Добавил:
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Магистрская дисс.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
08.11.2026
Размер:
668 Кб
Скачать
☆

Shape12 Shape13 Shape14 Shape11

Xarajatlar bo‘yicha strategik boshqaruv hisobi ma’lumotlari

Iste’molchining qiymat zanjiri

Byudjetdan chetlanishlar tahlili

Mahsulotni sotuvchining qiymat zanjiri

Xarajatlar byudjetini nazorat qilish

Strategik boshqaruv qarorlarini qabul qilish

Xo‘jalik yurituvchi subyektning qiymat zanjiri

Xarajatlarni hisobga olish

Mol yetkazib beruvchilarning qiymat zanjiri

2.3.3-rasm. Xarajatlar bo‘yicha strategik boshqaruv hisobi

ma’lumotlarining shakllanishi ko‘lami59.

Xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini tashkil qilishga shu tarzda yondashish quyidagi imkoniyatlarni yaratib beradi:

  • “qiymat zanjiri”ning istalgan bo‘g‘inidagi xarajatlarni hisobga olish, xarajat moddalari bo‘yicha miqdorlarini ko‘rish, ularning bajarilishini nazorat qilish, vujudga kelayotgan chetlanishlarni kuzatish hamda boshqarish;

  • istiqboldagi strategik ko‘rsatkichlar parametrlariga mos ravishda o‘zgartirishlar kiritish uchun tezkor tarzdagi strategik boshqaruv qarorlari qabul qilish uchun ma’lumotlar bazasini shakllantirish.

Tadqiqot natijalari xarajatlarning strategik boshqaruv hisobi samaradorligi qo‘llanilayotgan hisoblash va tahlil usullariga ham bog‘liq ekanini ko‘rsatadi. Mahalliy olimlar va xalqaro amaliyot tajribasida ishlab chiqilgan yondashuvlarni korxonaning faoliyat turi, resurslar tarkibi va boshqaruv ehtiyojlariga moslashtirish orqali xarajatlar haqidagi axborotning qaror qabul qilishdagi qiymatini oshirish mumkin.

Shu nuqtayi nazardan, “ABC” va “Target costing” usullari xarajatlarni faoliyat yo‘nalishlari bo‘yicha aniqlash hamda mahsulot uchun maqsadli tannarx chegarasini belgilashga yordam beradi. Mahsulot sifati va iste’mol xususiyatlarini saqlagan holda moddiy, moliyaviy va mehnat resurslaridan unumli foydalanish masalasida funksional qiymat tahlilidan ham foydalanish mumkin. Mazkur usullarni alohida emas, balki vazifa va axborot ehtiyojidan kelib chiqib uyg‘unlashtirish strategik boshqaruv hisobining amaliy natijasini kuchaytiradi.60

A.X. Pardayev, U.U. Kostayev va Sh.A. Pardayeva xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini takomillashtirish uchun integrallashgan modeldan foydalanish zarurligini asoslaydi. Ularning yondashuvi 2.3.1-jadvalda keltirilgan modelni xarajatlarni hisobga olish, tahlil qilish va boshqarish bosqichlari o‘zaro bog‘langan tizim sifatida ko‘rishga asoslanadi.61

2.3.1-jadval

Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda xarajatlarning strategik boshqaruv hisobini yanada takomillashtirish bo‘yicha taklif etilayotgan besh bosqichli modelning mohiyati62

Model bosqichlari

Amaldagi holatni tizimlashtirish amalga oshirildi

Taklif etilayotgan yangiliklari

1

1.1. Moliyaviy natijalarga mas’ul bo‘lgan tuzilma shakllantiriladi;

Xodim-mutaxassislar tanalanadi.

1.2. Hisob obyektlari aniqlanadi;

Hisobga olish uchun qayd qilinadi.

1.3. Balanslashtirilgan ko‘rsatkichlar tizimi shakllantiriladi.

“Standart costing”, “Direct costing”, “ABC” usullaridan foydalanadi.

  1. Xarajatlarni “Qiymat zanjiri usuli” bo‘yicha hisobga olish taklif etilgan;

  2. Nomoliyaviy ko‘rsatkichlarni ham hisobga olish taklif etilgan.

2

Moliyaviy natijalarning strategik boshqaruv hisob siyosati ishlab chiqiladi

Jumladan, xarajatlarning strategik hisobini tashkil qilish va yuritishni tartibga soluvchi hisob siyosati mazmuni, tarkibiy bo‘limlari, tamoyil va yo‘nalishlari ko‘rsatib beriladi.

3

Rejalashtirish amalga oshiriladi

Xarajatlarning miqdori “Direct costing” usuli asosida rejalashtiriladi.

“Direct costing” hisob tizimi tamoyillari asosida egiluvchan byudjetni shakllantirish taklif etilgan.

4

Tezkor nazorat tizimi joriy etiladi

Balanslashtirilgan ko‘rsatkichlarning bajarilishi holati va chetlanishlari tahlil qilinadi

5

Mehnatni rag‘batlantirish tizimi joriy etiladi

Balanslashtirilgan ko‘rsatkichlarni oshirib bajarganlar rag‘batlantiriladi, og‘ish va kamchilikka yo‘l qo‘yganlar mas’uliyati oshiriladi.

2.3.1-jadvalda taklif qilingan model turli hisob va tahlil vositalarini yagona boshqaruv jarayoniga birlashtirishni nazarda tutadi. Uning amaliy qiymati har bir vositaga aniq vazifa berilganda namoyon bo‘ladi: xarajatlarni kuzatish, reja bilan solishtirish, chetlanish sababini aniqlash va tuzatish choralarini belgilash. Shu bosqichlar uchun mas’uliyat hamda ma’lumot manbalari oldindan belgilanmasa, integratsiya faqat tashkiliy sxema darajasida qolishi mumkin.

2.3.1-jadvalda, shuningdek shu modelni bir necha bosqichda amalga oshirishni taklif etilgan.

Integrallashgan modelda moliyaviy ma’lumotlarni nomoliyaviy ko‘rsatkichlar bilan birga tahlil qilish muhim. Xarajatlarning qiymat zanjiri bo‘yicha taqsimlanishi va “Direct costing” asosida moslashuvchan byudjet tuzilishi xarajatlar chetlanishlarini tushuntirishga yordam beradi; biroq qarorlar sifat, buyurtmani bajarish muddati va zaxira uzilishi xavfi kabi ko‘rsatkichlar bilan birgalikda baholanishi lozim.

Balanslashtirilgan ko‘rsatkichlar tizimidan foydalanish tavsiya etilsa, har bir ko‘rsatkich uchun o‘lchov birligi, ma’lumot manbasi, hisoblash davriyligi va javobgar bo‘linma aniq belgilanishi kerak. Aks holda ko‘rsatkichlar sonining ko‘pligi hisobotni murakkablashtiradi, ammo boshqaruv qarorlarining sifatini oshirmaydi. Shu sababli ko‘rsatkichlar korxonaning strategik maqsadlariga mos tanlanishi va ular o‘rtasidagi bog‘liqlik muntazam qayta baholanishi lozim.636465

2.3.2-jadval