Boshqaruv hisobini faoliyat turlari bo‘yicha tashkil etishning qiyosiy taqqoslanishi
- •1.3. Tovar-moddiy zaxiralarning iqtisodiy talqini va uning strategik boshqaruv hisobi vazifalari.
- •Zaxiralarning tarkibiy qismlari bo‘yicha iqtisodchi olimlarning qarashlari
- •Birinchi bob bo‘yicha xulosalar
- •Xorijiy amaliyotda zaxiralarni baholash usullari1
- •2.2. Tovar-moddiy zaxiralar tannarxi va ularni moliyaviy hisobotlarda aks ettirish holati
- •Manba: Ishlab chiqarishga oid bo‘lgan asosiy vositalar amortizatsiya (depresiatsiya) xarajatlari
- •Ishlab chiqarilgan tayyor mahsulot tannarxi to‘g‘risidagi hisobot (31 dekabr bilan yakunlanadigan 2025 yil uchun) (mln. So‘m)
- •“Istiqbol” korxonasida 2025 yil uchun tovar-moddiy zaxiralarning buxgalteriya balansida aks ettirilishi
- •2.3. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish yo‘nalishlari
- •Xarajatlar byudjetini nazorat qilish
- •Xarajatlarni hisobga olish
- •Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini yanada takomillashtirish bo‘yicha taklif etilayotgan besh bosqichli modelning mohiyati62
- •Balanslashtirilgan ko‘rsatkichlar tizimi (bkt) bloklari66
- •II bob bo‘yicha xulosalar
- •3.1. Ishlab chiqarish xarajatlarining strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari.
- •Xarajatlarni strategik boshqarish
- •Xarajatlarni og‘ish darajasiga qarab tasniflash (klassifikatsiya qilish)
- •Xarajatlarni hajmi (miqdori) bo‘yicha tasniflash (klassifikatsiya qilish)
- •Xarajatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni umumlashtirish (yig‘ish)
- •Cheii “Toshkentvino kombinati” aJda xarajatlarni hajmi bo‘yicha abc tahlilini o‘tkazish uchun buxgalteriya hisobi ma’lumotlari
- •Strategik boshqaruv hisobida xarajatlarni miqdori hamda tebranish darajasi bo‘yicha tasniflash
- •Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilish va yuritish zaruriyatini asoslovchi ko‘rsatkichlar
- •3.2. Tovar-moddiy zaxiralarning strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish yo‘nalishlari
- •Xalqaro standartlar talabalariga muvofiqlashtirilgan moliyaviy holat to‘g‘risidagi hisobotida joriy aktivlar qismini aks ettirish69
- •Ushbu qiymatlarning eng kichigi bo‘yicha baholanadi
- •Zaxiralarni 2-son bhxSga asosan baholash
- •Xarid tannarxi (cost of purchase)
- •Zaxiralar tannarxi elementlari
- •Xarid qilingan materialning xarid tannarxini aniqlash bo‘yicha hisob-kitoblar73
- •III bob bo‘yicha xulosalar
Zaxiralarning tarkibiy qismlari bo‘yicha iqtisodchi olimlarning qarashlari
Zaxiralarning tarkibiy qismlari |
Kitaev A.V. |
Kerimov V.E |
Ergasheva Sh. |
Lыtneva N.A. |
Bogachenko V.M. |
Kuli-kova L.I. i dr |
Alixander D. |
BXXS |
Xom-ashyo va materiallar (raw materials) |
+ |
+ |
+ |
+ |
+ |
+ |
+ |
+ |
Yarim fabrikatlar |
|
|
+ |
+ |
|
|
|
|
Yordamchi materillar |
|
+ |
|
+ |
|
|
|
|
Butlovchi buyumlar |
|
|
+ |
+ |
|
|
|
|
Yoqilg‘i |
|
|
+ |
|
|
|
|
|
Ehtiyot qismlari |
+ |
+ |
+ |
|
|
|
|
|
Tugallanmagan ishlab chiqarish (work-in-progress) |
|
|
|
|
|
|
+ |
+ |
Sotib olingan mahsulotlar |
+ |
|
|
|
|
|
|
|
Tayyor mahsulotlar (finished goods) |
+ |
|
+ |
|
+ |
+ |
+ |
+ |
Tovarlar |
|
|
+ |
|
+ |
+ |
|
+ |
O‘z ishlab chiqarish yarim fabrikatlari |
+ |
|
|
|
|
|
|
|
Qurilish materiallari |
+ |
|
|
|
|
|
|
|
Xo‘jalik inventarlari va buyumlari |
+ |
+ |
+ |
+ |
+ |
|
|
|
Qaytarilgan otxodlar va foydali qoldiqlar |
+ |
+ |
|
+ |
|
|
|
|
Tara va tara materiallari |
|
+ |
+ |
|
|
|
|
|
Boshqa materiallar |
|
|
|
|
|
+ |
|
|
Upakovka materiallari (Packing materials) |
|
|
|
|
|
|
|
|
Texnik xizmat ko‘rsatish materiallari (MRO materials) |
|
|
|
|
|
|
|
|
Yuqoridagi jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, Rossiyalik iqtisodchi olimlar, xususan A.V.Kitayev va V.E.Kerimovlar «Moddiy-ishlab chiqarish zaxiralari” atamasidan foydalanishgan. Shuningdek ana shu olimlar «Moddiy-ishlab chiqarish zaxiralari” bo‘limida Buxgalteriya hisobining xalqaro standartlarida hisobga olinadigan Tugallanmagan ishlab chiqarish (work-in-progress), “Yarim fabrikatlar” hamda “Butlovchi qismlar”ni hisobga olishni nazarda tutishmagan. Respublikamiz iqtisodchi olimlaridan Sh.Ergasheva tovar-moddiy zaxiralar tarkibini asosan 21-son BHMSga muvofiq holda bayon etgan.
Xorijlik adabiyotlarda zaxiralar xalqaro standartlarda e’tirof etilgan to‘rtta kategoriyaga: xom-ashyo va materiallar, tugallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulotlar hamda tovarlarga (jadval) ajratilgan.
1.3.1-jadvaldagi taqqoslash zaxiralar tarkibini tasniflash bo‘yicha mualliflar va standartlarda ayrim farqlar borligini ko‘rsatadi. Bunday tafovut faqat nomlanish bilan cheklanmaydi: u tugallanmagan ishlab chiqarish, yarim tayyor mahsulotlar va biologik obyektlarning hisobi, tannarxni shakllantirish hamda hisobotda taqdim etilishiga ta’sir qiladi. Shuning uchun tasnifni takomillashtirishda har bir guruhning iqtisodiy vazifasi va qo‘llaniladigan standart doirasi birgalikda ko‘rib chiqilishi kerak.
Muallif fikricha, tovar-moddiy zaxiralar tasnifini xalqaro standartlarda qo‘llanadigan guruhlar bilan solishtirish va hisob siyosatida aniq aks ettirish strategik boshqaruv hisobining zarur shartlaridan biridir. Bunda milliy hisobda uchraydigan har bir toifani avtomatik ravishda yangi guruhga ko‘chirish emas, balki uning iqtisodiy mazmuni, foydalanish maqsadi va amaldagi normativ talablarga mosligi asosida tasniflash lozim.
Zaxiralarning strategik boshqaruv hisobi vazifalari faqat ularning qoldig‘ini aniqlash va harakatini qayd etish bilan cheklanmasligi kerak. Ular korxonaning uzoq muddatli hamda taktik maqsadlarini resurslar bilan bog‘lash, ichki va tashqi omillarni tahlil qilish, zaxiralar aylanishi hamda saqlash xarajatlarini nazorat etish, rahbariyatga o‘z vaqtida ma’lumot berishni ham qamrab olishi lozim.
xo‘jalik yurituvchi subyektning strategik va unga muvofiq tarzda taktik maqsadlarini belgilash hamda ularni amalga oshirish uchun xizmat qiladi;
xo‘jalik yurituvchi subyektning strategik va taktik maqsadlariga erishish uchun ichki hamda tashqi muhit omillarini (buxgalteriya hisobining boshqa turlaridagi kabi faqat ichki omillarni emas) kompleks hisobga oladi;
xo‘jalik yurituvchi subyektning kelajagini ta’minlash uchun zarur ma’lumotlar bazasini shallantiradi, rahbariyatni joriy aktivlar bilan bog‘liq bo‘lgan strategik boshqaruv qarorlarini qabul qilishlari uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar bilan uzluksiz hamda tezkor tarzda ta’minlaydi;
xo‘jalik yurituvchi subyekt rahbariyati uchun “Oldindan ko‘rish, hisobga olish va yo‘naltirish” vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
